Наш радавод. Кніга 6
Памер: 148с.
Ліда 1994
38
сваіх багаслужэбных кніг. У выніку чаго ім давялося перакладаць іх на беларускую мову, захаваўшы аднак знаёмае ім арабскае пісьмо. Так абстаяла справа ў ХУІ-ХУІІ ст. _
Са старых хронік вядома, што князь Вітаўт у 1396 годзе у аколі-цах Гародні пасяліў вялікую колькасць палонных татар. 3 тым шматлікія прозвішчы нагадваюць нам і сёння былых татар, як Шайбак, Кірэй, Гірэй, Гардзей, Ажгірэй, Салей і іншыя. Неабходна сказаць, што і ў маёй роднай вёсачцы Кунцаўшчыне Індурскага сельсавета Гродзенскага раёна большасць жыхароў маюць прозві-шча Салей. Можна меркаваць, што і яны далёкія патомкі былых татар, ханя ўсе яны пішуцца беларусамі.
Асаблівым прыстанішчам для татар быў Лідскі замак, пабу-даваны ў 1323-1325 гадах пры князе Гедыміне. Ен прызначаўся для размяшчэння гарнізона і навакольнага насельніцтва ў час варожай асады, уваходзіў у лінію крапасных умацаванняў: Тракан, Мядзінінкай, На'вагрудак, Крэва. У Лідскім замку з дазволу Вітау-та з 1396 па 1399 год жыў хан Залатой арды Тахтамыш. Год яго нараджэння невядомы. Памёр у 1406 або 1407 годзе. Ен з яўляўся ханам Залатой Арды з 1380 года, імкнуўся аднавшь магутнасць Залатой Арды пасля Кулікоўскай бітвы. У 1382 годзе ўварваўся ў Паўночна-Усходнюю Русь, спаліў Маскву і прымусіў плаціць дані-ну. Зрабіў паходы ў Азербайджан і іншыя краіны.
Пасля паражэння яго войск на рацэ Церак змушаны быў бег-чыў Вялікае княства Літоўскае. 3 ім князь Вітаўт доўгі час рыхта--ваўся да паходу на Залатую Арду, у якой у тыя часы працягваў кіраваць хан Німур-Кутлай са сваімі родзічамі, разумным і хітрым Эдыгеем. Вітаўт сабраў болып як 70 тысяч войск, у тым ліку і татарскія войскі пад камандай хана Тахтамыша, але паход на Залэтую Арду не ўдаўся. У бітве 12 жніўня 1399 года на рацэ Ворск-лі Вітаўт з Тахтамышам пацярпелі страшнае паражэнне, у выніку якога Вітаўту і Тахтамышу ледзьве ўдалося ўцячы ад пагоні хана Німура-Кутлая і Эдыгея.
Лідскі замак быў прыстанішчам і другому татарскаму хану ла-джы-Герэю, выхадну з Арды, які ў ім знаходзіўся са сваім войскам да 1448 года, атрымаўшы дазвол ад Вялікага княства Літоускага. . пачатку ХУІ ст. каля сцен Лідскага замка былі разбіты орды крым-скіх татар і загінуў хан Шайбак.
У снежні 1409 года Вітаўт з Ягайлам, польскім каралем сустрэ-ліся ў Брэсце, дзе абмяркоўвалі план паходу на крыжакоў. На гэтую нараду быў запрошаны і сын Тахтамыша, якому падпарад-коўвалася прынятае ў Вялікім княстве Літоўскім шматлікае залатаардынскае войска. 3 ханам быў заключаны дагавор, што ён павядзе на крыжакоў сваю конніцу, а за гэта пасля вайны Вітаўт дапаможа Джэлалэдзіну вярнуць бацькоўскі трон у Залатой Ардзе. Пасля ўдалага паходу на Арду Вітаўт пасадзіў Джэлалэдзіна на
39
ардынскі трон, што Вялікаму княству Літоўскаму было выгадна. Гэта забяспечвала паўднёвыя граніцы Вялікага княства Літоўска-га ад татарскіх набегаў.
Наш зямляк вялікі вучоны Я. Ф. Карскі вельмі цікавіўся бела-РУекімі татарамі. Вывучаў іх быт, культуру, аналізаваў рэлігійныя кнігі аль-Кітабы, у тым ліку прааналізаваў два ярлыкі хана Тахта-мыша і даў характарыстыку іх пісьма.
