Віцебшчына
Назвы населеных пунктаў паводле легендаў і паданняў
Аляксей Ненадавец
Выдавец: Беларусь
Памер: 478с.
Мінск 2000
— Раз трэба, то трэба. Прыйду абавязкова. Ледзь развіднее — у вас буду. А вы да таго пастаўце ў печ ваду, каб з раніцы цёплая была.
Баба дамоў прыплялася, вады паставіла, сама села ля печы і давай прыгалошваць:
— Во, стары надумаў раней за мяне паміраць... Як жа я адна застануся?.. Што ж я рабіць буду?..
Стары ляжыць, маўчыць. Так і ноч тая прайшла. Толькі золак усчаўся, а сусед ужо на парозе.
— Давай ваду, бабуля.
Мацае старога і гаворыць:
— Ледзь не ахалодаў. Каб яшчэ крыху запазніўся, дык і ўсё — не пераапранулі б. Так і давялося б у рыззі хаваць.
Гаспадыня маўчыць, дзед вочы заплюшчыў, а сусед працягвае:
— Кажу, гаспадынька, што калі б нябожчык ахалодаў, то і не пераапранулі б...
Старая і на гэты раз перамоўчала. Сусед ужо падумаў, што болей і казаць такога не трэба, бо чалавек, можа.
187
сапраўды перажывае, але потым вырашыў праверыць яшчэ раз:
— Ну яшчэ б паўгадзіны, і ўсё... Захалодаў бы дзед, ніякай рады не далі б... Чыстую вопратку не насунулі б...
Сказаў проста так, каб перад дзедам слова стрымаць, але пачуў такое, ад чаго і рот разявіў:
— А навошта яго пераапранаць? Яму ж усё роўна. Можа, яшчэ каму вопратка ягоная спатрэбіцца, мала што здараецца...
У хаціне ўсталявалася незвычайная цішыня. Толькі недзе ў куце надакучліва бзыкаласпявала муха. Першым не ўтрываўся сам «нябожчык»:
— Дык вось яно што? На мяне абышто плявузгала, a як давялося, то, відаць, сама замуж выскачыш?..
Сусед трымцеў са смеху, але ўголас смяяцца пакуль што не адважваўся.
Гаспадыня разгублена пхікала губамі, але нічога выразнага прамовіць не магла. Як сядзела ля печы, так і засталася на месцы, толькі чагосьці руку на прыпечак пацягнула. Гэтага ніхто не заўважыў, а бабка і не ведала, чаго яна яе туды ўсунула. Толькі праз пару хвілін ужо позна было ў гэтым разбірацца: хто яго ведае, па якой нагодзе яна выграбла трэску, якая гарэла, прама ў кучу смецця, і полымя шуганула па сухіхсценах. Суседзагарлаў:
— Уцякайце! Уцякайце, бо будуць вам жартачкі!
Гаспадыня плетанула за дзверы, але не трапіла адразу на клямку і добра рэзнулася лбом у сцяну. Сусед вылецеў трапна, а стары пакуль усхапіўся, пакуль у дыме разабраўся, куды кіраваць, то пачарнеў ад дыму, што той чорт. Калі вылез на падворак, то хату ратаваць было ўжо позна. Адно толькі баба ўсплёснула рукамі і загаласіла:
— Ой, Божачка, увесь у копці!
Сусед і тут не вытрымаў, дадаў:
— Ага, як сам дзед Копаць. Так да таго дзеда мянушка Копаць і прыліпла, а вёску потым ужо Копцямі назвалі. Ды так і засталося, бо ніхто перайначваць не пажадаў.
ляды
Жылі два браты — Зміцер ды Аўтух. У аднаго бацькі выраслі, адна маці іх нарадзіла, а так у жыцці атрымалася, што адзін, Зміцер, стаў багатым, а другі, Аўтух, ледзьве з мякіны на лебяду перабіваўся. Бацька калі
188
паміраў, то ўсё ім пароўну падзяліў: і сенажаць, і лес, і поле. Праўда, Зміцер быў хітрэйшы. У яго ад нараджэння так вялося: брата свайго ён і за грош не лічыў, захоча абкруціць, то пакуль той рот разявіць, дык старэйшы ўжо ўсю справу зладзіць. Так і тут атрымалася.
Паклікаў іх бацька, каб апошняе слова сказаць, развітацца перад смерцю, а Зміцер ужо загадзя да гэтай сустрэчы падрыхтаваўся. Толькі парог пераступіў і зароўзагаласіў, не раўнуючы, як тая жанчына:
— Ой, татачка, ой, родненькі, на каго ж ты нас пакідаеш?.. Мы ж за табой, як за мураванай сцяной жылі, ніякага гора не ведалі, ніякае бяды не адчувалі... Ты ж нам і параіш, і падкажаш, і як усё зрабіць навучыш... На каго ж ты нас пакідаеш?.. Чаго ты так на тое далёкае неба спяшаешся?.. Ці ж мы табе нечым не дагадзілі, ці ж мы цябе нечым пакрыўдзілі?.. Пажыві, пабудзь яшчэ з намі, то і нам намного лягчэй стане...
