Беларуская літаратура
Адам Глобус, Міраслаў Адамчык
Выдавец: Сучасны літаратар
Памер: 1008с.
Мінск 2004
амі сала, міскі з гуркамі, капустай, бульбай, ад якой да самай столі падымалася пахучая пара, дзве пляшкі самагонкі, закаркаваныя кавалкамі кіяха.
Спачатку ўсе паводзілі сябе стрымана, паважна, як належыць у такіх выпадках. Мужчыны, увайшоўшы ў хату, віталіся з «Пецем» за руку, цёткі цалаваліся з Сашай і плакалі. У тыя чорныя дні ў жанчын хапала прычын, каб паплакаць.
За стол селі не ўсе: суседкі ад запрашэння ветліва адмовіліся і прымасціліся на лаве. Дзядзька Раман, чалавек дасціпны, бывалы, узяў сабе ролю гаспадара, па вясковых законах у яго на гэта было маральнае права: Саша — яго хросніца. Шклянак было ўсяго дзве, і дзядзька Раман наліў у першую чаргу сабе і «Пецю».
— Ну, сынок, за тое, каб нам жыць і жыць, на злосць супастатам. He гаруй, што без нагі... Кажуць, чаму бываць, таго не мінаваць. Судзьба. Я вось з пятнаццатага года на дзеравяшцы... Таксама ад іх снарада, — ён кіўнуў галавой у акно.
Саша, якая насцярожана сачыла за ўсім, убачыла, як уздрыгнулі ў Лялькевіча бровы і задрыжала рука. «Навошта дзядзька суцяшае? Каму лёгка ў дваццаць пяць год аставацца калекам? Навошта пра гэта напамінаць?»
А дзядзька не сунімаўся:
— Але нічога, брат, як бачыш, жыву. Была б галава на плячах. А ў цябе яна ёсць. Чалавек ты вучоны. Тэхнік. Мы з табой яшчэ не адну дарогу пабудуем, на злосць супастатам. Дык будзьма ж!..
Саша не садзілася. Поля ўступіла ёй абавязкі гаспадыні, і яна завіхалася па хаце, шукаючы сабе работы і стараючыся менш быць на святле — над сталом гарэла Аксаніна лямпа. Саша калыхала дачку, падавала капусту, падкідвала дровы у печ, дзе варыўся другі чыгун бульбы. Калі выпілі ўсе, хто сядзеў за сталом, Саша паднесла пачастунак суседкам. Бабулі хрысціліся і казалі аднолькавае пажаданне:
— Няхай табе бог шчасця дае. Каб шчасліва жылося вам.
Прыгублівалі для прыліку, выціралі рагамі хустак вусны і адмаўляліся ад закускі.
У Сашы ад іх простых і шчырых слоў балюча сціскалася сэрца. «Каб нам шчасліва жылося? Бабулькі, родныя, каб вы ведалі, хто мы! Але так трэба... Так трэба!»
Мужчыны не саромеліся закусваць, але больш налягалі на гуркі і бульбу, бо ведалі, што сала ў гэтай сірочай хаце не сваё — пазычанае.
Лялькевіч выпіў, з’еў гарачай бульбы, і бледны твар яго пакрыўся нездаровымі чырвонымі плямамі.
— Што, братка, кажуць, страх што робіцца ў гэтых лагерах? — спытаў Хвядос, з жахам думаючы, што ён таксама мог трапіць туды.
— Ды ўжо ж вядома, у палоне — не ў цешчы ў гасцях, — стрымана адказаў Лялькевіч, зірнуўшы на Даніка, які адзін за ўсіх апетытна ўплятаў сала.
— Кажуць, раненых ды хворых яны канчаюць там, душагубы праклятыя, — азвалася цётка Ганна, Раманава жонка.
Лялькевіч кінуў позірк на Сашу. Яна стаяла ля калыскі і ў сваю чаргу глядзела на яго, разумеючы, як нялёгка адказваць яму на такія словы: трэба захаваць асцярожнасць і ў той жа час не здацца гэтым добрым людзям чужаком, не страціць іх давер.
ІВАН ШАМЯКІН
585
Ён уздыхнуў.
— Розныя і сярод іх ёсць. Некаторыя на вайне звярэюць.
— Ох, звярэюць. Горш за звяроў робяцца, — не стрымалася зноў Ганна.
— А ўвогуле, ёсць міжнароднае правіла, як адносіцца да палонных, — змякчыў Лялькевіч свае і цётчыны словы.
— Эх, братка ты мой! — махнуў рукой Раман. — Правіла ты хацеў ад гэтых супастатаў! Бачыў ты ў іх правіла?
