Надбярэзінцы
Фларыян Чарнышэвіч
— А ты думаеш, што нас тут адразу прыкончаць? Не, браце, яны нас яшчэ расцягнуць ды бакі прысмаляць.
— Калі яны сапраўды ўсё пра нас ведаюць, як кажуць гэтыя абадранцы, то асабліва мучыць не будуць.
— Яны могуць ведаць, чым мы займаемся, але не ведаць, хто мы такія. Тады паспрабуюць высветліць гэта.
— Калі самі не дазнаюцца, то будзем маўчаць.
— Хоць скуру будуць жыўцом здзіраць — не прызнаемся.
Зноў павісла маўчанне, яшчэ даўжэйшае, пасля Косцік цяжка ўздыхнуў і сказаў:
— Я і прадчуваў, што не для мяне яна… Такі анёлак! Слухай, Стах, колькі разоў ты быў у Бабруйску на Белай Працэсіі?
— Колькі? Раз, два, тры, чатыры… Разам з тым, апошнім, што за Доўбарам, пяць.
— Пяць разоў? А ці шмат ты бачыў такіх прыгожых дзяўчат, як Каруся?
— З твару так, былі прыгожыя, але заўсёды нешта не тое: то надта тоўстая, то надта худая, то грудзі як гарбузы, то як дошка, то сцёгны вузкія, як у хлопца, то, наадварот, клубы як бочкі, то ногі як у слана, то як саломінкі. А ў тваёй усё акурат як трэба, — хваліў Стах, жадаючы падсаладзіць Косцікавы ўспаміны.
— Ну вось бачыш, братка! А добрая якая! Скажы, каму яна калі дрэннае што зрабіла? Хто ад яе чаго кепскага бачыў?
— Што да кепскага, браце, то было яго праз Карусю нямала: колькі разоў праз яе хапаліся загрудкі? Колькім ты сам морду набіў? Колькіх яна пакрыўдзіла, даўшы гарбуза?
— Але ж яна не была ў гэтым вінаватая.
— Вінаватая не была, што праўда, то праўда.
— І не было больш чулай за яе да чужой бяды, разумнейшай, смялейшай і большай патрыёткі.
— Адным словам, дасканалая дзяўчына.
— Не толькі дасканалая, але, можна сказаць, святая! Анёлак! Эх, Божа мой! Калі б я застаўся жывым і атрымаў яе за жонку, то на руках бы насіў, як каралеву. Я б яе ў шоўк апрануў, у лісінае футра, я б за яе ўсю працу рабіў, усе ейныя жаданні выконваў!
— Адным словам, быў бы, як кажуць, пад пятой.
— Ніколі, браце, я яе так не кахаў, як цяпер, ніколі так не сумаваў па ёй і ніколі так не хацеў жыць!
— Плюнь ты на гэта ўсё! Давай лепей пагаворым, як сябе паводзіць з тым бандытам.
У гэты момант увайшлі двое армейцаў і загадалі ім выходзіць. Яны ўсталі і выйшлі. Іх правялі ў канцылярыю ваеннага камісара.
Там было шмат людзей. Ля парогу стаялі стараста Вілаў, гаспадар хаты, дзе яны начавалі, і яшчэ адзін пралетар. Па пакоі праходжвалася больш за дзясятак па-вайсковаму апранутых мужчын, амаль кожны з іх меў на поясе рэвальвер, а некаторыя таксама нагайкі ў руках. За сталом сядзеў Мішка — у новай казацкай кашулі, з вясковым поясам з кутасікамі і ў шынялі наросхрыст. Росту ён мог быць ніжэйшага за сярэдні, дробны. Валасы ў яго былі чарнявыя, густыя, твар маленькі, нос кірпаты, ноздры шырока раздуваліся, вочы — маленькія і пранізлівыя. Ён сядзеў уразвалку і гайдаўся на задніх ножках венскага крэсла.
— Жэншчыну развязаць! — загадаў ён, акінуўшы позіркам вязняў. Загад тут жа выканалі.
— Падыдзіце ж бліжэй, Андрэй Паўлавіч! — звярнуўся ён да старасты Вілаў. — А вы, сакратар, — ён зірнуў на высокага мужчыну з выбітным семіцкім носам, — сядайце і пішыце.
Мужчыны, што былі ў пакоі, таксама падышлі бліжэй да стала.
— Ну што, Андрэй Паўлавіч, пазнаяце вы іх? — пачаў распытваць Мішка. — Тыя самыя гэта?
— Тыя самыя, каб я з месца не ўстаў! — пакляўся стараста.
— Паўтарыце ўсё падрабязна.
