Беларуская літаратура
Адам Глобус, Міраслаў Адамчык
Выдавец: Сучасны літаратар
Памер: 1008с.
Мінск 2004
адставаў Дубадзел.
— Усім не нагодзішся. Гасцей унь сколькі, а я адна...
— I ён адзін, — заўпарціўся Яўхім. — Ён такі адзін — гірой і начальство!
ІВАН МЕЛЕЖ
545
— Ну, можа і адзін. Дак хай і п’е сабе адзін.
— А я не хачу піць сам з сабою!
— Дак выпіце з цёткай Сарокай! Яна будзе рада!
— А ён хоча з табою! — загарачыўся яіпчэ больш Яўхім.
— Тады — калі яму так хочацца — няхай пацерпіць. Да другога разу.
— А ён цяпер хоча! — насядаў Яўхім, шалеючы ад яе ўпартай непакоры.
За сталамі ўсе прыціхлі. Якія ні былі п’яныя, пачулі — наскочыла каса на камень. Яшчэ не згулялі вяселля, а ўжо счапіліся, так счапіліся, што, відаць, і адзін не саступіць, і другая не паддасца. Глядзі, як набычыўся Яўхім, — яму і цвярозаму слова папярок не кажы, а цяпер, п’яны, — як рысь той. I яна ж — белаябелая, толькі вочы агнём гараць!
— Выпі! — прасіпеў Яўхім.
— He буду! — цвёрда сказала яна. Па тым, як сказала, чулася, што ні перад чым і ні перад кім не пераменіцца.
Дубадзел сам паспрабаваў уціхамірыць Яўхіма:
— He хоча, ну і няхай!.. Вып’ем удвух! — Ён сунуўся са шклянкай да Яўхіма, але той адвёў яго руку:
— I яна вып’е!
— Небуду.
Ганна раптам ускочыла, кінулася зза стала. Адразу ўзнялася мітусня. Адны абкружылі Ганну, якая рвалася з хаты, суцяшалі, супакойвалі, другія трымалі, угаворвалі Яўхіма.
— Волі багато бярэ сабе! — крычаў Яўхім. — Слухаць нічога не хочаі ГІадумаеш, паненка!
— He буду я тут! He хочу! — не слухала жаночых угавораў Ганна. — Дадому пайду! Дадому!.. Пусціце! Дадому!.. Дадому!
— Ціхо ты, ціхо, Ганначко! — лагодна казала мачыха. — П’яны ён, п’яны. Выпіў, ну, хмель у галаву і пайшоў, замуціў. П’яны чалавек чаго толькі не нагаворыць!.. Выпіў, сама ж бачыш!..
— Працверазіцца — сам будзе нярады, — памагала ёй свякруха.
— Дадому! Дадому хочу! Тато, хадземце дадому!
— Ціхо ты, ціхо, Ганначко! Супакойся! He ўбівай сабе ў голаву, чаго не трэба!.. Усё будзе добра! Добра будзе, павер!.. — Мачыха зірнула на Ганнінага бацьку, які стаяў побач, гатовы любую хвіліну на падмогу дачцэ: — Адыдзі, без цябе разбяромся!.. Супакойся, Ганначко. Усё добра будзе!..
— He хочу тут аставацца! Дадому хочуі
— На от выпі вады халоднай! Ці можа ў сенцы пойдзем, астынеш? Хадзем, Ганначко, рыбко!
Калі вялі Ганну ў сенцы, мачыха супакоіла:
— Яшчэ не такое пабачыш. Усякае будзе, пажыўшы!..
Маладых супакоілі, прымірылі, пасадзілі зноў разам і рэшту вечара дагулялі як трэба, па «закону».
На трэці дзень, калі вясельны тлум сціх, свякруха разбудзіла яе яшчэ на досвітку і сказала:
— Ну от, пагасцявалі, пагулялі. Хопіць вылежвацца. Трэба свіней карміць!
Ганна слова не сказала, усхапілася, стала хутка адзявацца.
У канцы гэтага тыдня куранёўцы і алешнікаўцы, якія рабілі грэблю, нарэшце сышліся. Грэбля была скончана. Роўная, шэрая, а там, дзе толькі што кончылі, жоўтая ад свежага пясочку, ішла яна між багны, між згалелага хмызняку ад нізкага куранёўскага берага да шырокага адхону перад Алешнікамі, як добры знак чалавечай моцы. Яна ўжо нідзе не перапынялася рудой балотнай тванню, твань мокла толькі па баках — адступіла перад грэбляю, перад чалавечым жаданнем.
