Віцебшчына
Назвы населеных пунктаў паводле легендаў і паданняў
Аляксей Ненадавец
Выдавец: Беларусь
Памер: 478с.
Мінск 2000
— Чалавеча, ты яшчэ з месяц пашукаеш і ног не пацягнеш.
— Нічога, я здаровы.
— Які ж ты здаровы? Ты лепей на сябе паглядзі. Схуднеў увесь, змізарнеў так, што адна скура ды косці на целе адсвечваюць.
— Скарб знайду, тады і ад’емся.
— Адпачыў бы лепей, — пачынаў паіншаму стары.
— А я і так не стаміўся.
— Яно і відаць, што не стаміўся. Супакойся, унучак.
— He, пакуль не знайду — не супакоюся.
— Каб жа гэта бокам не абярнулася.
— He абернецца.
472
Яська так пераканана сказаў, што стары і заціх. Але, мабыць, і сам не здагадваўся, што і сапраўды, скарб можа і гора прынесці. Вялікае, непапраўнае.
Аднаго разу, была тады святая нядзелька пайшоў хлапчына шукаць скарб. На гару падаўся. Узяў сваё прычындалле і перад самым адыходам сказаў дзеду:
— Сёння, відаць, нешта знайду. Сон прысніўся мне шчаслівы.
— Каб жа тое, што сніў, ды рукой ухапіў, — пасмяяўся дзедка.
— Ухаплю ж некалі...
Пайшоў Яська, а назад ніводнага разу і не азірнуўся. Каб зрабіў гэта, то, можа, і заўважыў бы, як за ім ад самага паселішча краліся два хлопцы. Яны даўно сачылі за Яськам, спадзяваліся, што на дурню пажывяцца. Назіраць — гэта ж вам не капаць, не працаваць.
Яська спачатку ў адным месцы капаў. Вырыў глыбокую яміну і, нічога не знайшоўшы, перайшоў у другое. Там капнуў толькі і напароўся на скрыню з золатам. Хлапчына ад радасці ажно закрычаў. Але гэта была апошняя ягоная радасць, і закончылася яна ў той ямінемагіле. Забілі яго тыя злыдні, а скарб забралі. Уцякаючы, нават цела не закапалі. Знайшлі потым Яськунебараку там вяскоўцы і да хаціны прынеслі. Горка плакаў па ім дзедка. А тое месца пасля гэтага здарэння Сіроціна назвалі.
ЯЗВІНА
Здарылася гэта даўно. Колькі стагоддзяў таму назад, ніхто і не ведае. Справа ў тым, што выдаўся такі прыдатны год, які, можа, у стагоддзе ўсяго раз і выпадае. Цёплая, тумановая восень, роўная, без завеяў і сцюжаў зіма, а вясна калі пачалася, то надвор’е стаяла пагодлівае, ласкавае. Уначы ішоў дожджык, абмываў зямельку, a ўдзень ясна свяціла сонейка ды так грэла, што, здавалася, не на глебе стаіш босымі нагамі, а на печы сядзіш.
Пасадзілі людзі з вясны ўсё, што трэба, і нарадавацца не маглі, як усё пусцілася ў рост. Пазбіраюцца ў вольную часіну, пасядуць і толькі.і чуваць:
— Але ж і прэ ўсё з зямлі!
— Ага, як тое цеста з дзежкі!
— Учора, здаецца, парасткі зусім маленькія былі, a
473
сёння зайшоў, дык ледзьве сваю ніву пазнаў. 3 хлебам будзем.
Але здарылася ліха. Прынёс тую жахлівую навіну ў вёску адзін селянін, натрапіўшы на ўсё тое зусім выпадкова. I дзякуй Богу, што так адбылося, а то і не даведаліся б ні пра што і загінулі ўсе да аднаго.
Пайшоў той вясковец у госці да сваякоў. Выпілі там няблага, пасядзелі, трэба і дамоў вяртацца. А ноч хутка апусцілася, вось сваякі і ўгаварылі госця застацца і раніцай кіраваць у дарогу.
Пераспалі і зноў за стол селі, а як селі, дык недзе толькі пасля полудня вясковец ачомаўся:
— У гасцях добра, родненькія, але дома лепей, вяртацца трэба, бо хатнія хвалявацца будуць.
— Яното так, чалавеча...
— Паціху пайду, давядзецца яшчэ ці раз у дарозе адпачыць, дух перавесці.
