Надбярэзінцы
Фларыян Чарнышэвіч
— Праўду кажа Пятроўскі! Праўду кажа! За што мы будзем дзякаваць?! — зароў амаль увесь натоўп.
— Праўду кажу і праўду раскажу. Усё раскажу, што чуў ад начальніка, калі з ім піў чай за адным сталом. Емяльяне! Ці не праўда, што я з афіцэрамі за адным сталом піў чай?
— Ей-богу, праўда! — прысягнуў той.
— Дык слухайце. Я чуў, як афіцэры казалі, што ў Польшчы ўсе добрыя і працавітыя людзі скажуць «слава Богу».
— Зраўняюць бедных з багатымі?!
— Гм, зраўняюць. Як Бог лесу з травой не зраўняў, так і людзей зраўняць нельга. Але зямлі людзям дадуць.
— Дадуць?! Калі?! Колькі?! Каму?! — дапытваліся ўсе.
— Тут жа, як толькі мір будзе, дадуць. Але будуць даваць толькі таму і столькі, хто і як гэтага заслужыць, калі ў вайне з бальшавікамі палякам дапаможа. Хто дапаможа першы і болей — таму дадуць цэлы ўчастак і першаму дазволяць выбраць там, дзе захоча. Хто менш і апошні — атрымае толькі пару дзесяцінаў, і тое ўжо самых выбіркаў, што людзям не згадзіліся. А хто ніяк не дапаможа — у таго нават тое адбяруць, што ягоны цар-бацька даў, і пасадзяць за вёскай бабылём, каля Кірыка і Яўдохі. От як будзе. Гэта я чуў ад афіцэраў і па-братэрску раю вам рабіць так, каб вас дзеці не пракліналі, каб вы не наракалі пасля самі на сябе: калі польская ўлада пра нешта пытае — казаць праўду, калі нечага хоча — даваць з ахвотай. Калі хочуць фурманак — не хлусіць, што бальшавікі забралі, а то пару дурняў у Студзёнцы знайшлося, што так сказалі афіцэрам, якія ведаюць, што коні ў алешніку на Жмырцы, — а трэба ісці па коней, закладаць і ехаць. Калі зойдзе ў вёску жаўнер і спытае дарогу альбо папросіць есці — паказаць і накарміць. Калі знойдзецца ў вёсцы бальшавік, камуніст, які будзе супраць Польшчы бунтаваць, кепскае нешта рабіць — звязаць яго і даставіць у гміну. Так трэба рабіць і штораз прасіць, каб у ксёнжку запісалі і выдалі квітанцыю, каб у канцы не атрымалася, што хто мала дапамагаў, атрымае ўчастак, а хто многа — дзесяціну.
Я вам расказаў што чуў і даў сваю параду, а цяпер мушу абвясціць, што польскі камандзір патрабуе са Студзёнкі сто фурманак, і неадкладна. Дык жа бяжыце на Жмырку па коней, мажце колы, рыхтуйце вазы, закладайце і дзякуйце Богу, што акурат у Студзёнцы з’явілася патрэба змяніць фурманкі, бо я падслухаў, што таму, хто павязе першых жаўнераў, замест аднаго каня трох адпішуць. От як! А калі знойдзецца сярод вас нейкі драны бальшавік, які пачне круціць, то папярэджваю, што вельмі ён сабе нашкодзіць. Афіцэры ведаюць, дзе коні, і калі патрэбна, то, хочаш не хочаш, прымусяць паехаць, а як хто круціць будзе — то яму нічога не запішуць.
Натоўп, які з таго часу, як Пятроўскі пачаў выступаць, вырас амаль удвая, завагаўся, зашумеў кароткімі размовамі паміж гаспадарамі і іх сынамі і рассыпаўся, каб прывесці коней і падрыхтаваць вазы. Некаторыя хлопцы напрасткі, ад кузні праз поле, пусціліся на Жмырку.
— Ігнаце! Ігнаце! — паклікаў Пятроўскі аднаго з прысутных. — Твой хлопец пасвіць там і майго каня. Скажы яму, няхай прывядзе.
XIV
«Ты чуеш, косю?»
На досвітку наступнага дня дзве групы пяхоты, пераправіўшы са Студзёнкі лясамі за Буслічы эскадрон уланаў і батальён лёгкіх гарматаў з усёй абслугай, сядзелі, затаіўшыся, у зарасніках, на паўтары вярсты з абодвух канцоў грэблі, якая перасякала забалочаны луг, і лавілі цэлыя бальшавіцкія патрулі. Тыя ішлі і траплялі ў расстаўленыя пасткі, як рыба ўвесну, што спяшаецца на нераст у сплецены на ўсю шырыню ракі яз, якога ўжо не абмінуць, адкуль няма выйсця.