Дзядзькі з абедзвюх вёсак, сышоўшыся, задаволена пакурылі, пагаманілі, разышліся кожны сваёй дарогай. Праз дзень, у нядзелю, на адхоне перад Алешнікамі сабраліся на мітынг. Народу сплылося столькі, колькі не заўсёды было і на юравіцкім пляцы ў кірмашовыя дні. Былі не толькі з Куранёў і Алешнікаў, але нямала і з Глінішчаў, і з Мокуці, і з іншых сёл. 3 Юравіч на тачанцы прыехалі на свята Апейка і двое рабочых.
Сярод натоўпу там і тут чырванелі весела сцягі. Ігралі два гармонікі, басавіта грымеў вялікі бубен. Людзі гаманілі, спявалі, жартавалі — людзям было весела. У гэтым натоўпе можа аднаго Васіля тачыла туга; разварушаны агульнай весялосцю, як сам не свой снаваў
18 3ак. 49
546 ІВАН МЕЛЕЖ
ён між людзей, мімаволі чакаючы ўбачыць Ганну. Дзіўнае чуў пры гэтым і нібы хацеў пабачыць, і не хацеў, злаваў, баяўся. Ведаў, што ўсё з ёй кончана яму, а душа ўсё трывожылася, як бы спадзявалася яшчэ на штосьці.
Замест Ганны ўбачыў Яўхіма. Лепш бы не прыходзіў сюды Васіль. Сэрца заныла балюча, як убачыў Карча: стаяў Яўхім з Ларывонам вясёлы, рагатаў, увесь аж свяціўся шчасцем. Нават лакаваны чорны казырок, ссунуты набок, шчаслівы зіхацеў. У такім настроі Васіль мала чуў, што гаварыў Дубадзел, які першы ўзлез на прывезеныя калёсы, што былі замест трыбуны. Стаў слухаць толькі тады, як з калёс загаварыў Апейка.
— Дзядзькі і цёткі, хлопцы і дзеўкі! Дарагія нашы таварышы! Мы ўсе сягоння сабраліся тут, каля грэблі, як на свята... 1 праўда — хіба ж не свята: от ляжыць яна, роўная, сухая, новая грэбля — у дождж, у слату, зімой і ўвесну — едзьце па ёй калёсамі, ідзіце пешкі... Ідзіце — не будзеце не толькі што тануць па пояс, а і ног не замочыце... He толькі мужчына, дзіця можа прайсці балота цяпер любой парою!.. Можна хадзіць у школу, можна ездзіць на кірмаш, можна ў госці — адзін к аднаму, абы зажадалася!.. Вялікая радасць — грэбля! I ўсе мы, уся воласць, радуемся з вамі і віншуем вас! — Апейка перачакаў гул задавальнення. — Грэбля гэтая звязвае Курані, якія па паўгода, можна сказаць, былі адрэзаны ад другіх сёл, з Алешнікамі, з Юравічамі, са ўсім светам. Цяпер Курані будуць заўсёды, як бы сказаць, у агульнай нашай сям'і... Але і для Алешнікаў грэбля таксама не абышто. Я не кажу, што цяпер дарога ў лес, на сенажаці стала ім бліжэйшая!.. — Людзі, алешнікаўцы, зноў загаманілі з ухвалай. Грэбля гэтая звязвае разам сёлы, лясы, сенажаці. Звязвае людзей з людзьмі!.. Па такіх грэблях пойдзе ў нашы балоты, у нашу цемру святло, новае жыццё! Культура і дастатак!.. Кніжкі, кіно і трактары!..
Рабочы, што гаварыў за Апейкам, сказаў толькі некалькі слоў, потым разгарнуў чырвоны сцяг, на якім былі намаляваны з аднаго краю — жоўтае поле і жоўты трактар, а з другога — жоўтая труба з дымам. Між трубы і поля былі ў моцным поціску дзве рукі. Рабочы перадаў сцяг Дубадзелу, па знаку якога гармонікі каля калёс пад важкае буханне бубна зайгралі «Інтэрнацыянал».
Апошнім, ад Куранёў, стаў на калёсы Міканор. Ён сказаў, што беднасць і цемра закрываюць жыццё ў Куранях, як раска закрывае балота. Раска заўсёды чапляецца за балота, за ваду, якая не варушыцца, стаіць. Каб разагнаць раску, трэба разварушыць жыццё! I грэбля — гэта першае «вочка», першы пробліск у моры векавечііай раскіі Трэба, не шкадуючы нічога, не баючыся, варушыць балота, затхлае жыццё — і цемра, і раска назаўсёды прападуць. Будзе адна чыстая, светлая вада, светлае жыццё!
Міканор сказаў апошнія словы асабліва горача, можа на ўвесь голас, і тым сапсаваў сваю прамову. Хоць ён яшчэ хацеў, было відаць, гаварыць, музыкі дружна ўдарылі марш — хочаш не хочаш, прыйшлося злазіць з калёс...
