Надбярэзінцы
Фларыян Чарнышэвіч
— Плануем арганізаваць уласнае забярэзінскае войска, — адказаў Косцік.
— Уласнае забярэзінскае войска?! — ускрыкнуў ён. — А гэта разумна!
— Полк забярэзінскіх уланаў, — пацвердзіў Стах.
— А, вельмі добра! Косцік, аддаю табе свайго Гнядка для пачатку. Мне нічога не шкада дзеля такой справы.
— Заўтра пойдзем з гэтым да камандзіра тутэйшых войскаў.
— Да генерала Канажэўскага.
— Мы пакуль не ведаем ні хто гэта, ні як яго завуць.
— Генерал Канажэўскі тут галоўны ў войску, на ўсім фронце. Я нават ведаю, дзе ён, пойдзем разам. Я ўжо даўно да яго не выбіраўся, мяне заўсёды адгаворваў Несмяртэльны, маўляў, пан генерал цяпер моцна заняты. Але калі вы пойдзеце, то ўжо і я з вамі схаджу, каб дзве справы за адным разам вырашыць.
На касцельнай вежы і ў цэрквах пачаўся вечаровы звон.
— Давайце, дзеткі, усе разам, гуртам, пойдзем на Нешпар, на інтэнцыі, каб тое, чаго мы прагнем, паспяхова здзейснілася, — прапанаваў Пятроўскі.
— Давайце! Давайце! — ахвотна згадзіліся хлопцы.
XVII
У генерала Канажэўскага
На наступны дзень каля дзясятай раніцы стары Пятроўскі, Косцік і Стах стаялі ля штабу Чатырнаццатай вялікапольскай дывізіі, які месціўся на вуліцы Доўгай. На паўквартала перад урадавым будынкам дарога для цывільных была закрытая. На ганку пярэдніх дзвярэй стаялі два вартаўнікі з навостранымі штыкамі.
— Стаяць! — загадаў адзін вартаўнік, калі смалерчукі пачалі падымацца па прыступках ганку. Другі павярнуўся бокам да калідора і кіўнуў галавой камусьці ўнутры. Праз момант выйшаў капрал.
— Чаго вы хочаце? — спытаў ён.
— Мы дэлегаты, хочам сустрэцца з генералам, — адказаў Пятроўскі, выступаючы наперад.
— Дэлегаты? Сустрэцца з генералам? — перапытаў капрал, акідваючы ўсіх траіх пільным позіркам. — Прашу за мной.
Ён правёў іх у доўгі калідор з шэрагамі дзвярэй з абодвух бакоў. Ля некаторых дзвярэй стаяла варта.
— Сядайце! — паказаў ён на лаўку ля сцяны.
— А што, генерала няма? — спытаў Пятроўскі.
— Перад тым як убачыцца з генералам, вы сустрэнецеся з капітанам.
Ён зайшоў у першыя справа дзверы, праз колькі хвілінаў выйшаў і папрасіў дэлегатаў ісці за ім.
Яны ўвайшлі ў невялікі, сціпла, па-жаўнерску, абстаўлены пакой. За меншым сталом, бліжэй да ўваходных дзвярэй, сядзеў капітан, за вялікім, ля акна — двое унтэр-афіцэраў.
— Што скажаце? — пачаў капітан.
Пятроўскі зноў выйшаў наперад.
— Мы дэлегаты ад простага польскага насельніцтва з-за Бярэзіны, хочам звярнуцца да генерала Канажэўскага, які галоўны ў войску ў Бабруйску.
— Па якой справе?
— Пра гэта мы будзем гаварыць з генералам, — цвёрда адказаў Мечык і па-юначаму падкруціў вус.
— У вас ёсць паўнамоцтва?
— Якое паўнамоцтва? Ад каго?
— Ад людзей, якія вас дэлегавалі. Апрача таго, пасведчанне асобы, каб я мог упэўніцца, хто вы такія.
— Пасведчанне асобы, хто мы такія? Чаму не, дома нешта б знайшлося: якая-небудзь метрыка, рускі валасны пашпарт, ваенны білет: мы ж не ў вароны з-пад хваста з’явіліся. Але да бальшавікоў туды, за фронт, я па гэта не пайду. А што да паўнамоцтва, то калі яно так абавязкова патрэбнае, то можна зрабіць.
— Не спраўдзіўшы, хто вы такія і ці сапраўды вас дэлегавалі, я не магу прадставіць вас генералу. Кожны чалавек можа сказаць, што яго дэлегавалі.
