Надбярэзінцы
Фларыян Чарнышэвіч
— Мяне дурнем называеш, а сам дужа выведаў сваім ганебным румзаннем, плачам сваім перад кацапамі?! — абурыўся Косцік.
— Я даведаўся, што на пляцы стаіць дванаццаць трохцалёвак, што…
— А ён жа, жыдзяра, сказаў, што толькі восем! — перарваў Косцік.
— Ну, бачыш? Ужо табе схлусіў. Я даведаўся, што столькі гарматаў стаіць на пляцы, што надоечы са Жлобіна ад’ехалі на дзянікінскі фронт полк цяжкай артылерыі і брыгада пяхоты і што гарматы ёсць таксама на вакзале, — і Стах пераказаў размову з бальшавікамі і тое, што падслухаў.
— Дык я думаю, што пагалоскі пра вялікае скопішча тут бальшавікоў разышліся ад таго, што гэтыя палкі праз Жлобін праехалі, — заўважыў Косцік.
— Няйначай. Аднак варта яшчэ зазірнуць на вакзал.
— Варта было б, але я не магу з дзвюх прычын: па-першае, з гэтым парасём паказвацца на вакзале ўжо не выпадае, а па-другое, у мяне ёсць там некалькі знаёмых рускіх чыгуначнікаў, якія, на жаль, могуць мяне пазнаць.
— Тады я сам пайду.
— Ідзі, але глядзі асцярожна, каб не выдаў сябе.
Яны ішлі разам ажно да самага краю вакзальных рэек, пасля Косцік завярнуў на Карпілаўку, а Стах пайшоў сам.
Ён пралез у дзірку ў драцяным плоце і разгледзеўся.
За некалькі крокаў ад яго пачыналіся два шэрагі таварных вагонаў, якія цягнуліся далёка на захад. Перад пасажырскім вакзалам, які быў з другога боку рэек, насупраць пусткі, па пероне праходжвалася некалькі вайскоўцаў і чыгуначнікаў. За некалькі дзясяткаў сажняў ад вакзала на захад пыхцеў паравоз. Далей, ля доўгага станцыйнага будынка, месцілася чатыры платформы, нечым загружаныя і пакрытыя белым брызентам. Стах адразу падумаў, што гэта, відаць, згаданыя бальшавікамі гарматы. Пасярод рэек завіхалася пару стрэлачнікаў.
Ён агледзеўся па баках і пайшоў паміж вагонамі. Яны цягнуліся ў бясконцасць. Некаторыя платформы былі загружаныя фуражом, частка крытых вагонаў стаяла запламбаваная, але найбольш было паражняку.
У адным месцы з-пад вагона вылез змазчык колаў.
— А ты чаго тут цягаешся?! — крыкнуў ён.
— Грыбочкі прадаю, чалавеча, грыбочкі! От, можа, купіш пару вязанак?
— Табе што тут, грыбны базар?!
— І, можа, знойдзецца які чыноўнік ці салдацік…
— Дык ты пад вагонамі сабе салдацікаў шукаеш?! Такая ты?! Ах ты шлюха! Ах ты распусніца! Вон адсюль, бо як вазьму зараз палку, то пакажу табе!
Стах, нібыта прысаромлены, хутка пайшоў не азіраючыся.
Калі ён урэшце выйшаў спаміж вагонаў, то далёка перад сабой, ажно там, дзе сыходзілі ў далягляд рэйкі, заўважыў бронецягнік. У яго не ставала смеласці падысці да яго бліжэй — зрэшты, ён бы ўсё адно не даведаўся нічога больш за тое, што гэта быў бронецягнік. Ён перайшоў усе рэйкі ўпоперак на супрацьлеглы бок і павярнуў да вакзала. Мінаючы ўбачаныя перад гэтым платформы, ён упэўніўся, што яны насамрэч нагружаныя гарматамі. На рампе стаяла двое кітайцаў на варце. Яны не звярнулі на яго ўвагі, ён позіркам пералічыў гарматы і пайшоў далей.
За вакзалам з боку Дняпра пачуўся свіст паравоза, і праз момант паказаўся цягнік. Вайскоўцы, што праходжваліся па пероне, сышліся ў кучку і сталі ля самага краю. Іх было пяцёра.
Стах паскорыў крок.
Цягнік спыніўся, і з вагонаў, пераважна таварных, высыпаўся рой жаўнераў. З гэтага рою адасобілася тройка найбольш прыстойна апранутых і пайшла наўпрост да той пяцёркі. «Афіцэры збіраюцца, — падумаў Стах. — Будуць рапарты, нарады, указанні. Вось бы іх падслухаць».
