Наш радавод. Кніга 6
Памер: 148с.
Ліда 1994
ГАРАДЗЕНСКАЯ КРАЯЗНАЎЧАЯ АСАЦЫЯЦЫЯ
н д ш РДДДВОД
К н і га 6
Выданне заснована ў
1 9 9 0 г.
Гродзенскае абласное аддзяленне Беларускага фонда культуры
Ліда 1994
53 . 3 (4 Бел)
3 11
ВЕЛАРУСКАЕ КРАЯЗНАЎЧАЕ ТАВАРЫСТВА ГРОДЗЕНСКАЕ АДДЗЯЛЕННЕ ВЕЛАРУСКАГА ФОНДУ КУЛЬТУРЫ ГРОДЗЕНСКАЯ КРАЯЗНАУЧАЯ АСАЦЫЯЦЫЯ
ЛІДСКІ ГАРВЫКАНКАМ
ГРОДЗЕНСКІ АБЛАСНЫ САВЕТ ТАВАРЫСТВА АХОВЫ ІЮМНІКАЎ
ГІСТОРЫІ I КУЛЬТУРЫ
3 Г I с т о р ы і А і д ч ы н ы
(Матэрыялы міжнародных гісторыка-краязнаўчых чытанняў у Лідзе
24 — 26 ліпеня 1993 г.|
Укладальнік і рэдактар. выдання
А. У. БОГУШ, кандыдат гістарычных навук.
Гарадзенская краязнаўчая асацыяцыя
- Гродзенскае аддзяленне Веларускага фонда культуры
ПРАДМОВА
рацягвае сзой шлях выданне Гарадз^нскай краязнаўчай асацыяцыі >гНаш расеівсг'". Выдан^е, якое ўжо стала адметнаб з‘явай у культуры Гарадзеншчы-ны, у воіву^энні, захаьанш і прапаеандзе яе кулыурна еістарычнаіл спадчыны, у вяртанні славугых імен Прынеманскага краю, якія ранен был' забаронены ці забыты. Кожная повая ^ніео „Нашаса радаводу" - еэта} по традыцыі, вынік рэ еіянальнай еюторыка краязнаўчай канферэнцыі, якая не толькі дае магчы масць усеядоміць багацце гістарычных і культурных здабыткаў народа Бела русі, але і далучае да даследніцкай, краязнаўчай. асветшцка^ працы новых зааікаўленых Лфдзей, такім чынам, данесці светлае зерне Адраджэння да мносіх гарадоў ? весяў
\1енавітсі таму канферэнцыі „Нашазсі padaeoda зандруюць по Гродзенскай вобласц^ Будзе да месца ўзеодніць, што сьой шлях яны пачалі 18 лістапада 1989 г. у Воранаўск'м раене, дзе адначасоза адбылася ўрачыстасць да 205 год ^зя з дня нараджэння і 125 еоддзя з дня сканання Тэадора Нарбута. У месцы, дзе нарадзіўся выдатны сын Прынёманскаеа краю, быў адчынені-¹ памятны знак, прысвечоны сям’і Нарбутаў удзельнікам паўстання 1863 года. Такім чынам „Наш Радавод’' - еэта фактычна выданне, якое адлюсгроўзае плённую працу навукоўцаў, дзеячаў культуры, краязнаўцаў, якія мэтанакіравана працуюць у рэчышчы культурна-асветшцкай праерамы, ц/ не еалоўнай часткі, у складзе агульнавядомай „Спадчыны".
Аб гэтым сведчаць і наступныя канферэнцьн, адбыўшыеся ў Гродне. і тыя памятныя знакі і помнікі, адкрыцце якіх пад час працы канферэнцый стала традыцыйнай з явай. Цікавасць да назуковых пыта^. ^яў, якія ўздымаюцца празрамай ,,Нсіш радавод”, еельмі вялікая, яны маюць рэзананс сярод спе цыялістаў і аматараў культуры ў сумежных краінах He выпадкова ад самага пачотку канферэнцыі адбыьаюцца як міжнародныя. Гэта можа тлумачыць, чаму чареовыя выпускі „Нашаеа радавода” становяцца і ўжо сталі бібліягра-фічньш здабыткам Яшчэ раз нагадаем аб выданнях кнігі ,,Наш радавод'’.
1. „Наш радаеод". Сб ст. „Матерйалы І й ІІ межреспублйканскйх научных конференцйй no нсторйческому краеведеныю Белоруссйй й генеалогйй. Кн. 1-2. Гродно, 1990.
2. ,,Наш радаеод''. Матерйалы международной научной конференцйй no регйональной йсторйй Востс >ь.ой Ееропы ,,Культура народов Велйкого княже-ства Лйтовского й Белоруссйй. ХІЦ— нач. XX в. ‘\ Кн. 3. Часть 1—3. Гродно, 1991.
3
3. ,Даш радавод”. Матэрыялы міжнароднай навуковай канферэнцыі ,Дарк-ва і культура народаў Вялікага княстеа Літоўскага і Беларусі. ХІІІ - пач. XX ст.”. Кн. 4. Частка 1-3. Гродна, 1992 г.