Татары ў Вялікім княстве Літоўскім карысталіся прывілеямі, дапамагалі абараняць дзяржаву ад ворагаў, неслі ваенную службу' займалі адказныя пасады. Яны стагоддзямі пражывалі разам з беларускім народам, дзялілі з ім радасць і гора. Да сённяшняга часу захавалі сваю культуру, звычаі, святы. Яднае іх з беларусамі мова рэлігійных кніг - Кітабы. Таму іх называюць беларускімі татарамі. У нас з імі адны карані.
Яшчэ да Вітаўта князя гарадзенскага, вялікага князя літоўска-га былі пасяленні татар у Літве, але самай бліскучай эпохай для беларускіх татар з'яўляецца эпоха княжэння слаўнейшага з ўсіх тагачасных кіраўнікоў дзяржаў у Паўночнай Еўропе князя Вітаўта. Адораны геніем, ваенным духам, вопытам, князь Вітаўт стаў гроз-ным для суседніх дзяржаў, ён здолеў зрабіць моцны ўплыў на справы Рускай зямлі, Ордэна і Залатой Арды. Вітаўт, надзяліўшы татар шырокімі правамі і прывілеямі, забяспечыўшы ім будучыню, як быццам прывязаў іх да сябе і выкарыстоўваў у бітве са сваімі ворагамі. У той час татары лічыліся выдатнымі коннымі стральцамі, адзначаліся адвагай і спрытам у бітвах. Яны да князя Вітаўта адно-сіліся з вялікай пашанай, яго імя праслаўлялі ў песнях, маліліся за яго здароўе, лічылі яго самым моцным „найсільнейшым з усіх князёў”.
Як ужо было сказана, у большаспі татар, асабліва ў ваеннапа-ЛОННЬІХ- не было 3 сабой жанчын, па гэтай прычыне Вялікі князь Вітаўт і яго наследнікі дазвалялі ім жаніцца на тутэйшых дзяўча-тах, з умовай, што кожны з іх павінен мепь толькі адну жонку. У выніку чаго і да сённяшняга дня ў беларускіх татараў захаваўся звычай аднашлюбнасці.
Вітаўт быў тры разы жанаты. Першая жонка яго была Марыя, дачка князя лукомскага і старадубскага. Другая - Іанна Святасла-ваўна, князёўна смаленская. І трэцяя, якая перажыла Вітаўта, Юльяна, княгіня альшэуская. Лзядбн у яго нб было. Вітаўт захварэў нейкім злоякасным нарывам, у пачатку кастрычніка з усім сваім дваром пераехаў у Трокі ў свой замак і там 27 кастрычніка ў прысут-наспі Ягайлы і маскоўскага князя памёр. Пахаваны ў віленскім каталіцкім саборы святога Станіслава. Над магілаю і зараз ёсць надмагільная пліта, а над ёю ікона Багамайяры, прысланая Вітаўту ў 1386 годзе грэчаскім імператарам Мануілам.
3 дзённіка нямецкага пасла Кібурта: Калі Кібурт уступіў v аўды-
40
енц-залу Вітаўта. то перад яго вачамі прадставіўся вельмі багаты ўвабраны пакой, сярод якога на ўзвышшы, пакрытым малінавым аксамітам, стаяла залатое крэсла, на якім сядзеў Вітаўтут, адзеты быў у жоўты камзол (камізэльку), зашпілены да самага горла зала-тымі гузікамі, на залатых пятліцах. На ногі ў яго былі надзеты ружо-выя порткі і чырвоныя скураныя боты з залатымі шпорамі. Па камі-зэльцы Вітаўт быў падпяразаны дарагім поясам, шытым золатам, з-за якога выглядала ручка кінжала, уся усыпаная дарагімі брыль-янтамі. Зверху камізэлькі быў накінуты кароткі каптан гранатавага колеру. літоўскага пакрою. Галава яго была пакрыта капялашам у выглядзе гішпанскага камбрэро. Вітаўт добра мог гаварыць па-ня-мецку. Па вонкавым выгляду Вітаўт быў даволі прыгожы мужчына: сярэдняга росту, моцнага і поўнага складу цела, твар яго быў мала-жавы. Барады і вусоў не насіў. Позірк меў ветлівы - рысы якога ён атрымаў у спадчыну ад сваёй маткі Біруты.
