Беларуская літаратура
Адам Глобус, Міраслаў Адамчык
Выдавец: Сучасны літаратар
Памер: 1008с.
Мінск 2004
разам са сваімі хатамі, са сваім нажытым нялёгкай працай скарбам?..»
Прыгледзелася: на пагорку, пры ўездзе ў вёску, дзе стаяў абвязаны ручнікамі чорны дубовы крыж, тоўпілася купка людзей. Зусім маленечкая купка, чалавек мо ўсяго дзесяцьдванаццаць, не больш... He, гэта былі не немцы, гэта былі людзі з вёскі... Немцы былі далей — сядзелі ў акопчыку за кулямётам і наводзілі яго на людзей...
Вось выйшаў з купкі мужчына, спыніўся ля немца. Немец настаўляе на яго пісталет, нешта, мусіць, пытае... Што — не чуваць. Мужчына маўчыць, потым, схапіўшыся рукамі за грудзі, паволі хіліцца долу...
I толькі пасля ўжо да Юлі далятае стрэл...
«Калі гэта людзі з вёскі, то чаму іх так мала?» — круціцца ў галаве думка.
28 Зак. 49
866
ГЕНАДЗЬ БУРАУКІН
I Юля глядзіць і глядзіць на гэтую купку людзей, якая з кожнай хвілінай усё меншае і меншае...
Вось з купкі выйшла жанчына ва ўсім чорным. Павярнулася тварам да крыжа, перахрысцілася. Ці не цётка Матруна гэта?..
Зноў тая ж кароткая размова, і жанчына падае...
I зноў Юля чуе стрэл... Раптоўны, глухі...
Здагадка працінае Юлю: «А што, калі... гэта ўсе, каго захапілі ў вёсцы немцы. Астатнія ўцяклі... I немцы дапытваюць, дзе падзеліся людзі...»
«Але адкуль уведалі яны, людзі, што немцы сёння спаляць Доўгі Мох? Хто, хто перадаў ім тое, што павінна была перадаць я?..»
На момант, толькі на адзін момант у вачах Юлі паўсталі тыя босыя дзявочыя сляды, што бачыла ля броду на дарозе, ля таго дуба, дзе павінны былі яе аклікнуць...
«Можа... Можа не адна я ішла ў лес да партызан. Нехта яшчэ нёс тыя ж звесткі, што несла я... I не спазніўся, паспеў...»
Ішоў новы дзень, а з ім ішлі і новыя трывогі.
... Hi Юля, ні нават Падабед не ведалі, што ў той дзень, калі выйшла з мястэчка Юля, толькі на некалькі гадзін раней, па дарозе ў Доўгі Мох пайшла і яшчэ адна дзяўчына і што яна, гэтая дзяўчына, несла партызанам тыя ж звесткі, што і Юля. Гэтая дзяўчына перайшла Віць і першая дапала ў Муціжанскі лес да броду, перадала партызанам, што іх чакае і што трэба рабіць...
Дзяўчына гэтая была дачка Аўгена Камарэвіча, таго Камарэвіча, што не захацеў жывы здавацца немцам і застрэліўся, калі прыйшлі яго арыштоўваць. Паслаў яе, гэтую дзяўчыну, да партызан чалавек, што таксама быў у падполлі, і пра тое, што ён у падполлі, не ведалі ні Падабед, ні ў нямецкай камендатуры...
1965
ГЕНАДЗЬ БУРАЎКІН
(Нарадзіўся ў 1936 г.)
* * *
Адышлі ў нябыт панегірыкі1
Сціплым вінцікам, спешнай сяўбе.
Людзям хочацца шчырай лірыкі He пра вінцікаў, пра сябе.
Людзям хочацца песні звонкай
He пра мудрасць высокіх пасад, А пра сінія матчыны вокны, I пра раніцу, і пра сад.
Людзі хочуць, каб гімн зайгралі, Калі плошчы запоўніць парад, I пра іхнія рукі і раны,
I пра будні (іх болей, чым свят).
