Наш радавод. Кніга 6
Памер: 148с.
Ліда 1994
В своем взгляде на роль н значенне „кннгн кннг Скорнна чрезвычайно блнзок к Эразму Роттердамскому, этому „Вольтеру ХУІ века”, самому нзвестному тогда европейскому пнсателю, счнтавшему, что „Бнблню должны чнтать все .
В снлу нсторнческмх условнй, в отлнчне от западноевропей-
11
скнх гуманнстов, Скорнна должен был весьма счнтаться с особой, векамн узаконенной восточнославянской кннжной траднцней, которую, тем не менее, он значнтельно реформнровал. Невозмож-ность отойтн в своем лнтературном творчестве на траднцяонном лнтературном языке - церковнославянском - н даже на языке, блнзком к народному, от этой траднцнн (нначе он бы не был понят соотечественннкамн-современннкамя), вынуждает Скорнну мак-снмально опнраться на неё, часто высказывать свон собственные суждення устамн нзвестных древннх авторнтетов.
Нспользованне в творчестве чнсто траднцнонных, восточных, начал н сплав нх с западнымн далн необычайно ннтересный, неповторнмый, орнгннальнейшнй лнтературно-графнческнй мате-рнал, ставяіцнй в тупнк прн его рассмотреннн не только современ-ннка Скорнны, но н ученого нашнх дней. Рождаюіцнйся художе-ственный образ заставляет одновременно помннть н о лнтера-турных особенностях Востока, м о достнженнях графнческого нскусства Запада, н о той обіцностн культур, которая свойственна всей Европе. Вот почему невозможно отделнть в творчестве Скорн ны этн две главнейшне европейскне траднцнн: траднцню вмзан-тнйского Востока н траднцню рнмского, латннского Запада.
Велнчайшая заслуга Скорнны в том, что он предназначает свон нздання н сочнненмя не узкому кругу образованных лнц, пншет для ннх не на латннском языке, как это делает, напрнмер, Эразм Роттердамскнй, а, нспользуя в основном траднцнонные лнтературные жанры н блнзкнй к народному язык, создает народ-ноязычные нздання, предназначавшнеся всем людям без нск-лючення. Скорнна как мастер слова предстает перед намн сразу в несколькнх авторскнх нпостасях: пнсателя-прозанка, гнмнографа н поэта, велнколепного переводчнка с несколькнх древннх н но-вых языков.
Скорнна-прозанк работал во многнх жанрах, однн нз которых былн у нас почтн траднцноннымн, другне, н нх едва лн не боль-шннство, впервые введены в белорусскую, да н во все восточно-славянскне лнтературы нменно нм.
Скорнна - поэт гнмнограф - тема ненсчерпаемая.
Ему, Францнску Скорнне, прннадлежат л многочнсленные, порой весьма об-ьемные, пронзведення класснческого жанра моленнй, помеіценные в гнмнографнческнх сборннках, сборннках канонов н акафнстов. В моленнн гораздо отчетлнвее обнаружнва-ется ннднвндуальность пнсательской работы Скорнны по сравне-нню с другнмн сочнненнямн, входяіцнмн в тот нлн нной сборннк.
Творчество Скорнны - это сннтез старого н нового в белорус-ской лнтературе. Без нспользовання старой, класснческой традн-цнн, без опоры на неё его просто бы не понялн соотечественнлкн.
Суть лнтературного подвнга Скорнны в том, что ему впервые
12
столь масштабно н успешно удалось слнть в своем творчестве две главнейшне траднцнн европейской культуры - восточную н запад-йую, ввестн новые лнтера’турные формы.
Францыск Скарына і навацыі еўрапейскай медыцыны пачатку 16 стагоддзя
А. Г. Майсяёнак г. Гродна.
