Наш радавод. Кніга 6
Памер: 148с.
Ліда 1994
8. R. Dzievzanowski Slownik chronologiczni dziejjw medycyny itarmaeji Warszawa, 1983, s. 1513-1529.
15
9. М. Джуа Нсторня хнмнх. М., „Мнр”, 1966, С. 61-69,
10. В. П. Грнцкевнч С факелом Гнппократа. йз нсторнп белорусской меднцнны. Мн„ Наука н техннка, 1987, С. 102—103.
11. R. Rembiclinski, R. Kurnicka Historia farmacji, Warszawa, 1987, S. 85-87.
Гродзенская Скарыніяна
Л. P. ЕІагун
г. Гродна.
Беларускае скарыназнаўства, як раздзел гісторыка-кнігавед-чай навукі, прайшоў складаны, 70-гадовы шлях. Яго многагадовая гісторыя часамі азмрочвалася абмежаванасцю і прадузятасцю ў падыходзе да гэтай вялікай і адказнай справы ў вывучэнні гісторыі культуры. Значны ўклад у скарыніяну зрабілі ўраджэнцы Гро-дзеншчыны: вучоны Я. Ф. Карскі, пісьменнікі Алег Лойка, А. Цётка, Данута Бічэль-Загнетава, Вольга Іпатава, нашы землякі Максім Багдановіч, Валянцін Таўлай, Ларыса Геніюш. Першую значную працу аб Скарыне ў савецкі час надрукаваў у рэвалюцый-ным Петраградзе Я. Ф. Карскі. Яна называеіша „Доктор Францнск Скорнна” ў часопісе „Чырвоны шлях” у нумарах № 3 і № 4 за 1918 год.
Пасля акадэмік Карскі дапрацаваў яе, змясціў у кнізе „Белару-сы' ў 1921 годзе. Заслуга гэтай працы ў тым, што ўпершыню быў раскрыты веліч Скарыны, яго шаноўнае месца ў гісторыі беларус-кага народа. Я. Ф. Карскі выказаў меркаванне, што магчыма нека-торыя кнігі, перакладзеныя Ф. Скарынай, засталіся рукапіснымі. Работа Я. Карскага не згубіла сваёй актуальнасці і сёння.
У ненаяўнай форме на спадчыну першадрукара спасылаліся К. Каліноўскі і Ф. Багушэвіч, абгрунтоўваючы гістарычнае права беларусаў на сваю родную мову.
Рэалістычнае, гістарычна-праўдзівае і рамантычна-ўзнёслае адлюстраванне вобраза Скарыны і яго эпохі пачынаепца ў творчас-ці М. Багдановіча, аднаго з першых даследчыкаў беларускага адраджэння 16 стагоддзя (артыкул „Белорусское возрожденне” ў часопісе „Украннская жнзнь”, 1915 г. №№ 1, 2), аўтара манаграфіч-нага артыкула пра Ф. Скарыну (1913, не збярогся). Яго цыкл вер-шаў „Старая Беларусь” (1911) высокамастацкае адлюстраванне духоўнай красы нашых сярэдневяковых асветнікаў эстэтычнай каштоўнасці плёну іх працы - кнігі. У гэтым жа цыкле шэдэўр Багдановічавай гісторыка-філасофскай лірыкі „Безнадзейнасць” -
16
першы твор у беларускай літаратуры, у якім глыбока раскрываюц-ца трагічныя супярэчнасці жыцця і светапогляду скарынінскай эпохі:
„Скарына, доктар лекарскіх навук. У доўгай вопрацы на вежы сочыць зоры. Яны спрыяюць! Час! 3 рухавых рук Скарыны п’е адвар пан земскі пісар хворы...
Але па тым, як імгліцца ізумруд у „пярсцёнку залатым”, пісар з болем зразумеў, што яму ўжо не вярнуцца да жыцця (Багдановіч Максім. Вянок. Вільня, 1913: с. 46). Вобраз Францыска Скарыны ўвасабляе ў вершы творча актыўны пачатак тагачаснай культуры пераходнага перыяду ад сярэднявякоўя да новага часу: ён адука-ваны ўрач і батанік, знаўца традыцыйнай і народнай медыцыцш ^разам з тым ён, як і яго сучаснікі, еўрапейскія вучоныя, - астро.лаг, перакананы ў існаванні таямнічай сувязі паміж рухам зор і душэў-на-цялесным станам чалавека.
Мастацкую Скарыніяну складаюць творы розных жанраў: вершы, раманы, апавяданні. У іх аснове ляжаць гістарычныя маты-вы, але праз іх бачашіа і сённяшнія праблемы.
