Віцебшчына
Назвы населеных пунктаў паводле легендаў і паданняў
Аляксей Ненадавец
Выдавец: Беларусь
Памер: 478с.
Мінск 2000
— Што ж, калі запрасіла, то і сустрэнем адпаведным чынам. Падрыхтавацца толькі трэба.
466
Пачула Мар’янка, як муж спакойна гамоніць, і сама супакоілася. Пачала дапытвацца, што задумаў яе чалавек, але той толькі пасміхваўся:
— Настане час — сама ўбачыш.
Дома гаспадыня ўсё паглядвала, што ж там рыхтуе муж. А той наліваў ваду, разводзіў яе гарэлкай і дадаваў яшчэ нечага жаўтаватага. Рабіў усё спакойна, нават нейкую песеньку пад нос мурлыкаў.
Нарэшце прыспеў той дзень, калі трэба было чакаць Мар’янцы госця. Муж сказаў:
— He палохайся, частуй папа не шкадуючы і гарэлкі яму паболей налівай. Я побач буду. Нічога благога ён табе не зробіць.
Неўзабаве і бацюшка прыджгаў. Гаспадыня за стол яго пасадзіла, а ён усё абдымацца лезе, цалавацца. Тады Мар’янка змікіціла:
— Выпі, бацюшка, спачатку, не спяшайся.
А што папу тую гарэлку выпіць, калі там нейкіх пару квартаў усяго! Узяўся піць і напіўся, нічога не памятаў, што далей было.
А было вось што. Вярнуўся Мартын. Ухапілі яны з жонкай папа за ногірукі і паклалі на воз. Завёз яго чалавек да гнілога балота і выкінуў. Пастаяў крыху, паслухаў, як non храпе і вурчыць, і прамовіў:
— Абкладзешся ты сёння, бацюшка, як самая смярдзючая свіння. Я табе такога намяшаў, што падобраму не пройдзе...
Пад самую раніцу ля начлежнікаў, якія пасвілі коней, раздаўся дзікі крык:
— Чорт! Чорт! Чорт!
Крычалі дзеці, якіх старэйшыя выправілі на начлег, a самі заваліліся спаць. Але калі раскатурхалі мужчын, то тыя даволі хутка далі рады «нячысціку». Адлупцавалі як маглі, і ўсё, смеючыся, дапытваліся:
— I адкуль гэта ён такі смярдзючы вылез?
Бацюшка хрыплым голасам выў:
— Гэта ўсё Ласвіцкія! Ласвіцкія!..
3 таго часу, калі нехта блукаў ці моцна напіваўся, то з яго смяяліся і гаварылі, што гэта Ласвіцкія дурня вучылі. А тое паселішча так і назвалі ад тых кемлівых мужа ды жонкі.
467
ЛЮБІЧЫ
Даўно гэта здарылася, тады, калі сам Бог са святымі па зямлі хадзілі. А жылі яны ў тыя гады не на небе, а на высокай гары, якая, можа, яшчэ і ў нашыя дні стаіць, узвышаецца.
Ішоў аднаго разу Усявышні з найбліжэйшымі апосталамі. Сунуліся паволі, па баках пазіралі, сачылі за парадкам. Бог, той больш спраўна пазіраў, бо ён жа ўсё на зямлі прыдумаў, таму і карцела паназіраць, як справы ідуць. А вось апосталы, дык так толькі зіркалі, а калі якое парушэнне і заўважалі, то Усявышняму не казалі.
Ноч прыспела, падарожным ужо спаць захацелася, і пачалі яны выглядаць якую хаціну, дзе пераначаваць. Ажно ўбачылі — у нейкай будыніне святло гарыць, узрадаваліся, а найболей — адзін з апосталаў.
— Вось, — кажа, — зараз перакусім чаго і спаць пад страхою будзем. Але перш трэба зірнуць у акенца, паглядзець, што там робіцца.
Другі паспрабаваў было супярэчыць, ён толькі і рабіў, што агрызаўся з паплечнікам, ды тут умяшаўся Усявышні:
— Чаго не падзялілі? Так і рвяцеся, каб пасварыцца. I не сорамна?
— Ды я толькі зірну і адразу ж назад.
— Няёмка неяк, — засаромеўся Усявышні.
— А чаго там...
Падкраўся апостал да будыніны і зразумеў, што гэта не хаціна, а нейкая лазня. Сцішыўся і ўтаропіўся ў акно. Доўга не мог зразумець, штотам адбываецца. Вылупіўся, ужо ўвесь у акно ўлез, а ўсё роўна не дацяміць. Нарэшце дайшло — гэта ж бабкапаі^ітуха жанчыне цяжарнай дапамагае. Плюнуць ужо збіраўся, але вырашыў дачакацца, пакуль парадзіха народзіць, каб хоць паведаміць, хто на свет божы з’явіўся толькі што. Неўзабаве і дзіцятка закугікала, і да служкі Божага данесліся ласкавыя словы:
— Любіч мой... Першанькі... Каханенькі... Любіч мой...