Развітаўся той чалавек і пайшоў. А дарога ішла ўвесь час лесам. Таму як увайшоў у яго, дык і сонца свяціць перастала, прыцямнела адразу. Селянін жвава перабіраў нагамі. Ужо не надта далёка і да хаты заставалася, як раптам... убачыў незнаёмую маладзіцу, якая сядзела ля дарогі на пні і трымала вялікі сноп жыта. Падышоў чалавек бліжэй і яшчэ болей здзівіўся, бо такога буйнога жыта яму за ўсё жыццё не даводзілася бачыць. Толькі рот раскрыў, каб запытацца, дзе гэта такая збажына вырасла, як тая маладзіца, нягледзячы на тое, што перад ёю быў мужчына, адгарнула валасы з грудзей і пачала карміць немаўля. Корміць, а сама плачазаліваецца. Селянін збіраўся было запытацца, чаго яна так убіваецца, як заўважыў, што ссаў жаночае малако не сыночак, не дачушка, а... вялізны вуж, ^круціўшыся ў прыполе. Ухапіў цурбалак вясковец, каб лупянуць вужаку і вызваліць маладзіцу, бо так і падумаў, што ад гэтага яна і галосіць, але жанчына загаманіла:
— Вялікі ўраджай... Небывалы...
— Ага, — паддакнуў чалавек, — і паўсюдна такі.
— Але ж бяда будзе.
— Якая?
— He будзе яго каму ўбіраць.
— Чаму гэта?
— Праз пару тыдняў сам пабачыш.
— Што?
474
— Зямля пакрыецца язвамі... Дым пойдзе... Смурод... Людзі стануць, нібы мухі перамерзлыя, паміраць...
— Але ж... — пачаў было чалавек і акінуўся да маладзіцы.
Акінуцца акінуўся, а той і дух прапаў. Нікога не было на пні, акрамя таго самага вялізнага вужа, які, сыкаючы, збіраўся спаўзаць.
Прыджгаў у вёску селянін і расказаў пра ўсё вяскоўцам. Пачалі яны разважаць, што б гэта магло азначаць. Людзі вопытныя і спрактыкаваныя адразу сказалі, што трэба чакаць нейкай бяды і быць увесь час напагатове, каб яна знячэўку не заспела. Вырашылі, што трэба ўвесь час паліць вогнішчы, каб усялякія нячысцікі ды здані баяліся і блізка падыходзіць.
Так прайшоў, можа, з тыдзень, а можа, і болей. Аднаго разу пайшлі мясцовыя хлопцы на рэчку, каб рыбы ноччу палавіць, бо яна на цяпло вельмі ідзе. I сапраўды, пашанцавала ім, гэтулькі налавілі, як ніколі раней. Селі, распалілі вогнішча і гамоняць, радуюцца, што так добра ўсё атрымалася. Вырашылі дамоў не вяртацца, бо мяхі з рыбай не зацягнуць, а дачакацца раніцы, коніка запрэгчы і завезці.
Недзе пасля паўночы на супрацьлеглым беразе з’явіліся дзве жанчыны і пачалі прасіцца, каб іх у чоўне перавезлі. Хлопцы спачатку пагадзіліся, але потым адзін з іх усклікНУЎ:
— Паглядзіце! Паглядзіце, браточкі!..
Уставіліся астатнія і тут толькі заўважылі, што там не проста жанчыны, а нейкія страшныя стварэнні.
— Дык гэта, мабыць, і ёсць тое нашэсце, якое мы чакаем, — выказаў меркаванне нехта з рыбакоў. Трэба ў вёсцы ўсіх папярэдзіць, каб ведалі, дзе яно зараз туляецца.
— Адзін няхай бяжыць, а астатнія...
— А што астатнім рабіць?
— Паспрабуем галавешкамі ў іх кідаць. Гэтыя пачвары агню ніколі не любілі.
Як пачалі хлопцы шпурляць галавешкі, дык разоў колькі і ў жанчын патрапілі. Загаласілізаенчылі тыя:
— Каб жа вам спакою не было!
— Каб вы пагнілі ўсе тут!
— Каб вас хваробы выкасілі!
— Нядоўга чакаць засталося!
А хлопцы не звярталі ўвагі. Тым часам да іх і падмога
475
з вёскі падскочыла. Тут ужо ўсе ўхапіліся кідаць галавешкі. Тыя стварэнні і збеглі.
Загарлаў трэці певень, і паволі высунулася зза лесу сонца. I тут перад вяскоўцамі адкрылася жудаснае відовішча. Нехта ажно выдыхнуў:
— Ой, якія язвы на зямлі...
