Надбярэзінцы
Фларыян Чарнышэвіч
— Хто там ведае, што яны маюць. Калі сапраўды нічога, то эскартуюць нас на «нашае» месцажыхарства — ну, якое я назваў.
— То можа, уцячом па дарозе?
— Будзем старацца, пакуль да сцяны не прыставяць.
Яны ў думках праходзілі шлях да Магілёва і думалі пра розныя спосабы ўцячы.
Недзе апоўдні ў камеру зайшоў Мішка і прынёс ім вялікі кажух.
— Вазьміце, Шурка, — ласкава сказаў ён, — і атуліцеся, каб не змерзлі.
— Шчыра дзякую за клопат пра маё здароўе, — сказаў Стах, прымаючы кажух. — Аднак вам бы зручней было, калі б мы маглі пайсці. Ведаеце, нас дома дзеці чакаюць… Навошта ж вы нас трымаеце? Вы ж ужо ведаеце, што мы ні ў чым не вінаватыя.
— Не бойцеся, нічога вам не будзе. Заўтра адпраўлю вас у Магілёў, там правераць і адпусцяць.
— На якое ліха вам гэты клопат? Мы самі да Магілёва дабяромся.
— Без варты на вас могуць напасці нядобрыя людзі ды абрабаваць, — іранічна адказаў Мішка і пайшоў.
— Нешта дужа ён ласкавы да цябе, — заўважыў Косцік. — Глядзі, каб не паквапіўся на твае прынады.
— Барані Божа! Тады ўжо не будзе жаднага паратунку.
Праз паўгадзіны вярнуўся Мішка ў таварыстве старой, якая прынесла боршч, сітны хлеб і добра закрашаную грэчку.
— Паешце, — кажа. — Думаю, вы яшчэ не елі сёння нічога. Еш, Шурка, каб пасля не наракала, што ў мяне ў Грэблі кепска табе было.
— А мне камісар таксама дазваляе есці? — першы раз звярнуўся да яго Косцік.
— Ну вядома! Хопіць вам?
— Дык а мне нагамі ці што?
— Ай, праўда, ты ж звязаны! — ускрыкнуў Мішка.
Ён падышоў і развязаў Косціка, а пасля ўвесь час стаяў ля іх, клапатліва распытваючы, ці ім смачна, ці не халодна ў каморы і ці не цвёрда на саломе. Адыходзячы, шматзначна зазірнуў «Шурцы» ў вочы і сказаў:
— Калі табе тут надакучыць альбо нешта спатрэбіцца, стукай у дзверы.
— Пакахацца са мной хоча, гэта і дурню ясна. Таму і пакідае нас на ноч. Здаецца, браце, хутчэй мы трапім да Абрама на піва, чым спадзяваліся. Сёння ноччу ўсё і вырашыцца… І, можна сказаць, я сам вінаваты. Калі б я цябе не называў перад ім дурнем і ласкава не пазіраў на яго, ён бы, можа, і не наважыўся.
— Але ж з першага знаёмства з жанчынай нельга цягнуць яе ў ложак, — суцяшаў яго Косцік. — Можа, спыніцца на пацалунку? Ён усё ж высокі чын, павінен мець хоць якую годнасць.
— Якая там годнасць у злачынцы?
— Тады ведаеш што? Прыдумай нешта такое, каб яго адвярнула ад любошчаў…
— Можа, і так. А калі не паверыць на слова?
— То стукнеш яго чым — і кропка. Калі любошчаў захоча — будзеце ж сам-насам.
— Чым я яму стукну, пальцам?
— Тым, што пад рукой знойдзецца. Ты памятай, што гэта будзе апошняя магчымасць паратунку. Як не скарыстаеш яе — згінеш.
Яны накрыліся кажухом і паспрабавалі заснуць, але ўнутраны неспакой і шум, які далятаў са службовага пакоя, не давалі спаць. Час пераліваўся ў вечнасць. На змярканні іх вывелі на двор і, захаваўшы ўсе меры перасцярогі, зноў пасадзілі ў камеру. Шум у доме паступова сціхаў. Яны не заўважылі, як заснулі. Іх абудзіў Мішкаў голас. Мішка стаяў у дзвярах з ліхтаром у клікаў:
— Вы спіце? Гэй! Вы там спіце?
Яны ўскочылі на ногі і сталі перад ім.
— Шура, хадзі сюды!
— Я адна, без яго?
— Адна, — сказаў Мішка.
— Я не дазволю, каб мая баба недзе адна там з табой цягалася! Я з ёй пайду! — запратэставаў Косцік, заступаючы дарогу.
— Я гляджу, табе хочацца зямельку парыць або каб я загадаў цябе раздзець і нагайкай высечы?! — пагразіў Мішка, паказваючы рэвальвер.