Ён узяў кірунак, каб падысці як найбліжэй. Прайшоўшы некалькі крокаў наперад, Стах пачаў перакладаць з рукі ў руку вязанкі грыбоў, нібыта падлічваючы іх і, злёгку прасоўваючыся, услухоўваўся ў размову гэтых афіцэраў, якая пачалася паміж імі пасля абмену вітаннямі. Адзін з іх заўважыў Стаха і, павярнуўшыся да яго, сказаў:
— Што, грыбочкі лічыш, маладуха?
— Прадаю, саколікі. Можа, купіш?
— Грыбы?! Фу! Калі б ты захацела прадаць нешта іншае, смачнейшае за гэтыя сухія, зморшчаныя, парудзелыя бабкі…
— Не, больш нічога з сабой няма.
— Дзіва якое. Такая маладая і прыгожая жанчына, а гаворыць, што нічога іншага не мае. Ёсць у цябе нешта салодкае, ласае для салдаціка…
— А праўда ж, ёсць у мяне невялікая бочачка мёду на возе, — удаваў ён, што не разумее жартаўлівага значэння словаў.
— А! Мёд у цябе ёсць? — падхапіў той.
Адзін з таварышаў паклікаў ласуна да грамады, а Стаху загадаў ісці прэч. Іншага выйсця не было: ён пайшоў, нават не азіраючыся.
Жаўнеры ўсё не высядалі: стаялі ля вагонаў без зброі, без вайсковых ранцаў, шынялёў, а некаторыя нават без шапак. Гэта значыла, што хутка яны ад’едуць гэтым самым цягніком далей. Стах ішоў, лічыў вагоны, прыкідваў, колькі ў кожным з іх можа быць гэтага зброду, і ўслухоўваўся ў размовы, жадаючы даведацца, куды яны едуць. Але з паасобных словаў зразумець гэта было немагчыма. Тады ён вырашыў спытацца наўпрост.
Ён ужо быў ля апошняга вагона, ужо збіраўся раскрыць рот, як раптам ззаду прагучаў гучны покліч:
— Стой, маладая жэншчына!
Ён здрыгануўся, павярнуўся — і пазнаў ласага на слодыч таварыша.
— Ты сапраўды маеш мёд на продаж ці хлусіш? — спытаў ён.
— Навошта ж мне хлусіць? Маю, — раптам адказаў Стах, не падумаўшы, што гэтым наклікае на сябе бяду.
— Дык дзе ён? Пакажы!
— Ой, далёка адсюль, саколік, на Карпілаўцы, — зразумеў хлопец сваю памылку і пачаў адгаворваць.
Той зірнуў на гадзіннік і кажа:
— Ёсць у нас час, хадзем!
— Але глядзі, саколік, што мы іначай як за царскія не прадаём. А можа, Грыша, муж мой, ужо прадаў.
— Калі хочаце, то заплацім вам царскімі, — адказаў той з загадкавай усмешкай на вуснах. — Давай, не губляйма часу! Хадзем!
«А халера ж мяне за язык зачапіла з гэтым мёдам», — вылаяўся Стах у думках. Добра яшчэ, калі Косцік хутка ўсё схопіць і скажа, што гэты мёд, якога ўвогуле не было, ён ужо прадаў, але калі пачне блытацца — загінем. Бо як нешта пачнуць падазраваць, адвядуць у камісарыят, і калі пачнуць правяраць асобу, па нітцы дойдуць да клубка. У Стаха ажно вочы слупам сталі ад такіх думак.
— Хутчэй, жанчынка, не адставай, бо мала часу! — падганяў салдат.
А можа, ён ужо здагадаўся, якая з мяне жанчына? Можа, ён толькі гуляецца са мной як кот з мышкай? Бо і найдурнейшага асла магла насцярожыць жанчына, што сама цягаецца з грыбамі па платформе. Нават апошні змазчык — і тое здзівіўся. Ну, а што ж, хіба яны не маглі мець на вакзале шпіёнаў?
Ён неспакойна азіраўся. За пару дзясяткаў крокаў ішлі двое бальшавікоў, якія, спадылба пераглядаючыся, пра нешта перашэптваліся, схіліўшы галовы. У Стаха па скуры прабеглі мурашкі, а на лбе выступіў халодны пот.
— Нешта ты мне, жанчына, здаешся падазронай: круцішся ўсё і мнешся, нібы зладзейка якая, — заўважыў таварыш. — Відаць, давядзецца цябе ў камісарыят адвесці, каб праверыць, хто ты такая.
Стаху ажно дых заняло ад такіх словаў.
— Гэта я, саколік, баюся і азіраюся, каб выпадкова мой Грыша нас не заўважыў, — працадзіў ён, ледзь дыхаючы. — Ён у мяне такі раўнівы, што калі заўважыць, як ты блізка да мяне ідзеш, то і ў косці натаўчы можа.
— Калі справа толькі ў гэтым, то не бойся, я за цябе ўступлюся.
Усю дарогу Стах ішоў ні жывы ні мёртвы.