У канны 80-х гадоў і асабліва ў 1990 годзе да 500-годдзя з дня нараджэння Франйыска Скарыны з’явілася шмат публікайый пра гэтую высакаадукаваную, шматгранную, таленавітую асобу, яго шлях як нацыянальнага героя, выдатнага прадстаўніка эпохі Еўрапейскага Адраджэння. Вось толькі медычная дзейнасць Скарьтны, за рэдкім выключэннем (В. Грьшкевіч), амаль не знай-шла свайго адлюстравання ў гэты перыяд. Таму мы лічым неабход-ным звярнуцйа да гэтага аспекта дзейнасйі „доктора Франтншка co славного града Полойка” і разгледзейь некалькі пытанняў адносна медыка-біялагічнай дзейнасйі Ф. Скарыны. Відайь, пы-танняў магло бьшь і больш, таму што гэты навуковы і практычны аспект дзейнасйі нашага вялікага асветніка па сутнасді застаўся па-за рамкамі глыбокіх навуковых даследаванняў. Таму асабліва ўважліва трэба яшчэ раз разгледзейь архіўныя матэрыялы, публі-кайыі айчынных і замежных даследчыкаў, вынікі даследаванняў у сумежных галінах гісторыі навукі, тэхнікі і культуры, каб акрэсліць самае галоўнае.
Першае - гэта вызначэнне галоўных месд лекарскай дзейнасйі Скарыны. Вядома, што ў 1504-1506 годзе ён вучыўся ў Кракаўскім універсітэце і 15 снежня 1506 г. быў узведзены ў ступень бакалаўра. Тым не менш, месйа яго першапачатковай медычнай адукацыі (Кракаў? Прага? Заходняя Еўропа?), і першых гадоў сталай лекар-скай прайы невядома. У лістападзе 1512 г. вучоныя Падуанскага ўніверсітэта аднагалосна прызналі яго годным звання доктара медьшыны, і ён атрымаў „знакі медыцынскай годнасці”. Най-больш верагодна, што ў наступныя гады медычная дзейнасйь Скарыны прайягвалася ў Празе, дзе ў 1517-19 гг. ён надрукаваў „Біблію зуполную” са сваімі прадмовамі і пасляслоўямі. Вядомы архіўны запіс храніста В. Гаека пра пажар у Празе 2 чэрвеня 1541 г., дзе сярод загінуўшых значьшйа”... Францішак, сын колішняга доктара Руса...” [І]. На падставе гэтага дакумента раней лічылася, што Скарына памёр у 1541 г. (ці не раней?) [2]. На наш погляд гэты дакумент сведчыйь аб ранейшай лекарска.й (доктарскай) дзейна-
13
сці доктара Руса (Скарь еь } і аб тьм, што пасля. ряріання ў Прагу ў друюй палове 30-х гадоў і пазней ён практычна лекарскай справай не займаўся. Магчыма, што пасадэ ка.ра.леўскага садоўніка абмя жсўвала яго магчымасіп, але ён, аднак, мсг бьшь прьватным (хатнім) лекарам у некаторых асоб. Вядомае паведамленне храні-ста Бжэзана ад лета IS?'⁷ г. пра скананне князя Іржь-ка Чэтла, дзе ўзгадваегпа; „Ен карыстауся паслуіамі дгжтара, нейкэга паляка Сімяона па прозвішчы Рус з Полацка”, бязумеўна, трэба аднесці к дзейнасці сыее Фраы-ь ска Скарыны [3],
Амаль усе 20 я гады Скарына правёў у Вільні. На жаль, даку ментаў пра яго медычную працу ў Вільні не захавалася, але дзей насць першадрукара адзначана выданнямі 1522 і 1525 гадоў. Ёсеь пра ягс звесткі і ў акге Літоўскэй метрыкі за 1526 г., дзе ён характэ рызуеіша як „...вьідэтны муж пан Францыск, дскіар медьіі;ы?Е:...” [4], Магчьша, цяжкія абставіны кЕпгавыдавецкай правы, прэтэнзіі крэдытараў вьмусілі яго пайсці на службу да прускага герцага Альбрэхта. Але тут не ўлічваецга яш^э адна магчымасць: запра шэнье Скарькь ў Кёнігсберг на. выкладчынкуіе дзейнасць.