Стараста пачаў расказваць, як перад Калядамі, за два дні перад апошнім нападам палякаў на Грэблю, да яго прыйшоў прысутны тут пралетар Кірыла з Вілаў і данёс, што спекулянты, якія начуюць у яго другі раз, пару разоў перамовіліся паміж сабой па-польску, як ён, стараста, зразумеўшы, што гэта шпіёны, пайшоў за імі крадком, бо бачыў іх у Грэблі на рынку, як тыя сакрэтна размаўлялі з кулакамі, як пасля гэтай размовы яны пацягнуліся па завулку за школай і глядзелі на савецкія гарматы і кулямёты, як яны ад яго ўцяклі, як ён данёс пра гэта ў канцылярыю, дзе атрымаў загад у выпадку наступнага іх з’яўлення арыштаваць іх, і ўрэшце — як яму данёс мінулай ноччу Кірыла, што яны зноў зайшлі на начлег, а ён сабраў людзей і арыштаваў іх.
— Таварышч ваенны камісар, — скончыў ён свае паказанні, — каб я здох, шпіёны яны. Тым больш што калі яны нас не бачылі, як толькі прачнуліся, то размаўлялі паміж сабой па-польску, і яна сказала: «Крышка нам, браце, вось і капец», — а гэта апошні доказ іхнай віны.
— Брэшаш, шэльма! — запратэставаў Стах, які вырашыў абараняцца, пераканаўшыся з паказанняў старасты, а таксама з выпадковых позіркаў на яго Мішкі і іншых з ягонай світы, што мужчыну ў ім не падазраюць. — Здароўем дзяцей сваіх клянуся, брэшаш ты! Я не казала: «Крышка нам, браце, вось і капец». Я казала: «Грышка, нікога няма ў хаце, запалі каганец». А ты, шэльма, усё перакруціў.
— Ах ты сука! Ты мне будзеш яшчэ пыл у вочы пускаць!
— Калі я сука, то ты кабель!
— Дык ты, можа, яшчэ аднеквацца будзеш, што перад Калядамі, перад нападам палякаў, вы цягаліся за школай побач з савецкім войскам?
— Мы цягаліся?! А каб цябе д’яблы на тым свеце за такі напад цягалі! Каб цябе і тваіх дзяцей пранцы патачылі! Каб табе паралюш рукі і ногі адняў і каб ты дваццаць гадоў пад сябе хадзіў! Солі табе нашай захацелася і грошай, цяжка заробленых чэсным спекулянцтвам, вось і выдумляеш подласці такія.
Стараста ўмольна паглядзеў на камісара, заклікаючы яго на сваю абарону.
— Не выдумляй, жанчына! Маўчаць! — пачаў камісар. — Стараста — чэсны чалавек.
— То і вы, камісар, на мяне нападаеце?! — выбухнуў плачам Стах. — Ах, доля ж мая няшчасная! За буржуямі прыгнёт і нэндзу цярпелі, а тут свае, пралетары, на нас, бедных, нападаюць! І нашто ж ты мяне, матка, нарадзіла-а-а...
— Досыць, супакойся, жанчына. Я за праўду. Лаяцца не дазволю! Цяпер скажы мне, чалавеча, — звярнуўся ён да Косціка, — як вас завуць?
— Грышка Кірык, — паспяшаўся адказаць Стах.
— Няхай ён сам адказвае, — запратэставаў Мішка.
— Ды ён пакуль збярэцца, то і вечар настане. Ён у мяне мехам стукнуты, — дадаў Стах цішэй, падміргваючы. — Пакараў мяне Бог…
Мішка глядзеў на Стаха ўсё лагадней.
— Завуць яго Грышка Кірык. Добра. Ну, а адкуль вы, дзе жывяце?
— У Магілёве жывём, — адказваў Стах далей.
— У Магілёве?! — здзівіўся Мішка, бо ні мовай, ні вопраткай яны не нагадвалі жыхароў вялікага горада. — А вуліца, дом?
— Гомельская, 77. Гэта на Палубе за ракой, у раёне скурных фабрык.
— А вас як завуць?
— Шура Кірык — па ім, а як па матцы — не скажу, бо дужа непрыгожа.
— Прозвішча не трэба саромецца. Гаварыце!
— Шкура, — буркнуў Стах і заміргаў вачыма, нібы саромеючыся.
Некалькі прысутных выбухнула смехам, бо на мясцовай гаворцы слова «шкура» абазначала жанчыну лёгкіх паводзінаў.
— Што за смех! — крыкнуў Мішка. — Прозвішча не псуе чалавека. Хто засмяяўся — а ну вон адсюль!
Вінаватыя тут жа пакорліва выйшлі, астатнія зрабілі сур’ёзныя твары.
Пасля ўсіх фармальнасцяў Мішка пачаў высвятляць, што да чаго.