Панегірык — празмернае ўсхваленне каго, чагонебудзь.
ГЕНАДЗЬ БУРАУКІН
867
Людзі хочуць, каб званні і славу
He давалі нікому дарма...
Людзі маюць на гэта права.
Ім дала яго праўда сама.
1962
РАЗВІТАННЕ 3 ВЕРАНІКАЙ
Максіму Багдановічу
Ён нахіліўся над сталом Пралескай позняю паніклай, Самота стыне над чалом1, А вусны трызняць Веранікай.
Яна, як месяца святло, Яму ўжо не сагрэе грудзі. Такой, як сніў ён, не было. Такой ніколі ўжо не будзе.
Пагасне месяц у акне, А зоркі скоцяцца слязамі.
I смерць бязлітасна ўзмахне Сваімі чорнымі крыламі.
Навек зламаецца вясло На пеннай хвалі ў сіняй бухце. Вачэй Максімавых святло Трывожыць больш яе не будзе.
Што ж, паўглядаліся здалёк I моўчкі разышліся жыцці... А ўсё сінее васілёк
У спелым беларускім жыце...
1978
ПРЫЯЗДЖАЙЦЕ ДАДОМУ!
Трэба дома бываць часцей...
Р. Барадулій
Ці то раніцай звонкай, Ці то вечарам ціхім Прыязджайце дадому, Прыязджайце дадому На сустрэчу
3 яшчэ не забытым дзяцінствам, Дзе матуля
Калыску люляла малому.
1 Чалб — лоб.
868
ГЕНАДЗЬ БУРАЎКІН
Покуль ніва красуе I не высахлі рэкі, Прыязджайце дахаты, Прыязджайце дахаты, Дзе ля ганка Жаўцее бярэма свірэпкі I ад сонца Хаваюцца ў пыл кураняты. He выкідвайце з памяці Даўнюю казку — Прыязджайце да маці, Прыязджайце да маці I ў душы не хавайце Пяшчоту і ласку, А прылюдна Сівую сваю абдымайце. Прыязджайце дадому — Ці то ўвечар, ці ўранку, He таміце матулю Залішнім чаканнем... Што, як стрэнуць вас Толькі пустая буслянка Ды над лугам Старая ахрыплая каня?.. 1978 МАЛІТВА Мы здалёку ўбачылі свабоду I яшчэ не вырваліся з пут... Божа, He дабаў майму народу Пошасці1, Няпраўды I пакут. У чужым нялюдскім землятрусе Хіба ў нечым мелі мы віну?.. Божа, Адвядзі ад Беларусі Здраду, Вераломства I вайну. Смутнаю парою нелюдзімай, Калі ўсё вакол ідзе на злом, Божа, Захіні маю Радзіму Мудрасцю, Спакоем, I цяплом. 1994
Пбшасць — тут: напасць, насланнё.
ЯНКА СІПАКОУ
869
ЯНКА СІПАКОЎ
(Нарадзіўся ў 1936 г.)
ГРУНВАЛЬД
БАЛАДА ЎСІХ СЛАВЯН. XV СТАГОДДЗЕ
Ссекліся аддана 3 ворагам славяне. Раніца — як рана, Поле — бы ў тумане.
Ноч была няўлежнай — Ветранай, дажджлівай: Рыцарам жалезным Слізка асабліва.
Нібы ў кузні, звоняць Коп’і і сякеры.
I сцягі з пагоняй Зацкавалі звера.
Клінам войска гордым На багной паляне Расшчапляюць ордэн Рыцарскі славяне.
Каб было вядома, Дзе свае яскрава, — Па пучку саломы Пачапілі славы.
Ордэн ціха вяне, Тонуць воі ў твані...
I куды ні глянеш — Скрозь адны славяне.
Горача ў жалезе — Гэтак смажыць ліпень!
У балота ўлезеш — I яно, як кіпень.