4. ,Даш радавод”. Матэрыялы міжнароднай навуковай канферэнцыі ,Дарк^ ва і культура народаў Вялікага княства Літоўскага і Беларусі. ХІІІ - пач. XX ст.". Кн. 5. Частка 1-3. Гродна. 1993 г.
Гэта кніга, паважаемы чытач, з’яўляецца 6-ай у серыі ,Даш радавод”. У ёй еынікі працы „Міжнародных гісторыка-краязнаўчых чытанняў у Лідзе, якія адбыліся 25-26 ліпеня 1993 г. і былі прысеечаны Дню Незалежнасці Беларусі. 26 ліпеня была адзначана адкрыццём помніка беларускаму нацыянальнаму генію Францыску Скарыне, што стала з'явай агульнадзяржаўнай. У чарговай кнізе ,Даш Радавод” дзей^насць і жыццё Скарыны стала тэмай асаблівай уеагі, а многія факты і ідэі скарыназнаўства ўпершыню ўведзены ў навуковы зварот. Гэта, як і паседжанні канферэнцыі „Гісторыя і краязнаўства Лідчыны” выклікалі вялікую зацікаўленасць у навуковай і культурнай грамадскасці Ліды, далі магчымасць выпрацавайь галоўныя накірункі развіцця музейнай справы ў Лідскім краязнаўчым музеі. Кніга змяшчае таксама матэрыялы сімпозіума ,^рхеалогія Лідчыны”, прысвечанага памяці Міхася Ткачова -выдатнага гісторыка, археолага, даследчыка, сапраўднага патрыёта Беларусі, нястомнага змагара за справу Нацыянальнага Адраджэння.
Андрэй МАЙСЯЁНАК,
нам. старшыні камісіі Гродзенскага абласнога Саеета народных дэпутатаў па навуцы, культуры, адукацыі івыхаванню, старшыня Гарадзенскай краязнаўчай асацыяцыі.
4
I. СКЛРЫНІЯНВ
Францішак Скарына, як лрыхільнік лаяднання народаў
Адам Мальдзіс
г. Мінск.
Францішак Скарына рабіў сваю вялікую справу ў часы, калі ак-тывізавалася фармаванне беларускай народнасці. Побач з імкнен-нямі да цэнтралізаділі, узмацнення ўлады, у Вялікім княстве Літоў-скім, дзяржаве этнічна разнароднай, ажывіліся дэцэнтралісцкія тэндэнцыі, барацьба „рускага" (беларускага) і літоўскага пачаткау, далейшае размежаванне якіх станавілася тады актуальным і пер-спектыўным. Гэтая барацьба выявілася, да прыкладу, у міжусобіцы Гаштольдаў і Астрожскіх, а калі ўзяць сферу ідэалагічную - у „Хро-ніцы Вялікага княства Літоўскага і Жамойцкага ’ (1527), якая, магчыма, была свайго роду адказам гаштольдаўскай групоўкі на выхад „рускіх' кніг Ф. Скарыны. Радаслоўная літоўскіх князёў узводзіцца ў хроніцы да легендарнага заснавальніка княства Пале-мона, які самому „цесару Нерону был кровнын”¹.
Скарынаускія выданні адыгралі велізарную ролю ва ўзмацненні „рускага” пачатку ў княстве, фармаванні беларускай народнасці і нацыянальнай самасвядомасці. Даючы свайму народу, „людем простым посполнтым”², друкаваную кнігу на роднай мове, вялікі палачанін, гаворачы словамі В. Пічэты, „уводзіў Беларусь у сям ю славянскіх еўрапейскіх народаў, ён заяўляў аб праве беларускага народа на нацыянальна-культурнае самавызначэнне”³. Дзякуючы Скарыне беларусы атрымалі новыя, большыя магчымасці для раз-віцця сваёй асветы, літаратуры, далучэння да агульнаеўрапейскай культуры, выхаду на гістарычную арэну.
У сваіх поглядах Франйішак Скарына кіраваўся пераважна не сярэдневяковай, а рэнесанснай канйэпйыяй народа. Як вядома, сярэдневяковьі ўніверсалізм быў наднайыянальны, касмапалітыч-ны. Беларускі ж першадрукар падзяляў найыянальна-дзяржаўную дактрыну Новага часу, якая абвяшчала права кожнага народа на самастойнае развіййё. У прадмовах Скарыны яўную перавагу над
5
„хрысціянскім касмапалітам” бярэ рэнесансны патрыёт „рускага” краю, роднага Полэйка (полацкае паходжанне паслядоўна падкрэс-ліваеййа). Патрыятызм гэты свядомы, дзейсны, страсны. Крылатымі сталі слоеы з прадмог-ь! да „Кнш н йуднф-вдоЕнйы”; „ПонеЖе от прнроженмя зверм ходяшне в пустынн, знають ямы своя; птннн, летаюгцме по возьдуху, ведають гнезда своя; рнбы, плываюіцне по морю н в реках, чують внры своя, пчелы н тым подобная боронять ульев свонх - тако ж н людн, нгде зроднлнся й ускормлены суть по Бозе, к тому месту велнкую ласку нмають” (59). Скарына ўхваляе „вдовнцу Іуднф”, якая „для места роження ’, баронячы радзіму сваю, „выдала ест жявот свой на небезпеченство” (59).
