Надбярэзінцы
Фларыян Чарнышэвіч
— Што тут яшчэ такое?! — капрал яшчэ раз акінуў старога пільным позіркам з ног да галавы і, прыняўшы яго за п’янага фурмана з лагера, вылаяўся: — Дуй да воза, няздара ты перунова, а то я табе ў бубен як урэжу, што ногі выцягнеш.
Мечык адышоў, закрануты за жывое, прысаромлены.
«Не ведаюць… Глядзіце! Можа, барані Божа, з тым афіцэрам нешта здарылася?.. Калі б так яго… дык яны ж змяшаюць тых палонных са сваімі і ўсё. І што тады застанецца?.. Хіба што шукаць гэтых хлопцаў, Фердка таго».
Ён скіраваўся ў лагер палонных, спадзеючыся, што знойдзе іх там. Прыйшоў і пачаў аглядацца. Трое вартаўнікоў сцераглі палонных, маршыруючы па вуліцы, пяцёра сядзелі на ганку школы, з другога боку ад натоўпу. Але Фердка і яго таварышаў Мечык сярод жаўнераў не знайшоў. Тады пачаў шукаць сваіх палонных, каб у выпадку, калі яго словам не захочуць верыць, у яго быў хаця б такі доказ. Шукаў з аднаго боку, з другога, а вартаўнік пільна за ім сачыў.
— Чаго ты там так выглядаеш, дзеду? — урэшце спытаў ён.
— Я тут, пане, хачу адшукаць сваіх.
— Ах ты ж, тваю маць, сваіх?! Дык ты бальшавік?! Давай сюды да кучы!
— Там тыя мае, — пачаў са смехам тлумачыць Пятроўскі, — якіх…
— Давай да кучы, кажуць табе! — паўтарыў вартаўнік больш сурова.
— Што вы?! Хлопча, не жартуй так са мной, бо на нас глядзяць мае знаёмыя, раптам яны падумаюць, што мы сапраўды сварымся. Тут мае…
— Ідзі, халера ясная, да кучы!!! — закрычаў жаўнер, замахваючыся прыкладам на Пятроўскага.
Пятроўскі ўскіпеў гневам.
— Ах ты жаба паршывая! Хочаш, каб з мяне смяяліся ўсе! — рыкнуў ён і схапіўся за прыклад. Пачалі барукацца.
— Гэй, хлопцы, на помач! — закрычаў вартаўнік. — Хлопцы, на помач! — паўтарылі вартаўнікі на ганку. — Бальшавікі ўзбунтаваліся, на помач! — перадавалі з вуснаў у вусны на вуліцы.
«Загіну ад сваіх і яшчэ сям’ю ганьбай пакрыю», — прамільгнула ў галаве Мечыка балючая думка, калі ён убачыў, як з усіх бакоў на яго скіраваліся вастрыі пік.
Але ў апошні момант, калі адно вастрыё ўжо толькі крок аддзяляў ад ягоных рэбраў, Провід навёў яго на выратавальную думку: ён маланкава павярнуў спінай да сябе жаўнера, якога трымаў, і, прыкрыўшыся ім, бы шчытом, задам рушыў у кут паркана.
— Не заколеце мяне — заколеце гэтага смаркача, свайго прыяцеля! — рыкаў ён, зручна ім засланяючыся.
Пяхота сыпала з усіх бакоў як мурашы. Некалькі джалаў таілася з усіх бакоў, каб дзюбнуць у якое адкрытае месца.
— Адпусці яго, ёлуп велікодны! — крычалі яны.
— Хутчэй задаўлю яго, а не адпушчу! Згіне смаркач гэты разам са мной! Я не дам з сябе кепікі строіць!
За натоўпам жаўнераў разнёсся голас знаёмага Пятроўскаму афіцэра:
— Разысціся, хлопцы! Гэта свой! Разысціся!
Усе расступіліся, і Пятроўскі, адпусціўшы з рук закладніка, са слязьмі на вачах кінуўся да свайго збаўцы.
* * *
Праз паўгадзіны Пятроўскі сядзеў у кампаніі афіцэраў за сталом Емяльяна. Размаўлялі толькі пра яго, уся ўвага была яму. Ён расказваў пра сваю бойку з бальшавікамі, сцвярджаючы, як і дагэтуль, што заспеў іх у хаце шасцярых і што камісара застрэліў тады, калі той уцёк праз акно. Далей расказваў, як на яго напалі ля лагера палонных, і прасіў, каб вінаватых пакаралі. Пасля пра Смалярню: як людзі сумуюць па Польшчы, пра памкненні моладзі, пра крыўды ад бальшавікоў, пра абразы, рэквізіцыі, аблавы і забойства легіянера Казіка. Апавёўшы пра ўсё гэта, ён палічыў неабходным і ў афіцэраў спытаць пра навіны.