— Значыць, не прызнаяцеся ў шпіянажы? Адмаўляецеся ад таго, што сказаў стараста?
— Няхай мне вочы на лоб павылазяць, такая напасць на нас!
— Значыць, вы не хадзілі побач з краснымі войскамі? Не ўцякалі ад старасты і ён вас не ганяў?
— Каб ад яго родныя дзеці ўцякалі! Каб яго дрыстун крывавы ганяў! Ні мы ад гэтага таварыша не ўцякалі, ні ён за намі не гнаўся. Каб яму, дай Божа, кішкі закруціліся, як ён, гад, круціць!
— Добра, тады сама ўсё раскажы, як было папраўдзе.
— Было гэта, камісар, так: прадалі мы на рынку стараверам пяць фунтаў і выходзілі з Грэблі. Мінаючы пошту, неяк я азірнулася — і бачу, што нехта за намі крадзецца. Кажу тады свайму: «Грышка, нейкі нядобры чалавек, відаць, падгледзеў, як мы на рынку хавалі грошы, дык паквапіўся на іх. Паглядзі, хто там за намі ідзе». Ён азірнуўся і, хоць і няздара, таксама адразу пазнаў, што нейкі нядобры чалавек. «Давай, — кажу я Грышку, — ад гэтага мужыка адарвёмся». — «Давай», — кажа ён. Ну, мы і звярнулі ў першы завулак, пералезлі праз паркан у папоўскі сад, прыселі на кукішкі і глядзелі праз штыкеціны, што гэты гад рабіць будзе. Ажно смех нас браў, як гэты дурань, разявіўшы рот, хадзіў сюды-туды і нас вышукваў. Вось і ўсё. Не шпіёнілі мы, не думалі нават ды не бачылі ніколі тых палякаў. Нашто яно нам? Носім соль, зарабляем гэтым на хлеб. А з чаго б мы жылі? Чатыры раты трэба пракарміць. Няхай вось Кірыла скажа, у якога мы пару разоў начавалі, колькі мой Грышка-няздара жарэ.
— Як гэта можа быць, што вы за фронтам, з польскага боку, соль куплялі, а палякаў не бачылі? Хто табе паверыць?
— Соль мы бяром у Ясным Лесе, дачка ягонай дваюраднай цёткі туды замуж выйшла. Яны прыносяць соль з-за фронту, а як — гэтага мы ўжо не ведаем.
— Андрэй Паўлавіч, — звярнуўся Мішка да старасты, — а пры вобшуку вы нічога, апрача гэтага вузельчыка з грашыма, не знайшлі?
— Апрача гэтага вузельчыка і солі — нічога.
— А добра шукалі?
— Добра. Нават сподняе на іх перамацалі.
— Дай Божа, каб за гэта пад старасць ён дарогу сабе шукаў навобмацак, — кінуў Стах.
— Адвесці іх і зачыніць! — раптам прагучаў суровы загад.
— Зачыніць?! Што ж мы, вінаватыя? За што ж вы нас зачыняеце?! — заенчыў Стах, бледны як палатно. Ён ужо мроіў, што Мішка сапраўды паверыў у іх невінаватасць і тут жа, паслухаўшы, адпусціць іх.
Мішка павярнуўся разам з крэслам у іншы бок і засвістаў. Трое з ягонай світы ўзялі вязняў пад рукі, вывелі і пасадзілі ў камеру.
Яны засталіся адны, леглі на старым месцы, і Стах пачаў:
— Самае крыўднае, калі чалавеку здаецца, што ўжо ўсё ў парадку, і раптам бачыць — нічога не ўдалося. Халера! Я ўжо спадзяваўся, што нас адпусцяць.
Косцік балесна ўсміхнуўся:
— Куды там! Стары кот гэты Мішка. Не дасць сябе лёгка ашукаць. Ну, але прынамсі ты адпомсціў гэтаму старасту. Так ты яго выкляў, аблаяў, што мяне ажно смех браў. Відаць, непрыемна яму было, бо круціўся ён і з твару мяняўся, нібы яго варам абліваюць. Але ведаеш што, Стах? — дадаў ён пасля паўзы. — Здаецца мне, што мы гэтым нізкапаклонствам занадта сябе прынізілі перад тым жлабом. Трэба памятаць пра годнасць сваю і гонар. Гэты плач твой — зусім мне такое не падабаецца.
— Так ты мяркуеш? — Стах задумаўся. — Не. Як давядзецца паміраць, то памром з годнасцю, і гэта нас рэабілітуе.
— Як думаеш, што яны з намі зробяць? Бо, відаць, яны супраць нас іншых доказаў не маюць, апрача паказанняў старасты.
КНІГІ ОНЛАЙН