Да імя Скарыны звяртаецца ў сваім вершы „Аб маіх вершах” пясняр рэвалюцыйнай барацьбы Заходняй Беларусі Валянцін Таў-лай. У светлых напеўных радках верша „Скарына” Ларысы Геніюш устае славутая Падуя, званы калакалоў, бачна адчуваем строгія экзаменацыйныя залы:
Пад Падуяй неба такое накруг, як сны мастакоў Адраджэння. Падуя - горад вялікіх навук, славутых надзей і імкненняў.
Вобразы Падуі змяняюцца мядзведжымі сцяжынкамі пушчы, па якой едзе ў родную Беларусь „першы доктар на ўсходэе Еўро-пы”:
...Вязе Беларусі, народу свайму
жыццё сваё, знанне і імя.
І першую кнігу на мове сваёй
Друкуе нашчадкам Скарына.
Прасякнуты вялікай любоўю да роднай мовы верш заканчваец-ца словамі:
Будзем думаць, вучыцца тварыць
Так, як ты.
у сваёй мове, Скарына.
У выглядзе ўспамінаў напісаны верш Алега Лойкі „Скарына -каралеўскі садоўнік на Градчанах”: векавечныя ліпы Прагі -навеялі паэту карціны далёкага мінулага, вобраз выгнанніка док-тара Скарыны:
Адсюль, з Градчан, ён пэўна, па-за Влатву
He раз на поўнач любую глядзеў:
To пах туман над дзвінскаю атавай,
To цвіў чаромхай воблак у вадзе.
Думкі Скарыны аб людзях паспалітых, аб радзіме, аб яе неза-вершанай справе.
Садоўнік каралеўскі, муж славуты
Доктар мастацкіх лекарскіх навук,
Я б тут не замарудзіў ні мінуты,
Зноў не змываў бы фарб друкарскіх з рук.
Думкі Алега Лойкі пераклікаюцца з вершам Дануты Бічэль-* Загнетавай „Рыска”. У наш час імя Скарыны, як сцвярджае аўтар, аднагучна з думкамі аб Радзіме, аб яе гістарычным лёсе.
Аб Скарыне „ўспамінае” ў сваім вершы „Вільнюсу” Вольга Іпатава, у роздуме аб старажытным культурным горадзе, дружа-любных адносінах літоўцаў да беларусаў.
Мастацкая Скарыніяна ўключае звыш 50 твораў. Значным творам з’яўляецца раман-эсе Алега Лойкі „Францыск Скарына”. Ён выклікае вялікую зацікаўленасць у чытачоў. Вядома, што гіс-тарычна дакладных матэрыялаў аб біяграфіі Скарыны мала. Аўтар выкарыстоўвае сваё права і на мастацкую выдумку і навуковыя даследаванні. Чытачы ўдзячны аўтару за тое, што ён знайшоў прымальныя формы Скарынінскай мовы, зрабіў яе зразумелай сучаснікам.
Новае пакаленне, маладыя імёны пісьменнікаў прынёманска-га краю папаўняюць скарбніцу Скарыніяны. Алесь Жамойцін да верша „Не кат Радзіму ўвасабляе” карыстаецца эпіграфам на сло-вы Скарыны: „...Гэтак жа і людзі да таго месца, дзе народзіліся і ўзгадаваліся, вялікую ласку маюць...”
Гродзенскае аддзяленне Беларускага фонда культуры ў бягу-чым годзе выдала зборнік вершаў „Кола” літаратурндй суполкі „Наднёманскія галасы”. Прыемна далучэнне да Скарыніяны Юрася Пацюпы, а Святлана Станкевіч так піша:
Выйдзі з сваіх берагоў.
Выйдзі з чырвонае кнігі,
Мова маіх бацькоў.
Мова Францыска Скарыны.
1. Багдановіч М. Безнадзейнасць „Збор твораў” у 2-х т.
Т. 1. Мн., 1988. С. 71.
2. Бічэль-Загнетава Д. Рыска. „Вершы і паэмы”. Мн., 1982, с. 218.
3. Геніюш Л. Скарына. „Невадам э Нёмана”. - Мн., 1967. с. с. 162-163.
18
4. Іпатава В. Вільнюсу „Раніца”. Мн„ 1969. с. 24.
5. Лойка А. Скарына -каралеўскі садоўнік на Градчанах „Вершы”. - Мн., 1967. -с. 27-28.
6. Лойко О. Францнск Скоряна „Немаы”. —1988. — № 3 с. 65—110, № 4. с. 34—94.
7. „Народу свайму услугуючы”... Творы беларускіх аўтараў, прысвечаныя Ф. Скарыне Мн. 1990. с. 35, 52, 58, 104—106.