От едуць яны сабе як нічога ніякага, уязджаюць на грэблю, а калі апынаюцца ля зараснікаў з супрацьлеглага боку, то адразу вінтоўкі грымяць спераду і ззаду. Не могучы атакаваць на адкрытым забалочаным месцы і не маючы дарогі, каб уцячы, яны здаваліся. Некаторыя старшыны кідаліся на луг — проста так, наўдачу, — але ў перакрыжаваным агні вінтовачных стрэлаў падалі.
На світанку схапілі вялікі і багаты абоз, эскартаваны конным узводам, каля дзявятай гадзіны — батальён пяхоты з кулямётамі і шэсць палявых гарматаў з вялікай колькасцю снарадаў, а неўзабаве пасля гэтага — ватагу кавалерыстаў на прыгожых скрадзеных у людзей конях. Наступныя не ведалі пра лёс першых, бо сувязных ці нават проста выпадковых падарожнікаў затрымлівалі, водгулле стрэлаў адносілі вятры, а заможныя мужыкі з Буслічаў былі радыя бальшавіцкай паразе і нічога ім не выдавалі.
Афіцэры і камандзір, здабыўшы столькі палонных, коней, рознага багацця без страт сваіх людзей, нанёсшы ворагу такую паразу, проста шалелі ад радасці, хвалілі ўдалую задуму Пятроўскага, ягоны патрыятызм і абяцалі прадставіць яго да высокіх узнагарод. Афіцэры па чарзе паціснулі яму руку, а капітан моцна абняў і пацалаваў.
Мечык рос у сваіх вачах і ледзь не плакаў ад узрушэння, а ягоная душа гатовая была выскачыць з цела.
— Не для пахвалы, не дзеля ўзнагарод я выехаў з дому вам насустрач і паказаў дарогу, а дзеля свайго доўгу перад любай Польшчай, якой мы гэтак доўга чакалі. І так кожны паляк зрабіць павінен, і кожны смалярчук гэта зробіць яшчэ з большым спрытам, чым я — стары дзед-недарэка, — гаварыў ён сціпла, аднак у душы радаваўся абяцаным узнагародам, і перад ягонымі вачыма ўжо стаялі цудоўныя карціны: як упрыгожаныя польскімі крыжамі грудзі ён будзе падсоўваць пад нос Гушчу, Кантычку, сялянам, якія дагэтуль яго зневажалі, як яго запаважаюць у народзе, у гміне, у касцёлах, на фэстах і кірмашах.
Ён раіў афіцэрам, карыстаючыся разломам у бальшавіцкім фронце, прасоўвацца як надалей на ўсход. У яго ўжо былі свежыя ідэі.
— Ну, ужо ж мы напасвіліся ўволю, — казаў ён, — дык выйдзем, панове, з гэтым усім кірмашом на шашу, а я з эскадронам уланаў хутка паеду наперад, каб па дарозе на Магілёў заняць пазіцыі на самых вялікіх мастах. Бо як падымуцца бальшавікі, давядзецца запаволіцца. Маючы ў сваіх руках масты, сёння ноччу ці, самае позняе, заўтра зранку мы ўжо будзем у Магілёве. О, там ужо мы адпачнём і загуляем! Ах, каб вы ведалі, што гэта за горад, Магілёў! Нават сам рускі цар Мікалай са сваёй жонкай і дочкамі больш за год жыў там. Якія ж там выдатныя камяніцы! Якія краявіды з гары на Дняпро! Касцёл там ёсць прыгожы і шмат добрых палякаў жыве ў горадзе і ваколіцах, як жа яны вітаць нас будуць!
Але капітан без наладжанай сувязі, без выразнага загаду ад начальніка, па які ва ўмоўленае месца на шашы яшчэ з узыходам сонца ён адправіў узвод уланаў, не хацеў кранацца з месца. Ён сцягнуў усё на адзін бок грэблі, заняў пазіцыю, гатовы да любой выпадковасці, стаяў і чакаў.
— Загад нікуды не падзенецца, — не пераставаў намаўляць яго Пятроўскі. — Калі пасланцы не знойдуць нас тут, то пойдуць следам. Зрэшты, можам тут каго-небудзь пакінуць. А мы, як зробім нешта карыснае, то толькі пахвалу ад старшых атрымаем. Паехалі!
— Жаўнер мусіць не толькі ўмець напасці на ворага і мужна з ім біцца, але і быць паслухмяным, — адказаў капітан.