Нямецкі пасол абрысаваў вялікага князя літоўскага вельмі прывабнымі рысамі. Са слоў пасла Вітаўт, як і яго дзед Ольгерд, не любіў ні палявання, ні шумных балаў, неразумных забаў, пацех. 3 алкагольных напіткаў амаль нічога не піў. Умераны быў у харчаван-ні. У абыходжанні Вітаўт быў вельмі ўстрыманы і нават халодны. Мала смяяўся. Усялякае паведамленне, добрае ці дрэннае, да канца выслухоўваў з бясстрасным тварам. Для свайго народа быў вельмі даступным, простым у абыходжанні. Вітаўт быў разумным і дзейсным чалавекам. За кароткі час свайго кіравання дзяржавай ён патрапіў поўнасцю ўстанавіць парадак, парушаны папярэднімі смутамі і забойствамі. Узбагаціць дзяржаўную казну. Ён сам аб'яз-джаў уладанні сваёй магутнай дзяржавы, назіраў за кароннымі памесцямі, наведваў васальных князёў і такім чынам збіраў у карысць дзяржавы значныя даходы. У мірны перыяд, калі не было вайны, Вітаўт увесь час праводзіў у Новых Троках, у замку на возеры Гальва, або ў Старых Троках у сваім драўляным утульным палацы.
Островское соглашенме.
В.В.Слнвкнн
г. Лмда.
4 августа 1392 г. в Островскомлменнн под Лндой было заключе-но соглашенне, нзвестное как Востраускае нлн Остраускае пагад-ненне нлн Остравскнй договор. Соглашенне подпнсалн, с одной стороны король польскнй Владнслав it, он же Велнкнй князь Лнтов-скнй, Русскнй н Жамойтскнй Ягайло н его жена 18-летняя королева польская Ядвнга, с другой стороны князь' Гродненскнй Внтовт н его
41
жена. АннаД Логоворнлнсь прекратнть междоусобную войну. Вйтов-ту вернулн Трокское княжество м другне отцовскне землн, ему была вверена столнца Велнкого княжества Внльня. Он стал на-местннком н вассалом короля польского м фактнческнм правнте-лем Велйкого Лнтовского княжества. но пока без тнтула Велнкого князя.
Соглашенне нмело огромные нсторнческне последствня: оно положнло конец братоубнйственным войнам. прнвело к разгрому крестоносцев на полях Грюнвальда й позволнло Велнкому княже-ству вскоре достнчь нанвысшего могуіцества.
Соглашенне подпнсалн двоюродные братья, одногодкн, црузья детства н молодостй. Онн же непрнмнрнмые врагн, клятвопреступ-ннкн н кровннкн по местн: в сентябре 1382 г. по распоряженню Ягайлы был удушен отец Внтовта князь Кейстут, возможно утопле-на в Буге мать Бнрута, колесованы дядя матерй Внднмунт н внук Бутрнм.² По прнказу Внтовта в сентябре 1390 г. был подвешен за ногн на дереве н расстрелян нз луков родной брат Ягайлы Корнгай-ло,³ а в 1391 г. отравлен младшнй нз Ольгердовнчей Мнннгайло-Внгунд.⁴ Оба, Внтовт н Ягайло, чтобы сокрушнть другого обраша-лнсь за помоіцью к крестоносцам, оба уступалн рьшарям Ордена Жмудь как разменную карту, оба предавалм, оба нарушалн клятвы. Внтовт дважды прнннмал католнцнзм, Ягайло обраіцался в право-славне. Оба громнлн замкн, города м селення своей Роднны. На совестн Ягайло десятндневная осада Берестеского замка н 50-днев-ная Гродненского,⁵ на совестн Внтовта позор Лндского замка в январе 1392 г.⁶.
Лннцнаторамн соглашення былн полякн - члены Краковского королевского совета. ⁷ Актнвная сторонннца соглашення - короле-ва Ядвнга. Предварнтельные переговоры с Внтовтом провел епнс-коп плоцкнй князь мазовецкнй Хенрнк. ⁸ Перед Островской встре-чей в конце нюля 1392 г. в Внльне состоялся с ьезд младшнх Ольгер-довнчей с участнем Ядвнгн, на котором было прннято окончатель-ное решенне о передаче властн Внтовту.⁹. Возможность мнра между Ягайло н Вмтовтом казалась настолько прнзрачной, что Островскнй договор был подпнсан также нх женамн, как гарантамн прнмнре-ння.
Управленяе Велнкнм княжеством было отдано Кейстутовнчу в обход девя герых Ольгердовнчей - родных братьев Ягайло. Старшнм братьям - от Марчм Внтебской - князьям православным Ягайло не доверял; Андрей - главный его соперннк в прошлом за тнтул Велн-кого князя сндел в тюрьме в ХенцннахЛО остальные управлялн дальннмк православнымн уделамн. Четверо младшнх еднноутроб-ных от Ульянйн Тверской свонмн дарованнямн уступалн Внтовту. Ягайло счнтал. что Вмтовт нанлучшнм образом соответствуёт трудной задаче становлення Лнтвы. Терпеть ежегодные наезды
КНІГІ ОНЛАЙН