Калі ішлі назад, ужо ў самым канцы грэблі Васіль убачыў Міканора зноў, з Міканорам быў Хоня. Васіль здагнаў іх, падаўся побач. Ішлі доўга моўчкі, паглыбленыя кожны ў свае думкі. Круціліся белыя снежныя матылі, мякка дакраналіся да твару, раставалі. Раставалі пад нагамі людзей — уся дарога была пярэстая ад чалавечых слядоў.
Блізка ад цагельні Васіль не ўтрываў, мімаволі прабег вачыма па Глушаковай паласе., Заныла ў грудзях: ажыла, як незагоеная рана, трывожная ноч, надзеі яе і страхі, як бы зноў пачуў пад нагамі цёмнўю мяккасць свежай разоры. Вунь тое месца, дзе наляцеў на яго Корч, дзе счапіліся, качаліся. Дзе гразіўся яму чалавек з воласці... Грозьба яго пакуль так і засталася грозьбаю, а толькі ўсё кончылася на карысць Карчу...
Як знарок, усё напамінала Васілю ў гэты дзень пра крыўды, пра няўдачы.
— Грэблю от правялі! — прамовіў Васіль з папрокам. — А Корч як сядзеў на выгодзе, на лепшай зямлі, так і сядзіць!
— Што яна табе далася, етая яго зямля! — адгукнуўся Хоня.
— Што! Рассеўся, як рэпа, на добрай зямлі і — нігадкі! I ўпарадкаванне яму ніпачом! I не зачапі яго! Савецкая ўласць сама за яго!
— Савецкая ўлада тут не вінавата, — сказаў Міканор.
— А не сагналі ж!
— Сагналі б, кеб не ўлез ты!..
— Я — вінаваты! Найшлі вінаватаго!
— Вінаваты! Еты Зубрыч з воласці, калі заікнуліся адабраць паласу ад Глушака, адразу ўрэзаў: злачынство — патураць беспарадку, разбою! Трэба вучыць паважаць савецкі закон!.. I аставілі Глушаку, як було!..
Міканор дадаў з роздумам:
ІВАН ШАМЯКІН
547
— Усё адно — кеб і адабралі ў Глушака і аддалі каму другому — мало хто б парадаваўся. Крыўды було б усё адно багато. Усіх не задаволіш адным кавалкам етым, не сакрэт. От штоб да балота падступіцца, ды асушыць, ды раздзяліць!..
— Ат, слухаць няма чаго! Абы пачасаць язык!
— Ето толькі ў нас дзіво! Балото цэлае! Падумаць — і то страшно! Нам усё — страшно! Усё — выдумка!.. Нічого — прыйдзе пара!
Недалёка ўжо віднеліся прыцярушаныя сняжком, як бы не такія панурыя, як заўсёды, куранёўскія стрэхі.
— Ты б от Ганну лепей трымаў пры сабе! — зачапіў Хоня. — Такую дзеўку ўпусціў!
— Упусціў не ўпусціў — што з таго! Чаго мне було дзяржаць яе?..
— Як ето — чаго?
— А так — сам голы!.. Ды шчэ голую браць на шыю!..
— Ета, не сакрэт, на шыі не була б! — сказаў Міканор. — От дзеўка — што ўродаю, што рукамі, першая мо на ўсю воласць! Мяне аж зайздросць брала, што яна з табою! Упусціўі
— Упусціў! — Васіль раптам ускіпеў. — Ну, упусціў! Што вам!
Міканор сумеўся: упершыню чуў такі сум, такі боль у гэтым маўклівым, недаверлівым хлопцу. Каб суцешыць, супакоіць трохі Васіля, сказаў вінавата:
— Нічога, можа шчэ і не ўсё кончылася! У жыцці, не сакрэт, усяляк бувае...
Васіль не адказаў.
19561960
ІВАН ШАМЯКІН
(Нарадзіўся ў 1921 г.)
ТРЫВОЖНАЕ ШЧАСЦЕ1
НЕПАЎТОРНАЯ ВЯСНА
Аповесць першая
I
Пятро «прагаласаваў». Машына не спынілася. Мабыць, выгляд падарожнага не зрабіў на шафёра належнага ўражання. Але сам пасажыр думаў аб сабе інакш: у свае васемнаццаць год ён быў поўны высокіх мараў і надзей, без гонару і зазнайства лічыў, што ён чалавек цікавы і апрануты для студэнта прыстойна, а таму мае права на ўвагу людзей. Аднак ён не пакрыўдзіўся і не ўзлаваўся, хоць і не першы вадзіцель так няўважліва праехаў міма. Правёўшы позіркам машыну, ён з прыемнасцю разлёгся на прыдарожнай лаўцы ў ценю сосен, паклаўшы галаву на пацёрты цыратавы партфелік, напакаваны марамі, надзеямі і рознымі думкамі гэтак жа поўна, як і галава студэнта. Але ў партфелі яны ляжалі ў выглядзе дзённікаў, у якіх д
КНІГІ ОНЛАЙН