Калі звярнуці г да вядомых лістоў repuara Альбрэхта 1530 годэ з гэтай версіяй, то стаЕОвшпа зраэумела, чаму Скарына хэракзарь зуедха як „...докіар прыгсжых мастадтваў і медьшыны, ЛАР/ВІ ТЫ ВЫКЛАДЧЫК, (у арыгінале - прафесар)...” (ліст ад 16 траўня) [51. Вядс»ла, што Альбрэхт Брандэрбургскі, вялікі паборнік ідэй Рэфар^аіь:, вельмі сгрь.яў развіцііК' сістэмьг адукацыі. Засна-ваны ім у 1544 годзе універсітэт (Collegiuni Albevitivm). магчымк па.чынаўся яіл«& рг.ьег з дзейнасці адьгго ці некалакі шкс.л альбо калегій. Туі, магчыма і быў адзначаны талент Скарыны, як выдат н.ага выкладчыка. Псбьл Скарыны ў Кенігсбергу быў кароткім, аднак і туі ёк прарягвау лвЕарскую сгграв} Аб гэть'м сведчынь запіс прускага repLa.ra Альбрэхта ў падарожнай грамаце ад 16 траўня 1530 гсдэ, якім гдзначаеп.а ўвага дэ. Сгарыкь; „...як... да выдатнага ^ужа Еегаразнальнага розуму і мастаіікага rapy. свет-лага. легарскага талеЕіу і слаунага вспыту...” [6], У пачатку 30-х гадоў Ф. Скарына працаваў сакратарсм і лекарам віленскага епіска па Яна [?].
Час ФргвЕьска Скарыньі - гэта эгюха на.ваьый еўрапейскай медыЕыны. Вось якія падзеі, зафіксаваныя ў храналогіі Дзер»а-нсускггэ [81 мсгуць быд цікавь.мі для разумекня медыка біяла гічных ведау і дзейна.сьі Скарыны.
- 1505 -а,гкры.х б друюй кафедры лекарскага аддзела Кракаў скай Ака дэміі;
- 1509 - успам'на.ецЕ.а статуі цгха хірургаў у Вільні;
- 15)2 - вырзйнв першай фармакапеі „Thesaurus avomatario-ійл.
- 1513 - выданне Рэсліным падручніка акушэрства „Rcsergart
14
- 1516 - пасмяротнае выданне працы Ахіла „Corporis Humani Anatomia,,;
- 1517 - першае выданне „хірургіі палёвай”;
- 1520 - першая друкаваная праца ў Полыпчы пра сіфіліс (Кіла);
- 1522 - выданне „Conservatio sanitat is,,;
- 1524 - выдаяне Эленбогам таксілагічнага трактата „МогЬі metallici,,;
- 1525 - выданне ў Рыме збора прац Гіпакрата на італьянскай мове:
- выдаяне ў Венецыі збора прац Галена;
- 1526 — прана Парацэльса, які выказаў прынцыпы ятрахіміі;
- 1528 - выданне галоўных трактатаў Парацэльса (1528-1530).
Як вынікае з гэтых звестак, у пачатку 16 стагоддзя на хвалі Ад-раджэння ішоў перагляд галенізму, абагульненне практыкі ме-дычнай дзейнасці і прапаганда асабістага, эксперыментальнага вопыту, галоўным выразнікам якой стаў Парацэльс (Тэафаст Бамбаст фон Гогенгейм) [9], Няма падстаў не пагадзідда з думкай В. П. Грьшкевіча аб спатканні і дыскусіі Скарыны і Парадэльса ў час (1520-25 гг.), побыта астатняга ў Польшчы [10]. Аўтары поль-скай „Гісторыі фармацыі” больш канкрэтна ўспамінаюць месца (Вільня) і год (1520) літоўска-польскай вандроўкі заснавальніка ятрахіміі [11]. Наватарскія погляды Парацэльса патрабавалі аб-меркавання і, як сведчыць ён сам, у Вільні перамаглі яго апаненты (Скарына?). На жаль, няма матэрыялаў, якія адносядца да гэтага дыспута. але магчыма, што сутыкнуліся крайнія пункты гледжа-ння: Парацэльса (як прапагандыста) фармапэўтычнай хіміі і Ска-рыны, добрага знаўна медычных сродкаў расліннага паходжання (аб гэтым сведчыць праца Ф. Скарыны з сярэдзіны 30-х гадоў аж да сканання ў каралеўскім батанічным садзе). Аднак без пошукаў навуковых прац Скарыны дяжка ўявіць яго адносіны да рэфарма-тарскіх ідэй Парацэльса, тым больш, што развіццё гэтых іпэй было не простым і далёка не паўсюдным.
1. Францыск Скарына. 36. дакументаў і матэрыялаў. Мн.; Навука і тэхніка. 1988. С. 184-185.
2. Там жа. С. 334.
3. Там жа. С. 187.
4. Там жа. С. 8? -91.
5. Там жа С. 95-97.
6. Тамжа С. 98-100.
7. Там жа. С. 150.
КНІГІ ОНЛАЙН