А славянам лёгка Без жалезнай стомы...
I як згледзець вокам — Скрозь пучкі саломы.
Рыцары цяжкія Тонуць — не узняцца. Як сабакі кія — Помсты так баяцца.
Сталі на калені (А ішлі пыхліва!), Літасці — не меней — Просяць палахліва.
870 ЯНКА СІПАКОУ
I ўсё — далей, далей Ад вазоў сваіх жа, Што ў палон забралі Разам з іхнім крыжам.
Ведалі і самі
Той закон спрадвечны Побач з ланцугамі Здавацца небяспечна.
А ў вазах схавана Ланцугі звінелі: Іх «дарыць» славянам Крыжакі хацелі...
1973
ШЫБЕНІЦА
БЕЛАРУСКАЯ БАЛАДА. XIX СТАГОДДЗЕ
— Karo любіш?
— Люблю Беларусь.
— Так узасмна!
(Пароль паўстанцаў 18631.)
Як вецер над плошчай прагуў кірмашовай, Аж снег ад дыхання, здаецца, растаў.
Спакойна прыйшоў пад нядрэмнай аховай I горда самнасам з пятлёю ён стаў.
Канечне ж, сябры па паўстанню ў народзе Стаяць і спакояць бунтоўную кроў.
I сам ён на плошчы таксама прыходзіў, Калі там каралі вось гэтак сяброў.
Стаяў між людзей, нібы смяг ачышчэннем, Хоць бегчы ад жуду хацелася прэч, Нібыта ў вачэй ён прасіў прабачэння, 3 якімі ніколі не будзе сустрэч.
Цяпер і ў самога ўжо доля такая — Ё„ пойдзе к сябрам, пакарыўшыся ёй...
А вісельня ў Вільні чакае, чакае, Нявернікікаты гуляюць з пятлёй.
Жывога хутчэй збыць у мёртвыя хочуць, А можа, і ў іх страх знайшоўся на дне? — Мне так замінаюць ягоныя вочы...
— Ты знаеш, яны замінаюць і мне...
Ах, каты! I вам ужо вусцішна стала.
Нялёгка і вам дастаюцца харчы.
He толькі мы кормім вас хлебам і салам, Мы ўмеем і праўдзе мужыцкай вучыць.
Вось так цэлы край узялі і забілі I вырвалі мову з глытніцы жывой,
ЯНКА СІПАКОУ
871
I памяць забралі, каб казкі і былі Навек зараслі бадылём, крапівой.
Са школаў павыгналі роднае слова, У світцы мужыцкай не ўлезці туды. На шчырых, сумленных наладзілі ловы, Як воўчыя ямы — царовы суды.
Нянавісць, што доўга пад стрэхамі спее, Рабам за жыццё нават стане важней.
Той жне, хто пасее, той жне, хто пасее, Хто праўду пасее, той волю пажне.
Мне блізкая цемра выстуджвае грудзі, А катам, здаецца, акропна1 ўдвайне... — Мне так замінаюць сагнаныя людзі.
— Яны замінаюць, ты знаеш, і мне.
Бывай, мой народзе! Жыві ж ты., багаты!
Спакойна памру я, крывіна твая — Зямлю атрымае, гавораць, араты, А шляхты паменела як не ўдвая!
Яшчэ не прасохлі паўстання скрыжалі Ад дымнай крыві і няскораных слёз. Мяне ж, як асочніка, каты змушалі, Каб я на сяброў па змаганню данёс.
Вось так маю чэсць і мой гонар караюць, Ды к самапавазе і тут я прыйду.
Я быў пракуратарам2 цэлага краю, Ці ж мне апускацца ў такую брыду?!
3 дзяцінства прыстойнасці знаю прычыны
I сам ненавідзець прывучаны зло.
Звычайная шчырасць — заўжды дабрачыннасць, Шпіёнства — заўсёды агідным было.
Усё, што жывецьмець, — навечна мінае,
У вочы магільнае цемрыва тхне...