— Дачка мая Прося, што ў Баршчоўцы замужам, расказвала... — умяшалася ў рэзмову адна з бабуль, што дагэтуль маўкліва сядзела на лаве. — У тую нядзельку прыходзіла адведаць мяне. Дак яна расказвала. Вялі гэтыя ірады паўз іх сяло, можа, тысячу нашых салдацікаў... Вывелі на луг і ўсіх палажылі, саколікаў. Завошта? Божачка ты мой! Колькі крыві людской льецца!
Мабыць адчуўшы, што размова набывае не зусім пажаданы ў такіх умовах характар, Хвядос спытаў:
— I многіх яны адпускаюць?
Лялькевіч вырашыў: лепш няхай падумаюць блага аб ім, чым адразу наклікаць падазронасць паліцыі. Хтонебудзь з жанчын па наіўнасці сваёй раскажа, якія размовы вяліся ў дзень яго прыезду, — і ён можа аказацца пад наглядам, а гэта вельмі і вельмі непажадана.
— Многіх, — адказаў ён. — А што ім цяпер баяцца? Кажуць, Маскву ўзялі...
Але атрымалася горш.
— Маскву? — ажно страпянулася Аксана. — I вы паверылі? Брэшуць яны, як сабакі! Яны яшчэ перад святам крычалі пра гэта... А я сама чытала...
Данік азірнуўся на вокны. Поля тузанула суседку за рукаў:
— Ксана!
Дзядзька Раман хуценька схапіўся за пляшку.
— Вып’ем, браткі, яшчэ па адной. Вып’ем, на злосць...
Забулькала самагонка.
Заскрыпеў кручок на столі, за які была падвешана калыска, — Саша гайданула яе мацней, чым звычайна.
Аксана таксама зразумела, што сказала залішне, і схапіла налітую дзядзькам шклянку.
— Вып’ем, мужчынкі! Вып’ем, бабы! Саша! Чаму ты ад нас хаваешся за печ ды за люльку? Хадзі да стала! Сядай побач з мужам, мы паглядзім, якая вы пара. Ці падыходзіце вы адно аднаму?
Астатнія жанчыны, сваячкі і суседкі, падтрымалі яе.
— Праўда, Саша. Што ты яе ўсё калышаш? Спіць дзіця і няхай спіць. А ў печы Поля паглядзіць. Сядай.
I нават Данік таксама сказаў паважна, сур’ёзна:
— Сядай, сястра.
Аксана падхапілася, абняла яе, прывяла да стала. Ёй далі месца побач з «мужам». Яна села, сцішаная, нясмелая, нязграбная. А ўсе ў вёсцы ведалі яе як самую вяртлявую, дасціпную, вясёлую дзяўчыну. I яе палохала ўласная скаванасць: убачаць іх побач і адразу зразумеюць, што ніякія яны не муж і жонка. Саша, панурыўшыся, глядзела ў шклянку з мутнай вадкасцю, якую ёй нехта падсунуў.
— Саша, падруга ты мая дарагая! Гляджу я на цябе і дзіўлюся: быццам не рада ты, што вярнуўся твой Пеця. Божачка мой! Ды няхай бы мой Іван вярнуўся без нагі, без рукі, я на руках яго насіла б, як дзіця. Але хто ведае, ці вернуцца нашы. Можа, мы даўно ўжо ўдовы, і дзеці нашы сіраты. — I Аксана залілася слязамі, а следам за ёй і іншыя жанчыны.
Саша падняла галаву і глянула на Лялькевіча, позіркі іх сустрэліся. У яго запалых вачах бліснулі расінкі слёз. Ён выцер іх пальцамі. Саша кіўнула яму, як блізкаму чалавеку, і працягнула сваю насавую хустачку. Ён узяў яе і выцер вочы. Удзячна ўсміхнуўся ў адказ і падняў шклянку, моўчкі запрашаючы выпіць. Саша паказала позіркам на калыску: нельга, мне карміць дачку...
— Нічога, Сашачка, спаць лепей будзе ваша Ленка, — падтрымала яго запрашэнне цётка Ганна.
Яны выпілі. За гэтай іх Нямой размовай пільна сачылі ўсе прысутныя, і яна расчуліла і ўзрадавала гасцей. Значыцца, паміж Сашай і «Пецем» усё як мае быць, і абодва яны вунь як рады, ажно слоў не знаходзяць, каб выказаць сваю радасць. I ўсім стала хораша ад гэтага. Усе весела загаманілі, пачалі выпіваць. Цётка Ганна, відаць, трохі ап’янела. Ёй заха
586 ІВАН ШАМЯКІН
целася пацалаваць «Пецю». Яна цераз стол пацалавала яго худую калючую шчаку. I новая думка асяніла яе.