Аўтух жа пераступіў парог і стаў маўкліва, толькі слёзы заблішчэлі на вачах. Бацька паслухаў, паглядзеў і прамовіў:
— Вырашыў я, сыночкі, усю сваю гаспадарку, да самых драбніц, на дзве палавіны перадзяліць.
Зміцер і тут знайшоўся:
— Татачка, у мяне ж сям’я вялікая. Дзеткі мае цябе гэтак любяць, гэтак паважаюць... Яны ж кожны дзень да цябе ў хату парываюцца, але я сам не пускаю, каб твой спакой не парушалі, каб далі хоць у гэтыя дні адпачыць... Мне бліжэй зямлю ды сенажаць аддзяліў бы, бо не выпадае з дзецьмі туды дабірацца...
Аўтух зноў маўчаў. Стары павярнуў галаву да яго:
— А ты чаго, сыночак, маўчыш?
— Каб не турбаваць у такі момант цябе, тата, лішні раз. Што ўжо мне трапіць, тое і трапіць, плакаць не буду. I за тое дзякуй.
— He хвалюйся, сынку, я ўсё пароўну падзялю.
Так абяцаў бацька, а на самай справе Зміцер выхапіў лепшыя кавалкі зямлі, сенажаці, лесу, ды яшчэ і межавыя знакі пераставіў, пакуль туды малодшы брат з’явіўся.
Нічога і на гэта не прамовіў Аўтух. Моўчкі гарбаціўся на сваім полі, шчыраваў ад раніцы і да змяркання. Жонку ашчаджаў, не пускаў араць ці скародзіць — усё сам рабіў. Але нібы адвярнулася шчасце ад ягонай сям’і. Так атрымлівалася, што з кожным годам у Зміцера багацця прыбывала, а малодшы брат, як ні стараўся, нічога пут
189
нага не атрымліваў. Вось нібы хто закляў чорным праклёнам! Хоць ты каравул крычы — ніхто на дапамогу не прыйдзе. А Зміцер першыя годдва яшчэ неяк трымаўся, а потым махнуў рукой на такога беднага сваяка:
— Як хочаш, так і жыві, у мяне свая сям’я і свае клопаты. He магу я больш і на цябе працаваць, і на сябе.
Калі па праўдзе, дык ён толькі так гаварыў, каб людзі не асуджалі, а на самай справе ніколі малодшаму і не дапамог.
Аўтух не надта чакаў выратавання ад некага, на сябе толькі разлічваў. Прыйдзе дамоў і за стол не садзіцца. Жонка будзе зваць:
— Чалавеча, хадзі да стала, перакусі, ты ж натаміўся...
А ён адкажа, спакойна так, нібы толькі што даволі наеўся:
— А не хочацца, жонка, мне. Аддай маё малым, няхай сёрбаюць. Яны ж растуць, я і так вунь які вымахаў... Я перакусіў на полі, ты ж мне з сабою многа паклала.
— Што гэта ты, мужу? Ці можна так? Ты ж ног не пацягнеш праз пару тыдняў, сядай.
— Я лепей паляжу ды паслухаю, як вы гамоніце, мне ад гэтага на душы весялей становіцца. He бачу я малых: з рання іду, увечары вяртаюся, а яны ж растуць...
— Ага, — павесялелым голасам пачынала гаманіць і сама гаспадыня, — яшчэ крыху, і дапамагаць стануць. Яшчэ крыху...
Неўзабаве Аўтух заціхаў, і жонка тады ўжо пакрыквала на дзяцей:
— Цішэй вы, няхай тата паспіць. Натаміўся ён, нацягаўся па полі... Заўтра зноў пойдзе. He чапайце, не крычыце...
Так і ішла ў іх справа. Неяк аднаго разу вярнуўся дамоў Аўтух і ледзьве не плача.
— Што, родненькі, здарылася?
— Ды нічога.
— He хавай, ад мяне ўсё роўна не схаваеш. Тыя ж дні не такі прыходзіў, a то і твару на табе няма. Скажы, то лягчэй на душы зробіцца, а так каменем тая навіна ляжыць, спакою не дае.
— I не дасць.
— Дык што здарылася?
— Сёння заязджаў на нашу ніву.
— Ну і?