8. Таўлай В. Аб маіх вершах. „Вершы”. — Мн., 1979. — с. 68.
Состоянне м перспектнвы увековечмванмя мменм Ф. СКОРННЫ
Ф. Н. йгнатовнч
г. Гродна.
Одной йз лучшйх традяцйй большйнства народов й стран яв-ляется увековеченйе нмен выдаюіцйхся государственных й обіце-ственных деятелей. В равной мере это относнтся н к нзвестным ученым й спецйалйстам, самоотверженно выполняюіцйм свой профессйональный долг. К чйслу тех, кто не предан забвенйю, относйтся й Ф. Скорйна (ок. 1490 - ок. 1551) - доктор медйцйны, кнйгойздатель й просветатель эпохй Возрожденйя. Его ймя береж-но сохраняется й увековечено не только на родйне в Республйке Беларусь, но й в ряде другйх стран.
На едйнйчные факты увековечення йменй Ф. Скорйны указы-вает ряд энцяклопедйческйх й справочных йзданйй. Так, Белорус-ская советская энцйклопедйя отмечает, что оно прйсвоено в Мянске улйце й тйпографйй, в Полоцке - улйіде й педавогйческо-му учнлміцу.¹ Проф В. Ч. Бржескйй в „Указателе увековеченных ймен меднцннскнх работняков СССР’ зафйксйровал 5 наяме-нованнй в честь Ф. Скорнны.2 По его данным в Полоцке нмя Ф. Скоряны носят не только уляца й педагогнческое учйлйіде, но й тйпографйя. Кроме того, он указал й на налйчйе уляцы Ф. Скорй-ны в Вяльнюсе.
Наяболее полные данные, включаюіцйе 13 фактов увекове-ченйя йменй Ф. Скорйны, прйведены в энцйклопедйческом спра-вочннке „Нх йменамй названы...”^ К сожаленйю, сведенйя о частй йз нйх не 6ылй включены в выпуіценный этйм же йздательством капйтальный труд „Францыск Скарына і яго час”. В с’гатье о скорянйнскйх найменованйях С. В. Кузьмйн прйводят только 14 фактов увековеченяя. Одновременно он упомйнает й о 4 фактах утерй йменй Ф. Скорйны.
19
В рецензнн на последнее нзданне намн указано на неполноту представленных сведеннй об увековеченнн Ф. Скорнны. В част-ностн, обраіцалось вннманне на то, что его нмя носнт тнпографня в Полоцке н одна йз улнц в ВнльнюсеЛ Однако прн перензданнн справочннка на русском языке это не было прннято во вннманне.б
Учнтывая вышензложенное, а также появленне новых фактов увековечення Ф. Скорнны в связн с его 500-летнмм юбнлеем воз-ннкла необходнмость дополннтельного нзучення этой важной проблемы с охватом не только Республнкн Беларусь, но н стран блнжнего н дальнего зарубежья. С этой целью намн проведены спецнальные нсследовання по более полному выявленню, учету н снстематнзацнн фактов увековечення нменн Ф. Скорнны. Полу-ченные результа^ы показалн, что оно увековечено неоднократно, разнымн способамн н во многнх местах (см. таблнцу).
Как было установлено, первые попыткн увековечнвання нменм Ф. Скорнны в Белорусснн былн связаны с подготовкой к празднованню 400-летня начала его нздательской деятельностн. В 1913-1915 гг. группой деятелей(Н. Н. Луцкевнч, Р. А. Земкевнч н др.), об'ьедннявшнхся вокруг газеты „Наша ніва”,предпрнннма-лнсь меры по основанню в Внльно Белорусского научного обіцест-ва нменм Ф. Скорнны. В 1915 г. былм даже выпуіцены две реклам-ные открыткн, на которых прнводнлось названне обіцества с до-бавленнем нменн Ф. Скорнны. Однако начавшаяся война, вндн-мо, помешала ему развернуть актнвную деятельность.
В 1917 г., когда отмечался юбнлей, на страннцах белорусскнх газет в Мннске н Внльно высказывалнсь предложення об увекове-ченнн нменн Ф. Скорнны. В частностн, предлагалось создать Белорусскую мсторяческую бнблнотеку его нменя.7 Возобновн-лнсь попыткн ожнвнть работу научного обіцества мменн Ф. Скорн-ны в Внльно, о чем свндетельствуют недавно обнаруженные A. К. Кавко матерналы^. Правда, прн нзданнн в 1925 г. кннгн A. В. Станкевнча „Доктар Францішак Скарына - першы друкар бела-рускі” на обложке было лншь указано, что спонсором является Белорусское научное обіцество, но без добавлення к названню нменн Ф. Скорнны.
КНІГІ ОНЛАЙН