— Пане малады, — звярнуўся Пятроўскі да падхарунжага як пасярэдніка, — дапамажыце мне намовіць гэтага чарнявага не спаць у шапку. Не трэба чакаць, а то будзе правал. Як кажуць, касі, каса, пакуль раса.
Аднак гэтым разам усе засталіся абыякавымі да ягонай парады.
Неўзабаве з поўдня вярнуліся ўланы і прывезлі загад. Капітан прачытаў яго і сказаў выступаць.
— А ці не трэба было адразу зрабіць як я раіў?! — ускрыкнуў узрадаваны Пятроўскі. — Мы былі б ужо ля шашы. Старых заўжды трэба слухаць.
— Мы ідзём, але ў іншы бок, — сказаў капітан.
— Не на Магілёў?
— На Бярэзіну.
— Вы, відаць, хочаце сказаць, на Дняпро?
— Дняпро — не Бярэзіна. Кажу, што мы вяртаемся на Бярэзіну, — цвёрда паўтарыў капітан і рушыў па дарозе, сочачы за пачатай на яго загад падрыхтоўкай.
— На... на Бярэзіну вяртаецеся?!! — здзівіўся Пятроўскі не менш, чым калі б сонца зайшло на ўсходзе.
Ад такой навіны ў старога задрыжэлі ногі і аж шапка на галаве паднялася. Ён дагнаў капітана і, хапаючы яго за рукаво, умольна закрычаў:
— Дарагі капітане! Калі ласка, не пужайце мяне, старога чалавека! Скажыце праўду: вы атрымалі загад вярнуцца на Бярэзіну?
— Так, вяртаемся, прычым неадкладна. На службе ніхто не жартуе.
— Значыць, у таго, хто такі загад аддаў, у галаве памуцілася.
— Папрашу без зласлівых заўваг у дачыненні да майго начальства, інакш… сяброўства нашае можа скончыцца!
— Але ж скажыце мне: дзе розум у таго чалавека, дзе ягоная галава?! Мы ўжо амаль на Дняпры — а ён загадвае вяртацца.
— На гэта мусяць быць прычыны.
— Можа, гэта справункі бальшавіцкіх шпіёнаў? Камуністы — народ вельмі хітры.
— Я пазнаю почырк палкоўніка, таксама яго асабіста ведаюць мае ўланы, якія атрымалі ліст з ягоных уласных рук.
— І вы будзеце вяртацца?
— А вы сумняваецеся?
— Але ж гэта будзе страта для Польшчы, а для гэтага краю і нашых людзей — вялікая крыўда. Падумайце. Мы так доўга сумавалі па Польшчы — а цяпер радуемся, дапамагаем, чакаем, каб вы прынялі тое, што маем, на патрэбы Айчыны, хлопцаў нашых у свае шэрагі, — а вы без ніякай прычыны, калі дарога на Дняпро адкрытая, калі застаецца ўсяго дзень маршам, каб стаць на мяжы Польшчы, вяртаецеся. Пане капітан! Няхай яны тут пачакаюць, а мы з вамі з’ездзім да гэтага палкоўніка і параім яму такога не рабіць. Бо адсюль жа бліжэй да Дняпра, а ён шырэйшы, на ім лягчэй будзе ўмацавацца. Паедзем, пане! — маліў ён.
— Я разумею вашую заўзятасць і боль, пане Пятроўскі, аднак мы гэтага не зробім. Бо калі мяне не пытаюць, я не магу даваць палкоўніку жадных парадаў — не маю права. Вашыя парады таксама нічога не зменяць, бо нават калі вам удасца асабіста яго пераканаць, ён уласнаручна маршу на Дняпро не зробіць: такі загад мусіць ісці ад кіраўніцтва дывізіі, а то, можа, і з Варшавы. Так што нічога не паробіш.
Так ён сказаў і зноў рушыў па дарозе, аддаючы загады на ўсе бакі.
— Нічога не паробіш… — паўтарыў Пятроўскі зламаным голасам.
Увесь навакольны свет — сонечны, вясёлы — занурыўся ў ягоных вачах у густы змрок смутку і жалобы, жудасны боль, нібы кляшчамі, сціснуў сэрца, а рукі і ногі знерухомелі. Ён абапёрся на бярозу і колькі хвілінаў стаяў, прыгнечаны навальніцай атрутных думак, схіліўшы галаву да зямлі, а пасля нерашучым крокам, абапіраючыся на камлі дрэваў і вазы, пайшоў да свайго каня, абняў яго за шыю і заплакаў. Дагэтуль ён так плакаў толькі двойчы ў жыцці: калі хаваў маці і жонку.
КНІГІ ОНЛАЙН
