Надбярэзінцы
Фларыян Чарнышэвіч
— Пане начальнік, а вы не ведаеце, што бальшавікі зрабілі з тымі, якіх схапілі каля Краснага Берага? — вырвалася ў Стаха.
— Яшчэ не ведаю, відаць, расстралялі. З палоннымі такіх службаў доўга не возяцца. А што? Вы ўжо ў штаны наклалі?
— Не, я проста цікаўлюся, — працадзіў Стах скрозь сціснутыя зубы, якія ад думкі, што іх можа напаткаць тое самае, пачалі ліхаманкава стукаць.
— Добра. Ну дык што, берацеся за заданне? Пойдзеце ў выведку?
— Так, пане начальнік, — адказалі яны з удаваным спакоем.
Атрымаўшы кароткую зброю, пропускі, пароль, маленькую мапу, некалькі дадатковых інструкцый і ўказанняў, яны пайшлі.
— Легкадумна мы, братка, не разважыўшы, увязаліся ў гэтую выведку, — пачаў Косцік на вуліцы.
— Ну і што цяпер будзе?
— Што будзе, тое будзе.
— Слухай, ты ж казаў, што калі быў уланам, то пэўны час стаяў у Жлобіне. Ці няма ў цябе там паблізу каго знаёмага, у каго мы маглі б спыніцца і з чыёй дапамогай нешта даведацца?
— І праўда, я ж ведаю недалёка адтуль пана Дрыля, аднаго хутараніна, але, на жаль, на такую працу ён ні за што ў свеце не пагодзіцца, бо надта баязлівы чалавек.
— Паляк?
— Спытай яго пра гэта, і ён табе адкажа: каталік.
— Тады ён мусіць быць пабожны.
— Так, пабожны, сам ён і ўся сям’я ягоная.
— Няма іншага выйсця, як прасіцца да яго.
Вярнуўшыся на кватэру, яны вырашылі пайсці лясамі ў сваёй звычайнай вопратцы і без зброі, мапаў і пропускаў — каб, калі іх раптам затрымаюць, не было ніякіх доказаў.
Захапілі дзве пары ліпавых лапцяў, павячэралі і на захадзе сонца перайшлі мост.
Пакуль не сцямнела, яны ішлі па рагачоўскай шашы, пасля спыніліся, пераабуліся ў лапці, боты звязалі, закінулі на плечы і пачасалі напрасткі, як ганчакі, спушчаныя з ланцуга: праз палі, лясы, гаі, балоты. Рэчкі пераходзілі ўброд. Кірунку трымаліся па зорках. Не адчувалі ні страху ночы, ні боязі перад бальшавіцкім пастом, які затаіўся недзе на ўскрайку лесу. Начныя вандроўкі не былі для іх навіной, да іх яны апошнім часам прызвычаіліся і цяпер пачуваліся смялей і бяспечней, чым днём сярод людзей. Адпачыўшы за тыдзень, што сядзелі ў горадзе, і абутыя ў лёгкія лапці, яны гналі хутка, ледзьве кранаючыся нагамі зямлі, і ціха, бязгучна, як цені. Нідзе не спыняліся. Калі раптам сустракалі вёску, хутар, глухі лес, калі паблізу чулі чалавечыя галасы, глядзелі на зоркі, адзін на аднаго, перамаўляліся жэстамі, вачыма, змянялі кірунак і безупынна ішлі далей. Калі б нехта збоку ўбачыў гэтыя два маўклівыя цені, то вырашыў бы, што ідуць небяспечныя злодзеі або прывіды, і перажагнаўся б, каб адагнаць ліха.
Недзе апоўначы хлопцы заўважылі паблізу чыгуначныя рэйкі. Яны чакалі ўбачыць іх у гэты час, таму калі і не пазналі, пры якой вярсце апынуліся, то ўпэўніліся, што ідуць правільна. Адышлі на добрую вярсту ўбок і зноў узялі кірунак на ўсход.
Праз колькі гадзінаў далейшай дарогі яны сустрэлі ў лесе пастухоў з коньмі на начоўцы. Абудзілі іх, спыталі, з якой тыя вёскі, як далёка да чыгункі, колькі да Жлобіна, якія побач дарогі і вёскі, і, наказаўшы падлеткам маўчаць, пайшлі далей.
Рана на досвітку хлопцы апынуліся на хутары пана Дрыля.
Гэта была паляна прыблізна на дваццаць моргаў, з трох бакоў аточаная высокім змяшаным лесам, з чацвёртага — чыімсьці лугам, па коле агароджаным жардзяным плотам. Будынкі стаялі пасярэдзіне, з невялікім садам і купкай дрэваў для аздобы. Каля лесу, з таго боку, адкуль выйшлі Стах з Косцікам, было картаплянае поле, ужо напалову перакапанае, побач шчацінілася прыгожая жытнёвая рунь. Мілы быў хутар і дагледжаны.
