Надбярэзінцы
Фларыян Чарнышэвіч
— Косю мой гнеды! — стагнаў ён. — Яны вяртаюцца! Ты чуеш, косю? Вяртаюцца на Бярэзіну… Да нас зноў бальшавікі прыйдуць… Не будзе для нас месца ў Смалярні, не будзе! Давядзецца расстацца з хатай, стайняй, усёй гаспадаркай, пакінуць Марыльку з Малгажатай сіротамі і пайсці вандраваць у чужы свет, як старцы якія ці цыганы бяздомныя. Застанёмся — то з мяне жывога бальшавікі скуру здзяруць, саломай бакі наб’юць і спаляць, цябе ў войска забяруць, і яўрэі пархатыя ды кітайцы касавокія ездзіць на табе будуць альбо цяжар розны вазіць і бізуном біць. Во як, Гнядок ты мой любы! І гэта яны без аніякай нагоды, без аніякай прычыны вяртаюцца…
Жаўнеры і некаторыя афіцэры, што стаялі бліжэй, пачуўшы гэткую роспач Пятроўскага, атачылі яго колам і пачалі суцяшаць як маглі. Вярнуўся да яго і капітан.
— Пане Пятроўскі! — кажа ён. — Вы ўмееце мужна біцца, але не ўмееце зносіць цяжкасці, як жаўнер. Чаго ўпадаць у такую роспач? Вы баіцеся помсты бальшавікоў? Я пашлю з вамі ўзвод уланаў, каб вы маглі перавезці сям’ю і гаспадарку за Бярэзіну. Згода?
— Усёй гаспадаркі і зямлі маёй не перавязеш.
— Потым да зямлі і гаспадаркі вернецеся. Бо мы адступаем часова.
— А, часова адступаеце?! — ажывіўся ён.
— А вы думалі, назаўсёды?! Дзіўны чалавек… Не ведае, што на вайне так заўсёды бывае: сёння наперад, заўтра назад, пасля зноў наперад. Гэта ўсяго толькі манеўр, каб заблытаць арыентацыю ворага, і гэты манеўр разумеюць толькі генералы.
— Разумеюць толькі генералы, але манеўр гэты зломанага шэлега не варты! — рэзка перарваў Мечык. — Калі б я ведаў, хто такі манеўр выдумаў, то паехаў бы проста да яго!
— Я не буду аналізаваць, добры гэты манеўр ці не, я толькі веру, што Польшча будзе тут, на Беларусі, як найменей да Дняпра і што мы неўзабаве вернемся. Хочаце, каб я паслаў з вамі ўланаў?
— Не, — адказаў Пятроўскі, падумаўшы, — лепей я ўжо сам.
XV
У каго больш заслугаў
Чалавечы цень вырас ужо на чатыры крокі, калі абоз, што стаяў за бусліцкай грэбляй, расцягнуўшыся незлічонымі фурманкамі ў ланцуг на пару вёрстаў, рушыў у бок Бабруйска, а Пятроўскі ад’ехаў у Смалярню. Ехаў сам-адзін, выбіраючы менш людныя дарогі. Ехаў, хістаючыся ў сядле, быццам п’яны, адбіваючы паклоны, як яўрэй пры малітве, драмаў, бо насычанае падзеямі падарожжа, якое заняло сорак восем гадзінаў, і маральны надлом дарэшты вычарпалі ягоныя сілы.
— Не, хоць бы мне нават давялося трапіць у лапы бальшавікам, хоць бы там не ведаю што мне пагражала, я павінен хоць на пару гадзінаў заснуць, — сказаў ён сабе пасля гадзіннага змагання са сном.
Заехаўшы за невялікай вёскай Мышкі ў лес, ён зрушыў з дарогі ўбок у пошуках бяспечнага месца, каб спыніцца. Пасля ладнай вярсты язды па вузкай сцяжыне ён трапіў на невялікі лужок, рог нейкага поля, які ўразаўся трохкутнай выспай у лес. На ёй стаялі чатыры стагі мурожнага сена, кожны адгароджаны рэдкім, на тры жардзіны, плотам.
Пятроўскі пад’ехаў да першага стога, рассунуў з аднаго боку жардзіны, завёў туды каня, затым зноў загарадзіў так, як было, зняў вінтоўку, засунуў яе пад адонак, распрог каня і, кінуўшы сядло пад галаву, упаў і заснуў як мёртвы. Калі прачнуўся, была ўжо глухая ноч. Конь абудзіў яго ржаннем: пачуў недзе побач або іншых коней, або нейкую небяспеку.
У першае імгненне Мечык не мог зразумець, што ён робіць тут, за плотам. Прыгадаўшы, цяжка ўздыхнуў, устаў, хутка сабраўся і рушыў далей. У першай вёсцы, якую неўзабаве напаткаў, напаіў каня і пасля ўжо доўгія гадзіны гнаў без адпачынку.