— Ну, а што там чуваць у Польшчы? — пачаў ён. — У Варшаве? Ягамосць кароль ці здаровы?
Афіцэры перазірнуліся, стрымліваючы ўсмешку.
— У нас у Польшчы няма караля, — адказаў капітан, камандзір атрада, чалавек гадоў трыццаці, з прыгожымі чорнымі вусікамі.
— Як гэта — няма караля?! — здзівіўся Пятроўскі. — А як жа вы ваюеце без гаспадара?
— Пакуль у нас Кіраўнік дзяржавы.
— Ага!.. Відаць, пан Доўбар-Мусніцкі?
— Не, Пілсудскі.
— Не ведаю такога. Не ведаем. Гм… а мы думалі, што кароль, — сказаў ён, чухаючы патыліцу. — Што, не хапіла часу на выбары ці няма графа, які б пасаваў?
— Гэта, пане, другасная рэч. Спачатку трэба вызваліць Польшчу.
— Ды ўжо вызваліцца, вызваліцца! Раз вы ўжо дасюль дайшлі, дойдзеце і да канца. Цяпер, калі і мы далучымся, усё пойдзе гладка.
— Што ж вы, панове, зробіце супраць такога моцнага ворага? Многа тут вас?
— Нас мала, але мы тут, на месцы, і мы моцныя ды вельмі вартыя.
— Адзін шасцярых бярэ, — заўважыў адзін з афіцэраў.
— Не таму, — сказаў Пятроўскі. — Такі выпадак мог здарыцца толькі з Пятроўскімі, якія нараджаюцца нячаста: мы вартыя, бо мы дружныя і ў сваім доме ведаем уваход і выхад. Вы, не ведаючы дарог і абшараў, за нейкія важныя пазіцыі можаце біцца — а мы здолеем узяць іх без бою. Вы, не ведаючы тутэйшых людзей, няўмелым абыходжаннем зробіце сабе з іх ворагаў — а мы знойдзем сярод іх саюзнікаў. От возьмем хаця б Студзёнку. Вы столькі набояў сапсавалі, а яны мост сарвалі, склад людзям спалілі і самі амаль усе ўцяклі. Не лічачы маіх, колькі палонных вы ў Студзёнцы ўзялі?! А ведаеце што? Я б іх усіх да аднаго сабраў бы з вашымі сіламі.
— Можа быць, можа быць! — пацвердзіла некалькі галасоў.
Капітан ціха перамовіўся з афіцэрамі, а пасля сказаў:
— Калі вы хваліцеся веданнем дарог і ваеннай справы, папросім у вас парады, — ён дастаў з торбы мапу, расклаў на стале і, паказваючы Пятроўскаму лініі дарог і пункты вёсак, гаворыць: — Глядзіце. Гэта шаша. Там ідзе адзін наш атрад. Гэтым гасцінцам другі, а вось гэтым — мы. Гэта Студзёнка, мы з яе збіраемся ісці тудой, а вось тут і ў гэтым месцы плануем злучыцца з тымі. Паглядзіце, разважце і скажыце, што думаеце.
Пятроўскі доўга глядзеў, чухаў патыліцу, думаў і ўрэшце кажа:
— Так, тут правільна намалявана: дарогі і вёскі на сваім месцы. Але…
— Але што?
— Я б адсюль, са Студзёнкі, пайшоў іншай дарогай.
— Вы мусіце памятаць, што тут, у гэтай мясцовасці, трэба злучыцца з суседнім атрадам. Абавязкова!
— Можна злучыцца, толькі не тудой ісці.
— Гэта чаму?
— Бо ўсе вышмыгнуць, а ў некаторых месцах нават могуць затаіцца і вас пашчарбіць.
— А як бы вы зрабілі? Як бы пайшлі?
— Я спачатку хачу спытаць: ці збіраецеся вы ўвесь гэты натоўп палонных і ўсе гэтыя фурманкі валачыць з сабой?
— Не-не, зараз мы ўсё гэта адправім у Бабруйск, пакінем толькі самыя неабходныя вазы.
— А гарматы ў вас цяжкія?
— Лёгкія, трохцалёўкі.
— Я, пане, у гэтых цалёўках не разбіраюся. Я хацеў бы ведаць вось што: калі раптам кола загразне, ці можна будзе яе на плячо падняць?
— Ну, вы падымеце! — засмяяліся яны.
— На жалезных восях ці на драўляных?
— Гарматы на драўляных восях?! Дзе вы такое бачылі?