Пазнаўшы Дрылёву сядзібу, хлопцы пераабуліся ў боты і леглі ў лістоце каля плота, разважаючы кожны сабе, якімі б гэта словамі, якім чынам пачаць з гаспадаром, каб яму да сэрца дастукацца і каб ён дапамог ім дабрацца да Жлобіна.
Ужо добра развіднела, калі з двара ў іх бок выехаў воз з агромністым кашом для картоплі. Ехаў сам гаспадар. Завярнуў на картаплянішча, распрог каня з галобляў, запрог у плуг і пачаў разворваць. Тут і дзяўчаты з кашамі выйшлі з падворка.
Хлопцы ўсталі і пайшлі насустрач аратаму.
Той, заўважыўшы іх, пачаў неспакойна азірацца.
— Памагай Бог! — павіталіся яны.
— Дзякую, — адказаў, спыняючыся, падзяўбаны воспай чалавек.
— Як здароўечка, пане Дрыль? — падаў Косцік руку. — Гэта мой сябар Станіслаў Балашэвіч, — прадставіў ён. — Што ж вы, не пазнаяце мяне? — спытаў ён, убачыўшы, што Дрыль не перастае свідраваць яго вачыма.
— Упершыню бачу, — адказаў той.
— От як! Хіба ж вы не памятаеце чатырох уланаў, якіх прымалі ў сябе аднойчы ў нядзелю вясною падчас мінулай вайны? Дык я — адзін з іх.
— Я ніякіх уланаў у сябе не прымаў, я ўвогуле беспартыйны.
— Але ж вы прымалі і мусіце гэта памятаць. Трое маіх таварышаў гралі і танчылі з вашымі дочкамі ў хаце, а мы з вамі сядзелі на лаўцы пад акном і гаманілі пра палітыку.
— Я ніколі ў жыцці з уланам на адной лаўцы не сядзеў і ні з кім ні пра якую палітыку не гаварыў, — адпіраўся Дрыль.
— Эх, цяжка. Тады, можа, хоць вашыя дочкі мяне пазнаюць. Панна Ядзя! Панна Зуня! — звярнуўся ён да дзяўчат. — Няўжо і вы мяне не пазналі?
— О!.. Пан Васілеўскі! Татка, гэта ж пан Васілеўскі! Гэта ж той улан, з тых, што на Шоснік17 у нас гулялі! — закрычалі абедзве радасна. Кінулі кошыкі на зямлю і падалі рукі, сарамліва чырванеючы, відаць, таму, што былі ў простай рабочай адзежы. Дрыль палагаднеў.
— Мне таксама адразу здалося, што недзе я вас сярод добрых людзей бачыў, — сказаў ён, — але не мог успомніць, дзе. Даруйце, за цяперашнім часам трэба быць надта асцярожным. Ну, як вашая жытка? І чаго вас Бог загнаў у нашыя краі?
Стах азірнуўся навокал, нібыта хацеў упэўніцца, што ніхто не падслухоўвае, і сцішаным голасам сказаў:
— Нас, двух найлепшых уланаў з Бабруйска, пан генерал адправіў ратаваць дэкана.
— Дэкана? Ратаваць! Якога?
— Чарнігаўскага дэкана, якога бальшавікі трымаюць у Жлобіне і заўтра збіраюцца на смерць адправіць.
— На смерць адправіць?! Божа літасцівы! А мы ж нічагуткі пра гэта не ведалі! І за што яго?
— Можна сказаць, ні за што. Зусім нявінны. Спавядаў бальшавіцкага жаўнера, дык яго абылгалі, быццам ён яго да здрады намаўляў.
— За гэта?! Дык ён жа нявінны! Божа літасцівы! От жа кáты! От часы якія!
— І каб ведалі вы, які гэта святар, — падахвочваў Стах роспач і абурэнне Дрыляў. — Сівенькі, як голуб. Не пазней чым праз год мусіў стаць біскупам.
Дзяўчаты выбухнулі плачам, а Дрыль балюча ўздыхаў і пазіраў у неба.
— І як жа вы ўдвух і без нічога зможаце яго выратаваць? — спытаў ён.
— Нам толькі загадалі знайсці, у якім будынку яго трымаюць, а на ратунак яму прыляцяць аэрапланы. За некалькі вёрстаў адсюль, на адной лясной паляне, чакае восем нашых аэрапланаў, — дадаў Стах, схіляючыся да вуха Дрыля.
— Во як! Дай да Бог вам яго ўратаваць! Маці літасцівая! Мы ўсёй сям’ёй дзень і ноч будзем за гэта на каленях маліцца.
— Ну, адной малітвай вы нам мала дапаможаце. Як сапраўдны каталік вы мусіце дапамагчы нам прабрацца ў Жлобін.