Яшчэ на досвітку ён выехаў на смалярскае поле. Пусціў каня крокам, каб той крыху астыў перад пашай, а сам разважаў.
— Ах, Божа мой! — уздыхнуў ён. — Калі б легіёны не адступілі, якое б жыццё зараз пачалося! Рай, а не жыццё! Я б ездзіў штонядзелі на фэсты, кірмашы, у гасціны і апавядаў бы пра свае прыгоды… Слава Богу, мне ёсць чым пахваліцца… Якія шчаслівыя тыя, што жывуць за Бярэзінай! І чаму гэта Бог так чыніць: адным дае неба, а другіх надалей у пекле пакідае? Гм… Што ж рабіць... Можа, яшчэ дасць Бог і на нашай вуліцы, як той казаў, кірмаш будзе… Можа, і мы дачакаемся. А таго, што я зрабіў для Польшчы, ніхто ў мяне не адбярэ і з памяці не сатрэ, і ці сёння, ці заўтра, ці тут, ці дзе ў іншым месцы я магу смела хваліцца. Сваім у Смалярні дык і цяпер магу расказаць. Няхай ведаюць смаркачы, што хоць я ў войску не служыў, а трохі больш варты за іх. Можа, яны яшчэ ўвогуле пра легіёны не ведаюць...
Але ўжо, відаць, ведалі, бо амаль ва ўсіх дамах гарэла святло, чаго раней не было — пагатоў ночы былі адносна нядоўгія, — а ў некаторых падворках смела азываліся галасы хлопцаў, што хаваліся ад бальшавікоў. У ягоным доме таксама гарэла святло. Калі Мечык рыпнуў варотамі, тут жа адчыніліся дзверы з сянец, і выбеглі абедзве дачкі.
— Ай, татка, вярнуўся, татачка! Дзе ж вы столькі часу былі?! — радасна кінуліся яны да бацькі.
Пацалавалі яму рукі і давай адна адну перабіваць:
— А ў нас, тата, навіны, ой, навіны!
— Легіёны ўжо прыйшлі, ведаеце?! У Вончы стаяць.
— Ах! Каб вы бачылі, колькі ў той дзень, як вы з’ехалі, пасля абеду і цэлую ноч валіла бальшавікоў! Страх! Страх!
— А як грымела за Вончай!
— А як у Смалярні ўсе радаваліся!
— Хлопцы ўжо з лесу дадому вярнуліся!
— Прыйшлі, але ненадоўга: вяртаюцца на Бярэзіну. Да нас часова зноў бальшавікі прыйдуць.
— Дык вы ўжо і гэта ведаеце... — буркнуў Пятроўскі сабе пад нос і гнеўна плюнуў на зямлю.
— А ведаеце, тата, што ўжо і Косцік са Стахам знайшліся?! У пушчы абодва сядзелі. Кажуць, што яны першымі пра легіёны даведаліся і сустрэлі іх ажно на Бярэзіне, адкуль два дні і дзве ночы з імі ездзілі і паказвалі, як, дзе і што.
— От смаркачы! — зноў плюнуў ён.
— І кажуць, што пэўны час запанібрата з афіцэрамі былі і што іх абодвух абяцалі да важных узнагарод прадставіць, бо дзякуючы ім шмат бальшавікоў акружылі і без бою ўзялі.
— Глядзіце вы на іх, жабы паршывыя! — яшчэ раз плюнуў ён.
— Праўда, усе так кажуць. Косцік сёння з абеду чакае ў Здановічавай хаце Карусю, якая яшчэ ў мінулую нядзелю пайшла з Зоськай Ладан у Бялынічы да таго хвалёнага лекара па зёлкі для Ясевых ранаў, і дагэтуль не вярнулася. Ён хоча развітацца з ёй перад дарогай, усе хлопцы ў Бабруйск збіраюцца.
— Ага, яшчэ адно! — згадала Марыля. — Калі тае ночы ўцякалі бальшавікі, Карапузя затаіўся ў сасонніку і без анічога, голымі рукамі, аднаго бальшавіка раззброіў, звязаў, адвёў у лес і потым у Вончу легіёнам адправіў.
— Яшчэ і гэты шчанюк! — ускрыкнуў Пятроўскі і, сабраўшы колькі было ў роце сліны, з такім гукам сплюнуў, што ажно рэха пакацілася па будынках.
— Што вы, татка, толькі плюяце і плюяце, а нічога не расказваеце? — спытала Марыля.
— Бо вы ўжо за мяне ўсё расказалі!
— Дзе вы былі так доўга?
— Тамсама, дзе і гэтыя галапупцы, што, як вы кажаце, з афіцэрамі запанібрата былі, каб іх!
Ён думаў, што ад такіх навінаў дочкі яму ўчыняць непрыемную сцэну, але дзяўчаты нават моцна не здзівіліся яго словам.