Астатнія маўчалі. Праўда, потым і яны загаманілі на ўсялякія галасы:
— Смурод ідзе ад тых ямін — не прадыхнуць.
— Гэта ж, відаць, уся тая зараза выходзіць.
— Ой, як язвена.
Так і адагналі людзі ўсялякія хваробы ад свайго паселішча, але тое месца, дзе гэта здарылася, назвалі Язвіна, каб нашчадкі памяталі, што заўсёды трэба быць пільнымі і ўважлівымі да ўсялякіх перасцярог.
ЗМЕСТ
ВІЦЕБСК................. 3
Руба................ 9
Буева................ 12
Буяны ............... 15
Казакі............... 18
Крынкі............... 21
БЕШАНКОВІЧЫ ......... 25
Ула ................. 32
Будзілава............ 38
Быстры............... 42
Мамойкі.............. 44
Хол м ............... 48
Цялепы............... 51
БРАСЛАЎ.............. 54
Відзы................ 62
Ахрэмаўцы............ 65
Дудалі............... 66
Зыбкі................ 70
Опса ................ 73
ВЕРХНЯДЗВІНСК (ДРЫСА).............. 77
Кульнева (Царковішча)....... 84
Сар’я.............. 88
Сасновы Бор (Галяшы) .......... 91
Свабода (Вароны) . . . 94
Чырвоны Кастрычнік (Быкі)............. 97
ГАРАДОК...............Ю1
Астраўляны.........107
Верамеева......... 109
Прудок.............113
Смолаўка...........116
Цыганы (Цыеаняты). 119
ГЛЫБОКАЕ............ 123
Восава............. 125
Гатаўшчына.......... 128
Гваздова .......... 132
Малінйўшчына........ 135
Навасёлкі.......... 138
ДОКШЫЦЫ............. 142
Бягомль............ 149
Бакшты............. 156
Беразіно........... 159
Бірулі............. 163
Круляўшчына ....... 166
Порплішча........... 169
ДУБРОЎНА........... 172
Брухаўцы........... 178
Залатовічы......... 182
Копці.............. 185
Ляды............... 188
Мардухі............ 192
ЛЕПЕЛЬ............. 196
Бяседы'............ 201
Закаліўе........... 204
Крыўкі............. 208
Мацюшына Сцяна . . 209
Савін Дуб.......... 212
ЛЁЗНА.............. 216
Бескава............ 224
Гарэлікі........... 227
Лындзіна........... 231
Чарніца............ 234
Шахі............... 237
МІЁРЫ.............•. 241
Воўкаўшчына......... 248
Пераброддзе......... 250
477
Трабухі ........... 253
Чэрасы............ 256.
Якубаўшчына........ 259
ОРША............... 263
Барань............. 269
Нарэйкава.......... 276
Паддубцы .......... 279
Панізоўе .......... 282
Церабоўня.......... 285
Юшкава............. 288
ПАСТАВЫ............ 292
Варапаева.......... 299
Падвішняк.......... 302
Папоўцы............ 305
Сіманы............. 307
Чырвоны Ручай .... 309
ПОЛАЦК ............ 312
Ветрына............ 319
Казімірава......... 322
Каршуны............ 325
Старая Палата .... 327
Шпакоўшчына........ 330
РАСОНЫ............. 334
Краснаполле........ 339
Мурагі............. 342
Новая (Папова Лука) 345
Перамога (Мыцькава) 346
Чырвонае Знамя (Куляійова)...... 349
СЯННО.............. 353
Машканы............ 360
Расна.............. 362
Савінічы .......... 366
Ходцы ............. 369
Шамятоўка ......... 372
ТАЛАЧЫН ........... 376
Ельн'ікі (Папоўка) .. 383 Коласава
(Халопкавічы)....... 387
Лесіна (Кулакі). . . . 388
Палявая (Манастыры)...... 391
Царковішча.......... 394
УШАЧЫ ............. 398
Качаны............. 405
Лабуноўшчына........ 408
Рыбакі............. 410
Скачыха............ 413
Судзілавічы......... 416
ЧАШНІКІ............ 419
Баравыя............ 425
Вяжоўка............ 427
Іканкі............. 430
Мядзведск.......... 432
Слідцы............. 435
ШАРКАЎШЧЫНА. ... 438
Казакі............. 443
Кукаўка............ 445
Лужкі.............. 448
Ляднікі............ 450
Юзіха............... 453
ШУМІЛІНА........... 457
Казьяны............ 462
КНІГІ ОНЛАЙН