— Узышла збажына так, нібыта мы яе там і не сеялі. Што на галаве валосоў у лысага, столькі і каліўцаў вы
190
тыркнулася з зямлі. Зноў ураджаю не будзе. Як зімаваць будзем?.. Дзеці ж падрастаюць, а хлеба не хапае...
Змоўкла і гаспадыня, схілілася да стала — нібыта нейкую працу сабе шукае, а слёзы так і закапалі з яе вачэй. Але ж хіба слязьмі ў такой справе дапаможаш?
Так і прасядзелі амаль да поўначы, На вуліцы дождж усхадзіўся, вецер завыўзагаласіў. Аўтух прамовіў сам сабе:
— Дождж зараз не шкодзіць. Хай зямля п’е, то, можа, і наша збажынка выправіцца.
Жонка меркавала іначай:
— Можа, якому чалавеку падарожнаму і не ў самы раз дождж...
— Ды ўжо на вуліцы цёмна. Куды там падарожнаму хадзіць? Яшчэ вочы павыбівае ці сабакі накінуцца, — адказаў гаспадар задуменна.
— Хто яго ведае, як яно людзям даводзіцца. Бывае, што і ноч у дарозе заспее, — вымавіла жанчына.
На гэта і гаспадар пагадзіўся:
— Так, здараецца і такое...
Толькі яны гэтак пагаманілі, як у аканіцу нехта стукНУЎ
— Ці чуеш, чалавеча?
— Ды, можа, гэта вецер ці дождж барабаніць.
Але стук паўтарыўся.
Гаспадар адчыніў дзверы і гукнуў:
— Хто там стукае? Заходзь у хату.
— Ці не пусціш пераначаваць, пане гаспадар? — I на парозе паўстала постаць старога чалавека.
— Чаму б і не. Здарожыўся, дзядулька, мабыць, прамок?
— Ніткі сухой няма на целе, зуб на зуб не трапляе. Вецер жа такі ўсхадзіўся, а я якраз з аднае вёскі выйшаў, а да вашай не дайшоў... Заўважыў агеньчык у вашым акне, дык і прышкандыбаў сюды. Вы ўжо прабачце, што патурбаваў.
— Нічога, нічога. Жонка, налі там чалавеку чаго перакусіць, можа, засталося...
Гаспадыня борздзенька кінулася да прыпека і наліла старому нішчымнай кіслай капусты.
Той паеў, перахрысціўся і яшчэ раз падзякаваў.
— I вы, відаць, не соладка тут жывяце?
— Ды вось не шанцуе нам, дзядулька, — адказаў гаспадар.
191
Так і завязалася ў іх гамонка. Гаспадыня лягла адпачываць, а мужчыны ўсё сядзелі. Стары прыхіліўся спінаю да печы і ўважліва слухаў Аўтуха. Калі той скончыў, то хвілін пару маўчаў, нібы задрамаў, а потым загаварыў:
— Мне здаецца, гаспадар, што ведаю я тваю прычыну. Mary і падказаць, як ад яе вызваліцца.
— Як жа?
— Табе бацька зямлю даў?
— Так.
— Яна яму ад дзеда твайго перайшла. А зямелька спустошылася. Табе трэба на іншае месца рушыць, па новаму сеяць.
— Але куды? Грошай жа няма.
— А ты той участак, які пад лесам у цябе стаіць, не прадавай, а высечы на ляда. Выпаліш, пасееш і пабачыш: зародзіць так, што і не пазнаеш.
Так той незнаёмы чалавек параіў зрабіць, а Аўтух яго паслухаўся. I што ж вы думаеце? Закаласілася на ягоных нівах такое збожжа, як ні ў каго іншага. Неўзабаве і ён заможным гаспадаром стаў, а паселішча тое, дзе ён жыў, людзі назвалі Лядамі.
МАРДУХІ
Жыў у нас тут некалі яўрэй Мардух. Нішто сабе чалавек быў, толькі надта ж да жыцця непрыстасаваны ўрадзіўся. Яго Сара, дык тая поедам мужа ела. Толькі прачнецца, а ўжо гыркоча:
— Чаго ты ляжыш?
— Яшчэ ж на двары цёмна.
— Табе і днём, лайдак, цёмна.
— He, днём сонца свеціць, — не адчуваючы ніякай крыўды, адказваў Мардух, — тады ўжо і сляпы, па цяпле, здагадаецца, што светла...
— Ай, дурань, не пра гэта я гамонку вяду.
— А пра што ж ты толькі што мовіла?
— Кажу, што ўсе людзі працуюць, а ты ляжыш.
— Але ж цёмна, і пакажы мне зараз такога чалавека, які б ужо ў полі гнуўся ці па гаспадарцы нешта рабіў.
КНІГІ ОНЛАЙН
