Надбярэзінцы
Фларыян Чарнышэвіч
Луг то набліжаўся, то аддаляўся ад ракі і з кожнай хвіляй злучаўся з іншымі, пашыраўся і стракацеў людзьмі.
Калі яны выехалі на поле, перад імі замаячыў горад. Нягледзячы на тое, што хлопцы добра замаскаваліся, ім было боязна і трывожна. А раптам Дрылёнак выдасць іх намеры? А раптам пазнаюць, што Стах — мужчына? Яны ўселіся зручней і ўперыліся ўдалячынь, нібы жадаючы працяць наскрозь гэты горад, які ляжаў на перасячэнні водных і наземных шляхоў, перапоўнены цяпер варожым войскам, нібы жадаючы адчуць намеры гэтага войска і заадно свой у гэтым горадзе лёс.
Далёка, аж ля самага горада, паказаўся клуб дыму, які хутка рос і рухаўся па дарозе ў іхны бок. Усе трое глядзелі на яго. Як падзьмуў вецер, з пылу пачалі з’яўляцца кавалерысты. Ехала пяцёра бальшавікоў на конях.
— Казакі! Казакі едуць! — закрычаў Полік.
— Ну і што з таго? Няхай сабе едуць. Не бойся, хлопча, — супакойваў яго Косцік сціснутым голасам, па якім было чуваць, што ён і сам баіцца. — Глядзі толькі, хлопча, калі будзеш пры іх з намі размаўляць, то гавары па-руску і, як я цябе вучыў, мяне называй татам, а яго — мамай.
Стаху таксама хацелася чаму-небудзь павучыць хлопца, але язык адмаўляўся слухацца. Тады ён пачаў чытаць у думках антыфон.
— Стой! — крыкнуў першы коннік, зраўняўшыся з каламажкай.
Полік спыніўся.
— Аткудава, хазяін?
— З Вірак, — выціснуў Косцік, ведаючы, што такая вёска знаходзіцца далёка пры гасцінцы, у тым баку, з якога яны ехалі.
— І куда едзеш?
— На базар едзем, трэба купіць мазі, запалак і лямеш для плуга, — адказаў ён па-руску.
— Паязжайце! — адзін з коннікаў залётна ўсміхнуўся Стаху, і яны паехалі далей.
— Хі-хі-хі, не пазналі. От дзе дурні! — засмяяўся Полік.
— Не смейся загадзя, бо яшчэ можам трапіцца. Не кажы «гоп», пакуль не пераскочыш, — прысароміў яго Стах.
Да самага горада іх больш ніхто не спыняў і ні пра што не пытаўся.
Рух на вуліцах быў звычайны, але вайскоўцаў сустракалася не так і шмат — не было падобна, што ў горадзе сабраліся вялікія наступальныя сілы.
Аднак калі яны заехалі на Карпілаўку, то ўбачылі там безліч бальшавікоў. Цэлыя іх групы стаялі пад дамамі і чарадой крочылі вуліцамі. Некаторыя зазіралі на воз і пыталі пра тавар, іншыя жартаўліва заляцаліся да «хазяйкі». Яны пачалі шкадаваць, што не паехалі адразу да Хацкеля: цяпер вяртанне туды магло ўзбудзіць падазрэнні. Таму ехалі далей.
— Вось тут жыве Стражнік, — абвясціў Полік, спыняючыся перад прыгожымі варотамі з дашкам, пафарбаванымі жоўтым.
— Добра, — сказаў Косцік. — Дай мне лейцы, а сам скокні ў хату і паглядзі: калі тут кватаруюць бальшавікі, то папрасі ў гаспадара вядро напаіць каня. Напоім яго са студні і паедзем да Хацкеля, а калі бальшавікоў няма, то спытай, ці можна нам спыніцца.
Полік знік за весніцамі і праз пару хвілінаў вярнуўся і паведаміў, што бальшавікі кватаруюць у доме, але цяпер іх няма, і гаспадар запрасіў заязджаць. У той самы момант расчыніліся вароты, і паказаўся гаспадар, чалавек гадоў шасцідзесяці, па-мяшчанску апрануты, з доўгай, расчасанай па-руску, на два бакі, барадой.
— Заязджайце, браткі, заязджайце! — прыязна ўскрыкнуў ён. — Паветка пустая. І ў хаце таксама месца даволі. У мяне кватаруе трое яўрэяў у вайсковай адзежы, але яны амаль заўсёды вяртаюцца толькі начаваць. Заязджайце!