— Ты знаеш, а мне цішыня замінае.
— Яна замінае, ты чуеш, і мне.
Нялёгка і горка зямельку пакінуць, Але ж, мой народзе, за праўду тваю Дазволь твайму шчыратрывожнаму сыну Памерці на вісельні, нібы ў баю.
А ты не чакай дабрадзеяў, народзе, Ніхто табе волі не дасць самахоць.
Пасейся ў свабодзе, радзіся ў свабодзе
I здзейсні сваю векапомную хоць!
I нашых з табой намаганняў не сцерці. Сказаць я хачу пасля столькіх нягод,
Акрбпна — жудаспа, страшна.
Пракуратар — намеснік, кіраўнік.
872
МІХАСЬ СТРАЛЬЦОУ
Што большага шчасця няма, як памерці За вольную волю і вольны народ.
Марознае, яснахалоднае ранне. Абражаны вісельняй злюднелы пляц. Восьвось, касінеры, змаганца не стане.
Кастусь Каліноўскі...
Вяроўка...
Пятля...
А каты ізноў апусцілі галовы, Як быццам нявідзежпы нехта іх гне. — Ты знаеш, мне чуюцца нейкія словы. — Яны замінаюць, ты чуеш, і мне.
Над плошчаю — ціпіа.
На плошчы — маўчанне.
I ўсё ж, аж, здаецца, хістае зямлю, Маўкліва грыміць, Нібы кліч да паўстання:
— Люблю Беларусь!
— Узаемна люблю!
1988
МІХАСЬ СТРААЬЦОЎ
(1937—1987)
СМАЛЕННЕ ВЕПРУКА
Ідуць ужо халады, бяруцца прымаразкі — ападаюць інеем сырыя туманы. Чарсцвее зямля, і цёмным, ільсняна халодным зелянівам б’е ў вочы парадзелая пры дарозе трава. Ужо выпетрала зябліва, пасівела ў гародчыках і пазванчэла бадыллё, і панішчымнела паветра. Неба ўдзень ужо ніжэй прыпадае, ціснецца да зямлі. Яшчэ выганяюць на пашу кароў — далей ад вёскі, у лес. Пад вечар жывёла не хоча вяртацца ў хлеў, цаляе адбіцца ў прапахлае бульбоўнікам і сцюдзёным капусным водарам поле.
I вечарамі, і ўранку марозліва, хмельна, бы першаком, пахне ў наваколлі дымам.
Такою парою ў вёсках свяжуюць вепрукоў.
Мне даўно хацелася напісаць адно апавяданне і назваць яго так: «Смаленне вепрука». Цяпер я ведаю, што, бадай, не напішу: баюся, каб тое, пра што хацеў напісаць, не прыцішылася няўзнак, а то і не згубілася там, у здзейсненай пісаніне, а яно ж мне самае важнае. Дык навошта ж тады згадваю і навошта пішу? Мне проста падумалася, што, можа, усё ж абзавецца на астачу нейкай логікай тое, што тут раскажу. Паглядзім.
Я жыў тады ў нечапанай частцы горада, калі надумаўся пісаць, у старым раёне, забудаваным няўклюднымі цаглянымі, а найбольш драўлянымі дамкамі, што ўсцяж патаналі ў садах. Цяпер мала засталося ад таго раёна — адны лапінкі, астраўкі, заціснутыя кварталамі несамавітых бязверхіх дамоў. Засталіся ля новых будынін, побач з дзіцячымі пляцоўкамі, то крывая кашчавая яблыня, то вішня, што вырасла ў дрэва, — купчастая ў кроне і тоўстая ў камлі. I засталася яшчэ вуліца, хоць і старая, але шыракаватая і роўная, бо быў гэта некалі брукаваны тракт. Назву яму памянялі, адхрышчваючыся ад даўніны, але не памянялі і нават забыліся даць назву базару, што месці
КНІГІ ОНЛАЙН