— Бачыш ты, любіч. Значыцца, хлопчык.
Каб жа так сказаў ды пайшоў, то нічога і не здарылася б, а то ж зноў памкнуўся да акна. А ў гэты момант бабкапавітуха павярнулася і заўважыла ў акне ўскудлачаную галаву. Падумала, што нейкі злыдзень падкраўся, каб сурочыць немаўля. 1 такая яе злосць ахапіла, што
468
ўхапіла яна бярозавае палена і запусціла ім у акно. Апосталу прама па галаве і ўгрэла. Ён ажно з капытоў зваліўся і загаласіў:
— Каб жа табе шчасцядолі ніколі не было! Каб жа цябе зямля сырая з’ела! А каб твайму немаўляцілюбічу долі шчаслівай не было!
Бог з другім апосталам пачулі і бліжэй падбеглі. Думалі, што, можа, дапамога тэрміновая патрэбна, а калі даведаліся, што да чаго, то другі апостал ледзьве ў скокі не пусціўся ад радасці, што цікаўнаму паплечніку добра перапала.
Каб не Бог, дык і пабіліся б, але Усявышні раззлаваўся і прыкрыкнуў:
— Ану супыніцеся, бессаромнікі! Распусцілі языкі! Яшчэ людзі пачуюць, дык сораму тады не абярэмся! Пайшлі адсюль хутчэй!
Пакрочылі яны на другі канец вёскі, але ўсю дарогу чулася сцішанае:
— Каб жа таму немаўляці долі добрай і ласкавай не было... Любіч... Даўся ты ў знакі мне, але і я табе дамся...
I што ж вы думаеце? Чорным праклёнам, аказваецца, закляў той апостал хлапчука. Усе ягоныя словы спраўдзіліся. Тое немаўля стала дарослым чалавекам. Звалі яго Любічам. Так і прыліплі тыя ласкавыя матуліны словы да яго. Добрае імя, і чалавек добры быў, але вось не шанцавала яму ў жыцці. Днямі навылёт працаваў, амаль не адпачываў, але ўсё роўна нічога не атрымлівалася: то залівала ягоныя палеткі, то навальніца з градам іх біла, то жывёла ўбівалася і ўсё дачыста вытоптвала. Але чалавек не скараўся, трываў, неяк знаходзіў у сабе сілы змагацца. Hi дзецям, ні жонцы нічога не гаварыў, а сам, з кожным днём усё болей змрачнеў.
Аднаго разу і Любіч не вытрымаў, выйшаў з хаціны ўвечары, каб родныя не бачылі, сеў на прызбу і горкагорка заплакаў. Плача і не чуе, што нехта насупраць яго спыніўся і чакае, пакуль ён галаву падыме. Тады ўскінуўся гаспадар і бачыць — стаіць перад ім сівы чалавек, у звычайнай сялянскай вопратцы, толькі што ў акуратна пашытай ды падагнанай.
— Чаго ты, гаспадар, гэтак горка плачаш?
— Ат, — адмахнуўся Любіч, — жытка ў мяне такая.
— Раскажы, як яно ўсё здарылася. Пачні з самага пачатку, калі зможаш.
469
Усё расказаў селянін, нічога не стаіў. Уздыхнуў тады ягоны суразмоўца:
— He пазайздросціш табе. А як жа тваё прозвішча?
— У мяне і прозвішча і імя аднолькавыя — Любіч.
— Любіч?
Задумаўся Усявышні (а гэта быў менавіта ён) і доўга сядзеў моўчкі, усё прыгадваў, дзе чуў гэтае імя. Неўзабаве Любіч запрасіў:
— Пайшлі, дзедку, да мяне ў хаціну. Пакармлю цябе, ды пераначуеш. Чагочаго, а месца ў мяне хапае.
Бог жа не гаварыў, хто ён на самай справе, не прызнаваўся. Ляглі спаць, а Усявышняму ўсё не спіцца, і тут да яго данеслася ласкавае жаночае:
— Любіч мой родненькі, як мне цябе шкада. Убіваешся ты, перажываеш... I нічога з усяго гэтага не атрымліваецца. Ці той Бог не бачыць, як ты пакутуеш?
Тут Усявышні і прыгадаў, як некалі такое самае імя праклёнам крыў апостал. Раніцай падзякаваў Бог гаспадарам, а Любіча папрасіў выйсці з ім у двор і там ужо прамовіў:
— Чалавеча, пераедзь з гэтага месца ў іншае.
— Я ўжо два разы пераязджаў — не дапамагае.
— На гэты раз дапаможа.
Бог прымусіў таго апостала забраць свае праклёны назад, каб Любічу нармальна жылося. Той забраў, нават не спытаўся, для чаго гэта трэба.