Ён узяў каня за аброць, правёў у двор, зачыніў вароты, паказаў месца пад паветкай у глыбіні доўгага дзядзінца і стаяў побач, бесперапынна балбочучы, пакуль яны выгружаліся, зацягвалі задам у двор каламажку і распрагалі каня. Гаспадар быў манархістам і сваю незадаволенасць бальшавікамі выказваў смела і без ніякіх вымудраў:
— Гэта ўтарое іга татарскае Бог на Расію за грахі памешчыкаў саслаў, — сказаў ён. — Но звергнем…
Аднак калі яму асцярожна задалі пытанні, звязаныя з іх місіяй, ён сказаў толькі, што пра падрыхтоўку да вялікай атакі на польскі фронт ні ад кога не чуў і што атрад, які кватаруе на Карпілаўцы, лічыцца палком.
Гэтага было мала, таму, загадаўшы хлопцу заставацца пры кані, яны забралі свой тавар і рушылі ў горад.
Пайшлі проста ў цэнтр з надзеяй, што сустрэнуць там галоўныя вайсковыя і цывільныя ўлады, а таксама найбольш інтэлігентнае мяшчанства, якое цікавіцца палітыкай, і, бадзяючыся паміж імі, змогуць нешта падслухаць і здабыць крыху патрэбнай інфармацыі.
Але ў цэнтры людзей было менш, і вайскоўцаў таксама менш, чым на ўскрайку горада. Каля гадзіны прабадзяліся яны па цэнтральных вуліцах без аніякай карысці.
Зайшлі на рынак, і там двое чыноўнікаў, апранутых амаль цалкам па-цывільнаму, зацікавіліся іх парасём.
— Прадаеш, хазяін, парася? — спыталі яны.
— Прадаю, таварышчы камісары, прадаю! — жыва адказаў Косцік, узрадаваны, што пры гандлі завяжацца размова, і ён нешта з іх выцягне.
— І колькі хочаш за такога малога?
— Вам, таварышчы, абаронцам нашай сялянскай нядолі, прадам вельмі танна. Нічога не шкада для нашых савецкіх салдат! Я б усю сваю маёмасць аддаў для Краснай арміі, абы толькі хутчэй раздавіць белае буржуйскае войска. Ну, і як вы, таварышчы, думаеце, доўга яшчэ ляхі перад нашымі войскамі могуць трымацца?
— Мы, таварышч, да цябе прыйшлі не пра палітыку балтаць! — асеклі яны яго. — Ці шмат за парася хочаш, пытаем.
— Ад вас — адну кацярынку.
— Што?! Лічыш сябе прыхільнікам савецкай уласці, а царскіх грошай хочаш?! — крыкнулі яны.
— Лямеш для плуга трэба купіць, а за савецкія яго не дастанеш. Дайце лямеш — аддам парася за так.
Чыноўнікі згодна перазірнуліся між сабой, потым адзін з іх дастаў царскую сторублёўку і падаў яе Косціку. Той, зразумеўшы, што тавар у яго знікае без ніякай карысці, не спяшаўся браць грошы і пачаў іх адгаворваць.
— Не хачу, таварышчы, каб вы потым на мяне наракалі: свінка гэта, — сказаў ён.
— Нам усё адно, свінка ці кабанчык.
— А вы, таварышчы, навошта купляеце? — умяшаўся Стах. — Што вы з гэтым парасём рабіць будзеце?
— Даіць яго будзем. Дура ты. А навошта парася купляюць?!
— Заб’яце яго?!
— Не, жывога з’ядзім.
— А, то на забой я яго ні за што на свеце не прадам! — закрычаў Стах, хапаючы мех з парасём. — Як не знойдзецца чалавек, які б купіў яго гадаваць, то адвязу дадому. Грыша! — звярнуўся ён да Косціка. — Бі мяне хоць насмерць, але не аддам парася на забой!
Чыноўнікі, брудна вылаяўшыся па матушцы, сплюнулі і пайшлі.
Косцік са Стахам рушылі ў заходнюю частку горада. На адной з загарадных вуліц, наўпоблізь чыгуначнай станцыі, яны знайшлі столькі ж войскаў, як і на Карпілаўцы. Гэта была пяхота. Сустрэўшы на рагу невялікую крамку, Косцік зайшоў туды і пачаў таргавацца за мазь, Стах жа ў гэты час паволі пайшоў у бок поля, што віднелася за які квартал. Дайшоўшы, убачыў за паўтары стаі шмат пастаўленых радамі гарматаў, а каля іх — некалькі груп салдатаў. Не могучы на такой адлегласці іх палічыць ці высветліць іх тып, ён пайшоў далей. Дагэтуль нідзе не пазнаны, ён упэўніўся, што добрая з яго атрымалася жанчына, і рабіўся з кожнай хвілінай смялейшым і зухавацейшым.
Дзясяткі жаўнерскіх вачэй абярнуліся на цікаўную жанчыну, якая баязліва набліжалася, і свідравалі яе з ног да галавы.