— Добра. Тады, пане, я б… от гэтую мясцовасць, — паказаў Мечык пальцам, — хутка і нябачна перасек бы лясамі і тут, за Буслічамі, паставіў бы на гэтых нягоднікаў пастку. Ніводзін бы не ўцёк. Тут на вашай паперцы няма лясных дарог, але яны ёсць, і я іх ведаю. Калі хочаце, магу вас гэтымі дарогамі правесці.
Афіцэры параіліся між сабой, і капітан згадзіўся.
— Толькі глядзіце, — перасцярог ён Пятроўскага, — каб мы замест таго каб бальшавікам зрабіць пастку, самі ў яе не трапілі. Вы хоць добра дарогі ведаеце?
— Не давяраеце мне? Тады павесіце, я ж буду ў вашых руках. Толькі пра адно трэба добра паклапаціцца. Мусіць быць шмат добрых фурманак, каб хлопцы маглі пад’ехаць і трохі падрамаць на возе. Трэба спяшацца, таму паедзем адразу ж, гэтай ноччу.
— Трэба выбраць найлепшыя з нашага лагера, і, можа, нешта знойдзецца ў гэтай вёсцы? — запытальна зірнуў капітан на афіцэраў.
— Хутчэй не знойдзецца, пане капітан, — адказалі некалькі афіцэраў. — Мы ўжо сяго-таго пыталі. Яны адказалі тое самае, што і ў папярэдніх вёсках: усё забралі бальшавікі.
— Бяда з гэтымі фурманкамі! — сказаў капітан Пятроўскаму. — Ведаеце, у некалькіх вёсках людзі да нас так непрыязна ставяцца, што калі нам што-небудзь трэба, дык даводзіцца вырываць, як у ваўка з зубоў.
— Бо трэба ўмець ім растлумачыць, што Польшча будзе не прыгнятальнікам для беднага народу, а — як казаў Казік (вечны яму супакой!) — дабрадзеем. От што! У вашым абозе амаль адны здыхлі і такіх фурманак, якія маглі б адолець доўгую лясную дарогу, мала. У Студзёнцы трэба памяняць коней, тут яны выдатныя. Я гэта вазьму на сябе, дадуць. Емяльяне! — гукнуў ён прызначанаму ім самім солтысу. — Сход!
— Сюды, да мяне, ці на вуліцы? — спытаў той, напружваючыся.
— За кузню. Тут нельга, афіцэрам трэба адпачыць.
Пятроўскі паўгадзіны раіў яшчэ нешта па дэталях меркаванай пераправы, а пасля выйшаў на сход.
За вёскай ля кузні сабралася чалавек з дзвесце гаспадароў і дарослых мужчын. Было таксама некалькі цікаўных жанчын. Пятроўскі ажно вусы падкруціў ад задавальнення, што столькі людзей сабралася.
— Дай мне зэдлік! — сказаў ён Емяльяну.
Калі прынеслі зэдлік, Мечык узлез на яго, каб усе яго бачылі, і пачаў:
— Здраствуйце, брацця студзёнцы!
— Здраствуй! Здраствуй! — загуў натоўп.
— Знаеце мяне, братцы, ці не знаеце?
— Знаем, знаем! Стары графскі аб’ездчык! — адказала некалькі старых, якія яго памяталі.
— Ці зрабіў я камусьці з вас кепска? Ці мае хто на мяне абіду?
— Не! Не! Добры ты чалавек! Дай Бог здароўя!
— То і дзякуй Богу! З сябрамі размаўляць прасцей. Вот, братцы, польскае начальства прыслала мяне вам аб’явіць, што пачалася Польшча.
У адказ па натоўпе панесліся глухое буркатанне і пакашліванне.
— Я кажу, браткі, што Польшча настала! — паўтарыў ён.
— Ну то слава Богу, — невыразна адгукнулася некалькі галасоў.
А потым праз хвіліну пасыпаліся пытанні:
— А паншчыны не вернуць? А не будуць у польскую веру навяртаць? А людзей у плуг запрагаць не будуць?
Пятроўскі спакойна выслухаў усе пытанні, нібыта чакаў іх, а калі ўсе сціхлі, сказаў:
— Брахня, браткі! Не будуць нікога ў ні ў плуг запрагаць, ні ў іншую веру навяртаць, ні паншчыну ўводзіць — не будзе для вас меней свабоды, як за Мікалаем мелі.
— Слава Богу! Слава Богу і польскаму каралю! — гучна і шчыра ўскрыкнулі некалькі галасоў.
— Гм, добра. Ты, Емяльян, ты, Ігнат, вы там, Халімон, Пятро і іншыя, вы, што маеце па ўчастку ці хаця б палову, кажаце «слава Богу». Але што скажуць Юрка, Мішка, Аўлас, Сідар і іншыя, якія маюць не больш ад дзесяціны? За што ім дзякаваць Богу?
КНІГІ ОНЛАЙН