Яны ўдвух маглі б яго раззброіць, але не ведаючы, што робіцца ў доме, не наважыліся на такі крок. Развіталіся позіркам і разышліся.
Сенцы пры слабым, ледзь бачным святле ад маленькай лямпачкі, што вісела на дзвярах кабінета, патаналі ў змроку.
— Глядзіце вы на яго! Недарэка, а бабу сваю раўнуе, — заўважыў Мішка.
— Дурні больш раўнівыя за разумных.
Мішка завёў Стаха ў свой пакой.
Гэта была жылая святліца. Злева ад уваходных дзвярэй, у куце, стаяла вялікая печка. За печкай уздоўж левай сцяны — ложак. Далей, па ўсім пакоі ўздоўж сценаў — лавы. Вялікі гладкі стол, засланы цыратай, стаяў, як зазвычай, у пачэсным куце, але месцы абразоў займалі партрэты камуністычных правадыроў. На адной са сценаў на чатырохканцовых вілах, якія сімвалізавалі ласіныя рогі, віселі карабін, стужка патронаў і шабля. На другой, на такіх самых вілах, — новыя бліскучыя боты і башлык. Месца ля дзвярэй насупраць печы, якое служыла кухняй, было аддзеленае ад астатняга пакоя палатнянай шырмай.
— Подласць вялікую я ўчыніў бы, калі б такую прыгожую маладзіцу ў камеры начаваць змусіў, — сказаў Мішка, замыкаючы на ключ дзверы. — Пераначуеш, Шурка, у маёй святліцы.
Стаха, калі ён падумаў пра тое, што набліжаецца гульня не на жыццё, а на смерць, узялі дрыжыкі. Яму стала так кепска, што ён аж сеў на зэдлік, які стаяў ля дзвярэй.
— Шура! Што здарылася?! — ускрыкнуў Мішка, заўважыўшы яе асалавелы выгляд. Ён скочыў да вядра, зачарпнуў кубак вады і падаў. — Шура, што здарылася? Чаго ты дрыжыш?! — дапытваўся ён, падтрымліваючы Стаха за плечы.
Той зрабіў пару глыткоў і тут жа акрэп.
— Нічога, ужо праходзіць, — прамовіў ён.
— Што, баішся мяне?
— Чаго мне баяцца? Нічога, гэта ў мяне кожны вечар так пасля апошніх родаў, што нядаўна былі.
Твар Мішкі з агідай выцягнуўся, як у рыбака, які думаў, што на кручок трапілася рыба, а ўбачыў жабу.
— Ты нядаўна нараджала?!
— Так, во перад святам акурат.
— Перад святам?! А дзе ж дзіця?
— Нежывое было. Выкідыш. Злякалася я моцна тады, ды і праз паркан пералазіла, каб у папоўскім садзе схавацца. Калі б я помслівая была, то зацягала б па судах гэтага шэльму. За такое яму крымінал бы далі.
— Аднак жа ўжо ладны кавалак часу мінуў… Па твары тваім зусім не відаць, што хварэла. Усё пройдзе.
— І я думаю, што пройдзе.
— Уставай, хадзем пап’ём чаю і пасля выспішся ў мяккім ложку.
— Чаю дык пап’ю, не адмоўлюся, але на ложак твой не пайду, не хачу пасцель табе вошамі забрудзіць. Сам ведаеш: пастаянна ў дарозе, цёплая вопратка. Часам ажно на паверхню вылазяць, дык сорамна мне тады зусім робіцца. Каб на іх халера! Во і цяпер, — залез ён рукой за каўнер і, пачухаўшыся з хвіліну, нібы дастаў нешта двума пальцамі, падышоў да лавы і расціснуў пазногцем.
— Ну што, забіла? — спытаў Мішка, схіляючыся і прыглядаючыся да месца, дзе Стах нібыта расціснуў вош.
— Не, здаецца, паспела на зямлю саскочыць.
— Чорт яе бяры, на падлозе ж яна здохне.
— Аёй, сорам — хоць ты пад лаву хавайся. Ты, відаць, думаеш, што я лахудра якая.
— Ды плюнь ты на гэта, Шура! Э, у мне такое часта здараецца. Кінь гэта, хадзем!
Жадаючы яе суцешыць, ён сцягнуў з яе галавы хустку.
Заўважыўшы адносна кароткія валасы, аж ускрыкнуў:
— А што з тваімі косамі?
— Каўтун зняла, — адказаў Стах не задумваючыся.
— Каўтун?! І як, ачуняла? А ведаеш, валасы ў цябе прыгожыя растуць. Такая ты красавіца!
— Ну, тут ты ўжо хлусіш. Адкуль мне быць красавіцай, як я тры дні не мылася?
— Золата і ў балоце відаць. Ну, распранайся і хадзі, будзем чай піць. Бачу, ты хочаш, каб я цябе доўга ўпрошваў, — дадаў ён пагрозлівым тонам.