Кансалідайыі беларускай народнаспі садзейнічаў скарынаўскі пераклад Бібліі на „рускый язык ’ (24). Тым самым гэтая мова, у многім агульная для тагачасных беларусаў і украінцаў, перастала бьшь „lingua vulgaris,„узвышалася, станавілася ўпоравень з такімі „свяшчэннымі мовамі, як старажытнаяўрэйская, грэчаская, лайін-ская. He выпадкова ў Скарыны лексічныя прыклады з гэтых моў вельмі часта (26, 56-56, 88 і інш.) ставяцца ў адзін поравень са слова-мі, узятымі з таго „языка , з якога аўтара прадмоў Бог „на свет пустнл . ' рэба было мейь грамадзянскую мужнасйь, каб сйвяр-джайь такое, калі ў Еўропе быў яшчэ моцны дух Сярэдневякоўя.
Любоў Скарыны да свайго народа, да роднай мовы, аднак, нідзе не перарастае ў найыянальны эгаізм ui эгацэнтрызм. Як шануючы чалавечую асобу, беларускі першадрукар адначасна паважаў гра-мадства, сукупнасйь людзей, так і ўзвялічваючы „рускі” народ, ён нідзе не абасабляў яго, не супрайьпастаўляў іншым народам, чала-вейтву. Наадварот, у прадмовах да скарынаўскіх выданняў’часта падкрэсліваецйа роўнасйь народаў і іх моў. Уся шматлікасйь „язы-ков, царств, людей н народов" (70) узыходзійь да адных і тых жа першаасноў. Перад законам аднолькавыя „всн народн, будн іуден нлн еллннн” (127). „Каждый народ'’ можа ўхваліць свае „права земская” (95). Такімі ж раўнапраўнымі з’яўляюйца мовы: для таго, каб „проветеватн ’ „правду Божню”, аднолькава прыдатныя ўсе „языкн, еже суіь под солнйем” (120).
На такой жа, раўнапраўнай аснове павінны, паводле Скарыны, будаваййа ўзаемныя адносіны паміж дзяржавамі („царствамі”).’ Кожная з іх мае аднолькавую райыю гістарычнага бьшпя, бо адноль-кава ўзыходзійь сваім пачаткам да легендарнага Ноя (70). Кожнай з іх належыць быць суверэннай адзінкай, дастаткова мойнай, каб абаранійь сваю незалежнасйь, і дастаткова мірнай, каб не крыўдзінь суседзяў. Найпершы абавязак грамадзян - шанавайь сваё „царст-во ’, умацоўвэць яго, але не чужым коштам. Патрыятызм Ск’арыны не меў нічога агульнага з замкнутасцю ui, тым больш, нейярпімас-цю, агрэсіўнасцю. Сваімі выданнямі, сваім асабістым прыкладам беларускі першадрукар актыўна садзейнічаў уваходжанню Вялікага
6
княства Літоўскага ў супольнасйь еўрапейскіх дзяржаў, іх мірнае сужьшпё (гэтыя ідэі асабліва актуальныя йяпер, калі Беларусь зда-была суверэннасйь).
У першай палове ХУІ ст. Зялікае княства Літоўскае знаходзіла-ся, як і іншыя краіны тагачаснай Еўропы, у стане канфлікту з су-седнімі дзяржавамі. На 15’2—1522 гг. якраз прыпадала чарговая запяжная вайна з Масквой - актыўнай яго супернійай у „збіранні’’ „рускіх” зямель (Іван ІІІ толькі што абвясдіў сябе „государем всея ?усн ). У такіх умовах лёгка было паддаййа ваяўнічым настроям, супрацьпаставійь адзін народ другому і тым самым падлійь алею ў палаючы агонь. Але ў прадмовах да выданняў Скарыны такой варожасці і такога супрайьпастаўлення няма. Наадварот, беларускі гуманіст дае чытачам, у тым ліку панам-радзе, таму ж К. Астрож-скаму, які выступаў супрайь Маскоўскай дзяржавы, зусім іншы ўзор для пераймання. І ўзор гэты - мудры Саламон, пры панаванні якога „был мнр й покой по вся времена царства его" (17). Ідэал Скарыны -мойны, суверэнны, абсалютны манарх, які, аднак, няўхільна кіруед-ца нормамі права, у тым ліку і ў зносінах з іншымі дзяржавамі. Міралюбства, карысная для ўсяго грамадства „згода ' (130) - вызна-чальная рыса кожнага законнага правіделя. Што ж датычьшда беззаконнікаў, тыранаў (Навухаданосар, Артаксеркс), то яны, услед за Бібліяй, надзелены ў прадмовах Скарыны крайняй агрэсіўнасйю. Гэта - заваёўнікі, рабаўнікі, разбуральнікі.
КНІГІ ОНЛАЙН