Стах ішоў усё павальней і баязлівей, усё пільней утаропліваў позірк у гарматы, а калі ўжо наблізіўся амаль на дваццаць крокаў, спыніўся і выбухнуў плачам. Неўзабаве вакол яго сабраліся жаўнеры.
— Чаго ж ты, маладзічка, расплакалася? — ласкава распытвалі жаўнеры.
— Вайна-а-а бу-у-удзе!..
Жаўнеры пырснулі здаровым смехам.
— Вот жа дура якая! Вайна ўжо пяты год ідзе, а яна плача, думаючы, што толькі пачынаецца, — сказалі яны.
— Якая ж там вайна, саколікі, яна ж без такіх гарматаў была! — сказаў ён усхліпваючы. — Гэта ж куля з іх не толькі чалавека можа на месцы забіць, але і косці яму пераламаць!
Бальшавікі зноў бухнулі гучным смехам.
Стах разявата агледзеўся і сказаў:
— Чаго ж вы смеяцеся? Дык, відаць жа, куля такая самая вялікая, як і адтуліна ў рулі?
— О, часам нават і большая.
— Ты ж замужам? — спытаў адзін.
— Слава Богу, сынок ужо нават лейцы трымае.
— Дык ты так доўга замужам і яшчэ не ведаеш, што, бывае, таўсцейшую кулю заганяюць, чым адтуліна дазваляе?
— У вас жартачкі ў галаве, салдацікі, а ў мяне сэрца разрываецца ад жалю, што столькі народу загіне і пакалечана будзе! — і зноў давай плакаць і лямантаваць. — Божачка ж наш міласэрны! Прасвятая Багародзіца! Царыца нябесная! Як жа ты гэта дапускаеш? Да чаго ж ты нас даводзіш?
Некаторыя з бальшавікоў суцяшалі «наіўную» жанчыну, іншыя разыходзіліся з паблажлівай усмешкай. Двое нейкіх, што стаялі ў Стаха за спінай, пачалі паміж сабой размову:
— Дурная баба вые, убачыўшы гэтыя няшчасныя трохцалёўкі, а што б яна рабіла, калі б убачыла той ленінградскі полк цяжкай артылерыі?
— Які ленінградскі?
— Той, што надоечы ад’ехаў са смаленскай брыгадай пяхоты на дзянікінскі фронт. Або хоць бы гэтыя гарматы на вакзале.
Раптам пачуўся голас Косціка:
— Ступай сюды, ты, валацуга! Чаго туды палезла, куды не пасылаюць? Пугай ёй там, таварышчы, дайце! Пугай па лытках! Няхай не лазіць дзе не бабскае дзела!
Стах павярнуўся і паслухмяна пабег на вокліч, усхліпваючы і тручы вочы.
— Ну ты хлус! — пачаў Косцік, калі яны збочылі на вуліцу. — Так гідзіўся службы ў выведцы, а відаць, што шэльма ты не меншая за якіх чэкістаў. Умееш плакаць на заказ.
— Я б даведаўся яшчэ больш патрэбных нам звестак, калі б ты мяне не паклікаў. Прыперла ж табе!
— Досыць ужо. Ужо ўсё ведаю. Можам вяртацца.
— Што? Можа, ты якія планы бальшавіцкія знайшоў?! — жартаўліва запытаў Стах.
— Яўрэй мне ўсё расказаў. Было гэта так. Заплаціў я за мазь і кажу: «Колькі ты думаеш, гаспадару, краснага войска ў Жлобіне?» — «А нашто табе, — кажа ён, — такое ведаць?» А я яму: «Гэта я паспрачаўся з адным мешчанінам: ён кажа — сто тысяч, а я — што не больш за дваццаць». — «А на колькі паспрачаліся?» — пытае ён. «На пяцьсот рублёў», — кажу я. «Добра, — кажа ён, — з цябе дзвесце — і я табе скажу. Сын мой, — гаворыць, — служыць пісарам у ваеннага камісара, і я ўсё ведаю». Дык я даў яму тыя дзвесце рублёў, і ён мне расказаў, дзе і які полк стаіць і што ўсяго бальшавіцкага войска ў Жлобіне не больш за дванаццаць тысяч.
— Дурань ты набіты! — закрычаў Стах. — Галаву даю на адцён: усё, што табе яўрэй расказаў, ён сам прыдумаў, каб атрымаць дзвесце рублёў. Але гэта яшчэ нічога. Пасля такога дурнога пытання ён мог лёгка распазнаць, хто ты такі. І калі яго сын сапраўды служыць там, дзе ён сказаў, то, не жадаючы свайму дзіцяці дрэннага, яўрэй пойдзе і ўсё яму раскажа. Я і не ведаў, што ты такі дурны.
КНІГІ ОНЛАЙН