— Сашачка! Мы ж на тваім вяселлі не былі. Дак няхай жа сустрэча гэтая і будзе вяселлем для нас, бо што ў вас там раней было, мы не ведаем...
У Сашы заняло дух і самлелі рукі ад гэтай новай выдумкі. ГІраўда, дзядзьку Раману не спадабалася.
— Што ты мелеш, жонка! Якое табе яшчэ вяселле!
— А якога ты хацеў цяпер? Сабраліся людзі, радуюцца, што сустрэліся маладыя, можа, іх шчасце вярнулася — вось табе і вяселле!
Аксана, як толькі пачула пра вяселле, выцерла рогам хусткі вочы і разам са слязамі як бы сцерла з твару ўвесь смутак і гора: кінула гарэзлівы позірк на «жаніха і нявесту», пляснула ад здавальнення рукамі.
— Праўду кажа цётка Ганна! — узяла шклянку, прыгубіла і зморшчылася, закруціла галавой. — Ой, горка!
Ганна і суседкібабулі адразу падтрымалі яе:
— Горка! Горка!
Саша адчула, як да шчок, да вушэй хлынула кроў, запульсавала ў шыі, у скронях, а ў грудзях стала пуста і холадна. Яна адчувала, што Лялькевіч глядзіць на яе, чакае, і баялася ўзняць вочы. 3за яго спіны Данік моцна штурхануў яе ў бок; брат загадаў: рабі што трэба!
— Божачка мой! — засмяялася Аксана. — Дзіця нарадзіла, а саромеецца, як малая!
Лялькевіч устаў, абапіраючыся на стол. Данік штурхануў сястру другі раз. Тады Са ша таксама паднялася, рашуча паклала рукі на яго плечы, але глянуць у вочы не адважвалася. Убачыла, што на гімнасцёрцы ў яго армейскія гузікі з зоркамі, і падумала, што іх трэба замяніць, каб часам якінебудзь п’яны паліцай ці немец не прычапіўся. За гэтай старонняй думкай яна амаль не пачула, як ён пацалаваў — ледзь дакрануўся да яе вуснаў. Але жанчыны весела зашумелі, і Саша, схамянуўшыся, глянула на іх дзёрзка, смела і таксама засмяялася. 3 гэтага моманту яна пачала іграць ролю жонкі зусім натуральна.
Цётка Ганна заспявала вясельную:
Ой, ляцелі гусачкі цераз сад, Крыкнулі, гукнулі на ўвесь сад...
Падхапілі жанчыны. Заспяваў Лялькевіч, за ім — Саша.
He скончылі адну песню, як часта гэта бывае ў бяседзе, — адна з суседак зацягнула другую, сумную:
Ляцяць, ляцяць шэрыя гусі цераз сад, Вядуць, вядуць сіротачку на пасад...
Саша не ведала слоў гэтай старой песні. Лялькевіч успомніў, што песня занадта жаласлівая, што Сашу, якая расла без маці, яна можа засмуціць, а таму, перапыніўшы жанчын, заспяваў іншую:
Як сарву я ружукветку
Ды пушчу на воду...
Магчыма, на нейкі момант людзі забыліся, што недзе лютуюць вайна і смерць. Ім захацелася хоць хвілінку нейкую пабыць там, дзе заўсёды славяць жыццё і маладосць, — на сапраўдным вяселлі. Колькі цудоўных душэўных песень склаў народ аб гэтай падзеі — сумных, вясёлых, сур’ёзных, смешных! Колькі чароўнай прыгажосці ў вяселлі! Дык як жа не забыцца пра ўсе навалы, убачыўшы перад сабой маладых?
Толькі самы стары і самы юны не паддаліся гэтым чарам — дзядзька Раман і Данік. Яны сядзелі і маўчалі.
I сапраўды, забывацца не варта было: вайна вельмі хутка напомніла пра сябе — не паспелі нават праспяваць да канца песню. Яна з’явілася ў вобразе начальніка паліцэйскага атрада — Якіма Гусева.
Ён вырас на парозе нечакана, без стуку, без шоргату, як прывід, і засланіў сваёй дужай плячыстай постаццю ўвесь дзвярны праём.
ІВАН ШАМЯКІН
587
Саша ўбачыла яго першая і... анямела. Яна нямала ўжо наслухалася, які гэта хітры, бязлітасны і страшны чалавек. У вёсцы хадзілі чуткі, што ён абрабаваў і забіў не то маці, не то родную сястру і за гэта меў дзесяць год. Немцы вызвалілі яго з турмы і зрабілі забо
КНІГІ ОНЛАЙН