Ужо ў Карпілаўцы ён не вытрымаў і зноў азірнуўся. Заўважаных раней шпегаў не было відаць. Перад варотамі Стражніка стаяў Косцік і, прыклаўшы руку да брылька фуражкі, пільна за імі сачыў. Стах рэзка правёў рукавом каля носа, падаючы ўмоўны знак, што пагражае небяспека. Косцік тут жа зрабіў тое самае, адказваючы, што зразумеў. Але з месца не зварухнуўся.
— Вось той — Грыша, муж мой, — паведаміў Стах.
— Не бойся, не паб’е, — супакоіў вайсковец.
Косцік, калі падышлі да яго, сапраўды закрычаў на сваю «палавінку»:
— Дзе ты дагэтуль бадзяешся, жаба ты балотная!
— Не шумець, дурак! Ана без дзела не таскалась, — умяшаўся салдат.
— Я на вакзал з грыбочкамі зайшла і вось выпадкова знайшла пакупніка на мёд, — пакорліва абвясціў Стах. — Ці ты, Грыша, можа, яго прадаў ужо? Пэўна ж, прадаў? — пытаў ён, падміргваючы, каб Косцік пацвердзіў.
— Што, мёд?! Не, не прадаваў.
«Халера б цябе ўзяла, асёл ты дарданэльскі!» — вылаяўся Стах у думках, бо Косцік не заўважыў такога відавочнага знаку.
— Я кажу, Грышка, што ты, відаць, той мёд прадаў ужо? — паўтарыў ён, даючы яшчэ больш выразныя знакі.
— Што ты, аглухла зусім?! Кажу табе, што не прадаваў яшчэ. Ідзі, пакажы яму, раз хоча.
— А дзе ён?
— Дзе яму быць, як не ў каламажцы!
Паколькі Стах не асабліва разумеў, што ў Косціка наўме, ён проста зрабіў так, як той загадаў — адвёў таварыша пад паветку. Косцік паволі, як бы неахвотна, ішоў за імі.
Апынуўшыся ля воза, Стах дастаў парася, загадаў Поліку прытрымаць каня і пачаў корпацца ў сене, нібыта шукаючы мёд. Ён ужо разумеў смелы Косцікаў план. Таварыш, убачыўшы, што жанчына неяк доўга не знаходзіць той мёд, зайшоў з другога боку і пачаў ёй рупліва дапамагаць.
— Грышка! Ідзі ты пакажы, а то мы ніяк знайсці не можам.
— Нармальныя жанчыны ў лесе могуць знайсці, а ты, недарэка, на ўласным возе не знаходзіш!
Косцік падышоў да воза з боку таварыша, раптоўна схапіў яго адной рукой ззаду за штаны, другой — за каўнер, падняў уверх і закінуў на воз, уціскаючы галаву проста ў сена, каб той не мог закрычаць.
— Лейцы давай! Звязвай! — скамандаваў ён.
Адрэзалі кавалак лейцаў, звязалі рукі, ногі, падвязалі падбароддзе так, каб ён не мог адкрыць рота, знялі з пояса рэвальвер, які Косцік засунуў сабе ў кішэню, і паклалі таварыша ўздоўж воза тварам уніз, прыкрыўшы зверху сенам. Ён рыкаў і стагнаў як апантаны, нібы дзікі злоўлены звер, звіваўся і кідаўся, як уюн ці акунь.
— Сядай, Полік, яму на крыж і парася ціскай, каб пішчала, а ты, Стаху, ззаду каламажкі і накрый яму галаву спадніцай! — камандаваў Косцік, жыва запрагаючы каня ў галоблі.
Праз пару хвілінаў запрог, і яны рушылі. Ля дома сустрэлі гаспадара.
— А што ж вы так хутка і не прадаўшы тавару з’язджаеце? — пытаў ён. — А ты, хлопча, чаго парася так ціскаеш?!
— Трымай, чалавеча, за пастой, — падаў Косцік «кацярынку», — і не пытай нас ні пра што, а хутчэй адчыні вароты.
Яны выехалі на вуліцу і пагналі рыссю. Правіў канём Косцік. Сядзелі яны як на іголках, як на гарачым жалезе: на кожным гучнейшым стогне з-пад спадніцы, на кожным даўжэйшым позірку мінака-вайскоўца яны затрымлівалі дыханне, у іх замірала сэрца і калола ў пятках. Калі змучанае парася пераставала пішчаць, кемлівы Полік верашчаў сам, спяваючы вясёлыя дрындушкі. Яны выбіралі драбнейшыя вуліцы, каб пры слабым руху заўжды была магчымасць ехаць рыссю. Калі ж урэшце выехалі за горад у поле, усе з палёгкай выдыхнулі, нібыта ў іх дзесяціпудовы камень упаў з душы, нібыта з душнай, парнай лазні выскачылі на свежае паветра.
КНІГІ ОНЛАЙН