3 тае часіны зажыў Любіч добрашчасліва на сваім хутары, бядыгора болей не ведаў. Адтуль, ад яго, і назва пайшла — Любічы.
СІРОЦІНА
Калісьці і ўзгорак гэты, на якім зараз стаіць наша вёска, і само паселішча называліся паіншаму. Многа навокал усялякага звяр’я ды птаства вадзілася, землі прыдатныя для сяўбы былі, таму і не дзіўна, што неўзабаве людзі тут зажылі заможна. Уся вёска жыла добра, акрамя аднаго хлапчыны. Яськам яго звалі. А жыў ён бедна не таму, што ленаваўся ці адмаўляўся працаваць. Проста так здарылася, што ў яго рана памерлі бацькі і яму ўсё даводзілася здабываць самому. Болей таго, ён карміў яшчэ і дзядулю свайго, які некалі не даў яму замерзнуць ды памерці ад голаду.
470
Стары ўжо і не ўставаў. Адно сабе ляжаў на палку ды чакаў Яську, каб пагаманіць, адвесці душу ў размове. Часта згадваў, як сам быў малады, і тады абавязкова прамаўляў:
— Ведаеш, унучак, у наш час людзі былі намнога лепшыя і ласкавейшыя...
— А чаму так, дзедку?
— Хто ж яго ведае...
— Але ж нейкая прычына ёсць.
— Ды відаць, што так. Можа, людзі былі ад прыроды дабрэйшымі, а можа, на ўсялякія каштоўнасці ўвагі не звярталі. Глядзелі, каб хлеб і да хлеба на стале было, a астатняе не надта цікавіла.
— He магло такога быць, каб грошы людзей не цікавілі, — не даў веры Яська. — У нас зараз за капейку галаву адарвуць.
— Так, унучак, гэта праўда. I яшчэ чыстая праўда тое, што чым багацейшы чалавек, тым ён больш сквапны...
Так адзін раз яны гаманілі, а потым Яська зусім нечакана выпаліў:
— Вось бы мне пашанцавала скарб знайсці...
— Скарб? — зяхнуў дзедка. — Навошта ён табе?
— Як навошта?
— Ну, што б ты з ім рабіў, каб знайшоў?
— Ды я...
— Вось, нават і не ведаеш, а яшчэ гаворыш.
— Я не ведаю?
— Ты.
— To слухай, дзедка. Калі б знайшоў, то адразу прыкупіў бы ладны кавалак зямлі. Потым хаціну здаравенную і светлую, як вялізны палац, пабудаваў бы.
— А яшчэ?
— Яшчэ? Жывёлы ўсялякай накупляў бы.
— Згодны, а далей?
— Каб усягоўсяго ставала, назіраў бы.
— Усяго ставала? А яшчэ чаго б ты жадаў?
Тут Яська задумаўся. He ведаў, па шчырасці, што і адказаць старому.
— А ці даваў бы ты людзям бедным грошы?
— Ведама ж.
— I напавер?
— I напавер.
471
— I проста так, нават тады, калі б бачыў, што ў чалавека не будзе чым табе іх аддаць?
— Тады тым болей.
— Малайчына, Яська, што хоць у думках людзям нічога не шкадуеш. У цябе яшчэ няма, а ты ўсё роўна згодны аддаваць іншым, дапамагаць. Сам жа сцвярджаў, што ведаеш, як грошы людзей псуюць.
Пагаманілі яны і спаць палеглі. Але на гэты раз не спалася. Дзеду і так надакучыла ляжаць, а ўнук загарэўся на самай справе адшукаць скарб. I не абыякі, а залаты, незлічоны, каб не толькі сабе, але і іншым хапіла.
Як устаў раніцай, дык, ад’язджаючы ў поле працаваць, так і сказаў старому:
— Як бы там ні было, а скарб я знайду!
— Эх, дурненькі. Усе пра такое мараць, але потым, калі расчароўваюцца, яшчэ болей змрачнеюць.
— А я знайду! — стаяў на сваім Яська.
— Добра, добра, хлапчына, не рві душу, — лагодна пагаджаўся дзедка і пасмейваўся: — Знойдзеш, дык лепей жыць станем.
Пасля той размовы Яська і на самай справе пачаў шукаць скарб. Як толькі выдавалася вольная хвіліна, то ён не адпачываў, не ляжаў, не кіраваў да хлопцаў ды дзяўчат, а браў рыдлёўку, сякеру і ішоў у адным яму толькі вядомым накірунку. Капаў, высякаў, вывальваў, але не шанцавала даецюку. Прыйдзе дамоў, ледзьве цераз парог пераваліцца, а на наступны дзень трэба ж на працу ісці. Як заўважыў такое стары, дык давай ушчуваць Яську:
КНІГІ ОНЛАЙН