— Вы што, нас бандытамі лічыце ці бальшавікамі якімі? Мяне паў-Бабруйска важных людзей ведае — стараста, дэкан, пан Несмяртэльны, які на чале ўсіх памешчыкаў, таксама капітан мяне ведае… заўжды забываю, як яго імя… Чарнявы такі. Вы мусіце яго ведаць. Я вадзіў яго з войскам там, за ракой, у нашых краях, ажно два дні, дык ён мяне знае цяпер як брата.
— Як вас завуць? — спытаў капітан устаючы.
— Мечыслаў Пятроўскі са Смалярні.
— Можа гэта, пане капітан, неяк дапаможа? — падаў Косцік пасведчанне ад паручніка Клёца.
— Ага! — прабег той вачыма ліст і выйшаў праз бакавыя дзверы ў суседні пакой. Неўзабаве вярнуўся з надзвычай прыязным выразам твару.
— Ого! Дык тут, перада мной, выбітныя людзі! — ускрыкнуў ён. — Панове Пятроўскі, Васілеўскі і Балашэвіч зрабілі вялікую ласку нашаму войску! Вы Балашэвіч? — звярнуўся ён да Стаха.
— Так ёсць, пане капітан.
— Сядайце ж, панове, сядайце. Капрал Дзюба, а прынясіце адтуль яшчэ пару крэслаў! Сядайце, прашу! Пана генерала пакуль няма, так што давядзецца пачакаць. Вы курыце? — прапанаваў ён папяросы.
— Шчыра дзякую, — адмовіўся Пятроўскі. — Калі можна, то я ўжо сваю люльку.
Завязалася доўгая і прыязная размова, падчас якой смалерчукі апавялі пра найважнейшыя здарэнні з бітваў за Бярэзінай, удзельнікамі якіх яны былі, пасля — пра смалярскія справы і ўрэшце — пра мэты сваёй дэлегацыі.
Недзе апоўдні капітан правёў дэлегатаў у генеральскі кабінет, які месціўся ў кутнім пакоі з супрацьлеглага боку калідора.
Гэта быў светлы, шырокі і прыгожа абсталяваны пакой. Сцены і столь абклееныя новымі квяцістымі шпалерамі. Навокал партрэты польскіх каралёў, правадыроў, карціны гістарычных бітваў, падзей і мапы. Крэслы і канапы мяккія, з разьблёнымі аздобнымі парэнчамі. Два сталы, якія былі ў памяшканні, пакрывала амарантавае сукно. На столі вісела прыгожая і вялікая, як у касцёле, жырандоль. Сцежкі паміж сталамі і дзвярамі былі засланыя вішнёвымі дарожкамі.
За сталом, насупраць уваходных дзвярэй, у фатэлі сядзеў генерал Канажэўскі. Гэта быў ужо немалады чалавек гадоў сарака пяці, прыцярушаны сівізной, з разумным, мужным, амбітным тварам, які гарманіраваў са званнем генерала. Здавалася, што нават калі б ён надзеў сялянскую сярмягу, можна было б пазнаць, што гэта польскі генерал. За другім сталом збоку сядзелі два афіцэры з ад’ютанцкімі шнурамі.
Смалерчукі зайшлі і нясмела спыніліся ля дзвярэй.
— Калі ласка! Панове, прашу за стол! — запрасіў генерал, крыху прыўзняўшыся.
Яны баязліва ступілі некалькі крокаў наперад і спыніліся перад сталом.
— Прашу, сядайце.
— Шчыра дзякуем, мы пастаім. Насядзеліся ўжо, слава Богу! — адказаў Пятроўскі за сябе і за хлопцаў.
— Але ж прашу, прашу сядаць! Для чаго ж мы крэслы паставілі?
— Ні за што на свеце мы не сядзем перад панам генералам. Мы людзі простыя, можам і пастаяць. Пане генерал, я прыйшоў пакорна прасіць, каб вы зрабілі ласку далучыць нашую забярэзінскую зямлю да Польшчы.
— Але ж пане, — адказаў генерал, — не ў маёй кампетэнцыі вырашаць, якія землі далучаць да Польшчы.