— Татка, вы сапраўды ездзілі дапамагаць легіёнам? — спытала Малгажата.
— Так, дзеткі, ездзіў. Калі б я не дапамагаў, грэх бы на сябе ўзяў смяротны, — апраўдваўся ён.
— Бачыш, хіба я табе не казала! — ускрыкнула Марыля, звяртаючыся да сястры. — Ведаеце, татка, як мы толькі дазналіся, што ў Вончу прыйшлі легіёны, я казала ёй, што вы паехалі ім дапамагаць. Ну, а добра хоць удалося паваяваць у тым месцы, дзе вы былі? Удалося бязбожнікаў пабіць?
Стары хітравата прымружыў вока ад задавальнення.
— Удалося, дзеткі, так, што лепей і быць не можа. Ад Дняпра і да Варшавы цяпер людзі будуць гаварыць пра вашага бацьку з зайздрасцю. Верыце? Сам-адзін у Студзёнцы пяцярых бальшавікоў раззброіў, а шостага камісара застрэліў.
— Насмерць?! — ускрыкнулі яны.
— Сам не хацеў, — схлусіў ён, — цэліўся ў лыткі, а трапіў у жывот. Не хацеў я, дзеткі. Але нічога, ксёндз мне даруе. І яшчэ я даў план польскім афіцэрам. Дзякуючы маёй галаве на бусліцкай грэблі мы больш за тысячу чубоў з коньмі і гарматамі ўзялі. Польскія капітаны мяне за гэта на руках насілі. Калі нехта вам скажа, што гэта няпраўда, можаце назваць мяне суччыным сынам. Паваявалі ўдала, так, што лепей і быць не можа, але кепска, што яны за раку вяртаюцца. Вельмі кепска. Мусім уцякаць. Збірайцеся, дачушкі, жыва!
Дзяўчаты засмуціліся.
— Як гэта, мы таксама павінны ўцякаць? — спытала Малгажата.
— За мяне і вам будуць гады гэтыя помсціць. Ад’едзем на пару тыдняў у Бабруйск. Капітаны мне казалі, што праз два, як найболей праз тры тыдні польскае войска зноў прыйдзе да нас і застанецца назаўсёды.
— А з хатай, з худобай што нам зрабіць?
— Нешта з сабой возьмем, а рэшту аддамо на догляд Отанам.
— Не, я не паеду, — заўпарцілася Марыля. — Вы, татка, едзьце сабе, а мы застанёмся ў доме. Мы ваяваць не ездзілі, за што нас караць? Праўда ж, Малгажата?
— Праўда. Застанёмся дома.
— Глядзіце ж, каб не наракалі на мяне, калі нешта з вамі дрэннае здарыцца.
XVI
Марш за Бярэзіну
На Узвіжанне са смалярскай пушчы рушыла ў бок Бярэзіны чарада польскай моладзі. Наперадзе ішоў Косцік Васілеўскі, за ім — Стах Балашэвіч, далей, адзін за адным, — Норба і Адась Сцяпуры, Алесь і Зыгмусь Пятроўскія, Віктар і Ясь Кантычкі, Болік Вінярскі, Карапузя, Валька, Франак і Флорак Трызны, а таксама шасцёра хлопцаў з па-за Смалярні.
Гэта была толькі малая частка былых вартавых «Сілы» і ўдзельнікаў мінулагодняга паўстанцкага лагера ў лесе і ўсіх тых, хто, сумуючы па вольнай Польшчы, чакаў яе з перакананнем, што як толькі польскія войскі падыдуць да Бярэзіны, яны прабяруцца на іх бок і са сваёй грамады арганізуюць уласны забярэзінскі полк. Больш за сто маладых людзей са смалярскіх ваколіц у гутарках між сабой паўтаралі, што яны гатовыя служыць у польскім войску, і больш за сто чалавек, пачуўшы на захадзе жаданыя грымоты, пацвердзілі ў душы гэтую гатоўнасць. А тым часам ішла групка з дзевятнаццаці чалавек. Ішла малая групка, да таго ж не ў цеснай братэрскай дружбе і адзінстве думак, не ў гуморы і запале, чаго варта было б чакаць ад былых арганізатараў паўстанцкай «Сілы» і ахвочых сабраць уласны полк, а як недабіткі прайгранага паўстання — сумныя, перасвараныя, злосныя.
Першай і галоўнай прычынай такога ўпадку была зламаная вера ў наддняпроўскую Польшчу. Дабравольнае адступленне польскіх войскаў з іх зямлі многія зразумелі як вырачэнне яе. Прыклад старога Пятроўскага і падобныя да яго, якія прывялі да расстання з домам і гаспадаркай, спалохалі людзей, што зрасліся са сваёй зямлёй, і прымусілі быць асцярожнымі. Польшча, якая не далучыла да сябе іх зямлю, страчвала для іх прывабнасць.
КНІГІ ОНЛАЙН