— Дык іду, чаму ж не ісці. Хто б гэта адмовіўся ад кумпаніі такога хлопца? Дай, аднак, саколе, мне крыху ўмыцца. У чым бы гэта...
Мішка паказаў тазік, мыла, ручнік, прынёс грэбень і люстэрка.
— Колькі часу, не ведаеш?
— Пятнаццаць хвілінаў на дзявятую, — адказаў Мішка, зазірнуўшы ў кішэню.
— Дык жа рана яшчэ! Вазьмі, саколік, ды пазавешвай вокны, а то нехта падгледзіць яшчэ. Прашу цябе!
Стах зняў жакетку, умыўся, расчасаўся, абцягнуў спадніцу, кашулю, дастаў наверх нізкі караляў і выйшаў з-за шырмы.
Мішка тым часам пазавешваў вокны, дастаў з печкі і паставіў на стол вялікі чайнік з гатаванай цыкорыяй, філіжанкі, цукар, талерку пчалінага мёду і нарэзаў хлеба.
— Цяпер ты настаяшчая жамчужына! — ускрыкнуў ён, убачыўшы Стаха ў каралях.
— Ага, заўсёды так: спачатку падлізваецеся, а пасля нос вароціце.
— Не, далібог, Шура, якая ж ты красавіца!
Яны селі насупраць: Мішка ля сцяны, а Стах збоку.
— Ты, можа, жанаты ўжо? — спытаў Стах, салодзячы цыкорыю.
— Не, пакуль што кавалер, — адказаў Мішка.
— Дык, пэўна, трымаеш маладую кухарку?
— Ты ж яе бачыла, яна вам абед у камеру прыносіла.
— Фу! Старая, зморшчаная…
— Але ж гатуе і прыбіраецца добра.
— То ўжо ашчаслівіш кагосьці, як ажэнішся. Такога прыгожага хлопца і такога начальніка атрымаць — ого! Ты ж за старэйшага тут ва ўсёй акрузе?
— Так, у сваёй галіне. Хоць магу пахваліцца, што ўсе мяне слухаюцца. Бачыла ў канцылярыі?..
— А, дык гэта чэкісты былі? Глядзі, Мішка, каб нас не падслухоўвалі, каб не было ў цябе праблем пасля…
— Усе на службе, у канцылярыі засталося толькі двое армейцаў.
— Дык ты знарок, хітрун такі, усіх адправіў, каб нам удваіх застацца! — засмяяўся Стах, шчыра ўзрадаваны такой навіной.
«Мне б яшчэ чаго адпаведнага знайсці, — падумаў ён, — то я ўжо цябе пакладу!»
Ён павёў вачыма па пакоі, шукаючы, што можна выкарыстаць, але апрача вінтоўкі і шаблі, на нічога сцяне не знайшоў.
— Ну што ты так глядзіш? Напэўна, дзівішся, што звычайная мужыцкая хата? Я ж табе не буржуйскі начальнік. Шура, а чаму ты посны хлеб грызеш? Чаму мёду не бярэш?
— Ніколі не ем пчаліны мёд. Пчолак люблю, а мёд — не.
— Дык, можа, масла хочаш? Ведаеш што, тут у цябе ў стале акурат у шуфлядзе масла ляжыць, дык адкрый, вазьмі сабе.
Стах адкрыў шуфляду — і каля сподачка з маслам убачыў доўгі нож з вострым канцом. Ён ледзь не затросся ад радасці. Дастаў сподак і хуценька засунуў шуфлядку.
— Так-так, сапраўды ашчаслівіш кагосьці, — вярнуўся Стах да праслаўлення Мішкі, пільна ўзіраючыся ў яго. — Ведаеш, ты ж волас у волас падобны да майго Пецькі: такі самы рост, чупрына, нос кірпаты і такі ж геройскі.
— Твайго Пецькі? А што з ім сталася?
— Ашукаў мяне маладую і ўцёк кудысьці.
— І ты выйшла за гэтага недалужнага?
— А што мне было рабіць? Хто б мяне зганьбаваную, ды яшчэ і з байструком, узяў?
— Невялікая гэта ганьба. Хіба ж мала такіх выпадкаў у свеце? Перад савецкім законам усе роўныя — і законныя, і байструкі.
— Так, але ж тады савецкага закона яшчэ не было. А па-другое, пляма байструкоўства ляжыць на нашай сям’і яшчэ з кацярынінскіх часоў. Можаш паверыць? Бацька мой таксама дзесьці сена сабакам косіць, а мама мне казала, што і ейны бацька незаконна на свет прыйшоў, і таму, відаць, калі простым людзям давалі прозвішчы, маю прабабку запісалі Шкурай.
КНІГІ ОНЛАЙН