— Уласна пра гэта мы і прыйшлі вас прасіць, — дадаў Косцік.
— Я? Дапамагчы вам у Жлобін?! Божа! Як жа ж... А чаму і не! Жыцця свайго не пашкадую дзеля такога ксяндзочка! Вы толькі скажыце, як. Можа, неяк уночы?..
— Нельга марнаваць ні гадзіны! Мы мусім выпраўляцца зараз жа!
— Дык жа не будзем тут стаяць, панове, а то яшчэ падгледзіць нехта. Хадзем дадому. Ядзька! Зунька! Закладайце воз назад і едзьце дадому. Не будзем сёння капаць.
XX
Па вастрыі ляза
Праз дзве гадзіны з падворку Дрыляў выкацілася каламажка, запрэжаная канём. Ззаду на высокім сядзенні, пакрытым клятчастым дываном, сядзеў Косцік у доўгай шэрай сярмязе і высокай чорнай пілотцы, а побач з ім — Стах у жаночым адзенні: у белай вышыванай кашулі ў чырвоныя і зялёныя кветкі, у чырвонай палатнянай клятчастай спадніцы ў складку і ў чаравіках з гузікамі, у белым чапцы і аранжавай, у залатыя яблыкі, хустцы на галаве і з вялікай шэрай хусткай з кутасікамі на плячах. Ля іх ног на сене ляжала купа сушаных грыбоў і папісквала парася — нібыта на продаж. На самым перадзе сядзеў, падкурчыўшы ногі, чатырнаццацігадовы сын Дрыляў і паганяў каня.
— Кажуць людзі, — пачаў Косцік, — што ў бабы волас доўгі, ды розум кароткі. Аднак не заўсёды. Столькі я розных камбінацый і спосабаў перабраў, а пераапрануцца ў мужа і жонку мне зусім да галавы не прыйшло. Дай Божа здароўя шаноўным дзяўчатам за гэтую ідэю. Гэтак замаскаваныя, мы зможам цэлы горад бяспечна агледзець, нават маці родная не пазнае.
— Ты радуешся, а я ад сораму згараю — пад воз бы схаваўся, — адказаў Стах. — Халера! І як гэта здарылася: марыў пра шпоры, а давялося надзець спадніцу. Цьху, — сплюнуў ён.
— Чаго ты? Нічога ў цябе пад гэтай спадніцай не адваліцца, ды і не вырасце таксама. Прыйдзе час — надзенеш і шпоры. Але як табе да галавы прыйшло выйсці на таго дэкана? Калі б не гэта, стары ні за што на свеце не згадзіўся б на такую справу.
— Нават на каленях не ўпрасіў бы яго, — убачыўшы, што хлопец прыслухоўваецца да іхнай размовы, Стах дадаў гучна: — Бедненькі дэкан!..
— Слухай, Полік, — звярнуўся Косцік да хлопца. — Ты ж дарогу ведаеш?
— Нават з заплюшчанымі вачыма даеду, — зухавата адказаў той.
— А бацька не казаў табе, дзе нам спыніцца?
— Гаварыў, там, дзе вы скажаце.
— А вы дзе звычайна спыняецеся, як бываеце ў горадзе?
— А, то як калі: раз у Хацкеля каля рынку, другі раз — у Стражніка на Карпілаўцы.
— А дзе, па-твойму, зручней?
— У Стражніка зручней, бо хоць да горада і далекавата, сена заўжды цэлым застаецца. А ў Хацкеля дык не толькі ён сам сена крадзе, але яшчэ і козы на воз залазяць і ўсё пералапачваюць.
— А сям’я вялікая ў Стражніка?
— Толькі ён і адна дачка-крывашыйка.
— Добра, тады едзем да Стражніка.
Дарога, хоць і вузкая ды там-сям пакрытая каранямі, была сухая і без выбоін, конік быў адкормлены і жвавы, каламажка ішла мякка, лёгка, і яны ехалі хуткай рыссю, амаль не спыняючыся. Вярсты з дзве ехалі праз лес, потым даўжэй праз поле, а пасля зноў праз лес. У тым доўгім лесе перасеклі чыгуначныя рэйкі і неўзабаве ўбачылі Дняпро.
Ён хутка плыў пад высокім пакручастым берагам і шумеў. Быў ён не нашмат шырэйшым за Бярэзіну ў Бабруйску, але плынь здавалася хутчэйшай і вада мутнейшай. За ім цягнуліся шырокія сенажаці. Дняпроўскія лугі славіліся асаблівымі травамі і вялікай ураджайнасцю на ўсе віцебскія, магілёўскія і мінскія землі. Воз дняпроўскага сена можна было везці сто вёрстаў па выбоістых дарогах і не раструсіць — такія доўгія і сплеценыя між сабой былі травы. Яго прагна елі каровы, коні і авечкі.
КНІГІ ОНЛАЙН