Пятроўскі нібыта не пачуў або не зразумеў словаў генерала і працягваў далей ужо, відаць, загадзя сфармуляваную ў галаве просьбу:
— Пане генерал, край наш не горшы за тутэйшы — ні зямля, ні народ. Нават яшчэ лепшы. Праўда, ёсць пара дзікіх балот, і пара кавалкаў пясчанай выдмы таксама ёсць, але збольшага зямля спадзістая, чарназём, добрая і на хлеб, і на лес. Лясы ў нас бяскрайнія, старыя і вельмі багатыя. Ёсць такія дубы ў нашых пушчах, за якія да вайны па сорак рублёў за штуку плацілі. Сенажацяў такіх урадлівых і багатых, як у нас, не знойдзецца ў цэлай губерні. Пан Доўбар-Мусніцкі, дай яму Бог здароўя, калі ў нас тут быў, то ўсіх уланскіх коней толькі нашым сенам карміў. І народ наш таксама не такі кепскі, як пра яго могуць сказаць або падумаць. Не буду хлусіць — бяднейшыя людзі з былых вёсак, якія пры паншчыне жылі, не ведаючы, за што Польшча ваюе, глядзяць на яе коса, таксама і бандытаў за пару гадоў бязладдзя шмат нарабілася, аднак калі першым паказаць польскую праграму, а другіх — даруйце, пане генерал, — узяць за морду, то людзі з іх будуць першы сорт. А той, у каго загон шырэйшы, а таксама самыя заможныя купчанскія вёскі і пабожныя стараверы будуць маліцца за таго, хто ў краі навядзе парадак. А нашыя польскія людзі з такім жаданнем чакаюць Польшчы, як чалавек у Польшчы чакае Вялікадня. На руках будуць насіць польскіх жаўнераў, калі тыя прыйдуць. І шмат у нас польскіх вёсак — месцамі нават болей, чым з гэтага боку ракі. От каля нас, напрыклад: Смалярня, Ямы, Палянкі, далей Магільнец, Лізуны, Жардзянка, Вежгайлова, Туркачы, Сакатушкі, Маслякі, Міхайлаўка, Падгорле, Шпыркі, Шаптуны, Градзянка, Глінакопы, Малыя Біркі. Гэта толькі засценкі, і амаль столькі ж жыве ў хутарах каля іх. Зараз пералічу другую паласу засценкаў…
— Не трэба, пане, — перарваў яго генерал. — Я не адмаўляю сапраўднай вартасці вашага краю і людзей, якія там жывуць, але паўтараю, што я не прымаю рашэнняў пра далучэнне зямель.
— Пане генерал, на таго ангельца ўвогуле не трэба глядзець: ачысціць па Дняпро, а потым, калі некаму зайздросна, хай наводзіць сабе спраўкі, хай хоць на галаву становіцца. Бо па Дняпро — польская зямля. Пане генерал, прашу цябе, забяры нас у бальшавікоў, далучы нашую зямлю да Польшчы! Злітуйся над намі!
— Вы так просіце мяне далучыць свой край, нібыта ў мяне ўсё для гэтага ў кішэні. Далучэнне польскіх зямель залежыць толькі ад выніку вайны, якую мы вядзём з ворагам. Вы, відаць, думаеце, што толькі вашае міжрэчча застаецца ў няволі і што вайна ідзе толькі тут, на Бярэзіне? Не, пане, з усіх чатырох бакоў польскія землі застаюцца пад чужым валадарствам, іх грамадзяне не менш за вас прагнуць вызвалення, і мы вядзём вайну на ўсе чатыры бакі. Мы змагаемся не за частку Польшчы, а за ўсю яе да падзелаў, і мы добра памятаем яе межы. Вось вы дамагаецеся ўключэння зямель па Дняпро, а што вы скажаце на тое, што людзі з-за Дняпра таксама хочуць далучыцца, спасылаючыся на гісторыю?
— Людзі з-за Дняпра таксама просяцца?
— Так, яны таксама.
— А ці ёсць хаця б надзея, што нам гэта ўдасца?
— Польскае войска расце, мацнее і ўсюды перамагае — у гэтым і ёсць сапраўдная надзея.
— Добра, калі вы так кажаце, я больш не буду вас турбаваць. Зараз хлопцы звернуцца да вас па сваёй справе. Я толькі яшчэ аб адным хацеў бы вас папрасіць. Неўзабаве мы вышлем да Пана Кіраўніка Польшчы заяву з нагоды гэтага далучэння, дык я хацеў бы папрасіць вас, пане генерал, каб вы, калі сустрэнецеся з Кіраўніком і будзеце гаварыць пра нашую справу, закінулі за нас слоўца. Вашае слова вельмі важнае.
— Добра.
Пятроўскі адышоў крыху назад, а Косцік выступіў наперад.
— Пане генерал, — пачаў ён, — мы хочам арганізаваць тут, у Бабруйску, забярэзінскі атрад войска і вельмі просім у вас дазволу і дапамогі.
— Забярэзінскі полк уланаў, пане генерал, — дадаў Стах.
— Шляхетная і цудоўная ідэя… Ну добра, а ці ёсць у вас людзі, коні?
КНІГІ ОНЛАЙН
