Беларуская літаратура
Адам Глобус, Міраслаў Адамчык
Выдавец: Сучасны літаратар
Памер: 1008с.
Мінск 2004
чыка прыкуры, га?» I, ведаеш, аж скаланула мяне ўсяго...
МІХАСЬ СТРАЛЬЦОЎ
875
He тое каб сорамна стала перад ёй, — не запалак жа маіх шкадавала яна мне, — а падалося мне, браце... — ён лёгка, усмешліва зыркнуў на субяседніка і, нібы збаяўшыся сваёй той расчуленасці, зарагатау: — Што скажаш, га? А каб жа ты ведала, думаю, колькі мы, такія харошыя, тых запалак рублёвых па рэстаранах ды піўных у адзін вечар кідаем, га?
I пасмяяліся, і памаўчалі, і ўзялі па чарцы яшчэ.
Пасля ўсталі яны зза стала, і гаспадар хацеў праводзіць госця, але той адмовіўся, сказаў пра гэта прабачліва і ціха, і гаспадар зразумеў, што, можа, так і трэба, што пасядзелі і памаўчалі яны добра, а ў чым паразумеліся, здагадаецца кожны сам.
Тады госць наш развітаўся і памалу пайшоў на вуліцу. Вечарэла. Сонца нізка стаяла над горадам і лена, холадна біла ў вокны, у бляшаныя дахі дамоў залацістабарвовым, безуважным святлом. Трамвай звінеў недзе, і пах, астываючы, нагрэты за дзень асфальт, і пахла, можа, чуйней за ўсё, прапыленай цэглай і фарбай. Была пустою вуліца; ён ішоў, а даўгалыгі цень лажыўся на дарогу і соўгаўся паволі, нібы папіхаючы сябе, і раптам no634, ці не за драўляным плотам, у гародчыку, коратка і жаласна ціўкнула птушанё. Гэта як бы знак нейкі быў, і ён спыніўся і паглядзеў туды. Халаднаватая чырвань аблівала бэз, павеў скразняковага ветру калыхнуў лісцё, і цені ад яго затрапяталіся на жоўтай сцяне, і зноў прыцішанажаласна ціўкала птушанё. Тады ён прыгледзеўся і ўбачыў яго. Ён бачыў яго блізка, тое сумна натапыранае, шэрае птушанё, гэтак бясконца, незразумела адзінокае ў знаёмай яму і, мусіць, не першы раз аблюбаванай засені падвечаровага куста. На сцяне, на лісці, на вялікіх прасцягах горада памірала сонца, і што адчуваў, каму і на што жаліўся ён, гэты жывы маленькі камячок, натомлены за дзень нейкім сваім, зразумелым яму, а мо зусім і незразумелым клопатам? Што гэта было: страх, натужнае чаканне непасільнага празарэння ці чуйна, вусцішна і раптоўна адчутая адасобленасць ад усяго і разлад з усім? I ці не так трывожыць, гняце незразумелым нейкім сэнсам і самога чалавека тужлівая палоска расхінутай на захадзе вечаровай зары?..
Так падумалася яму, і ён сцепануўся ад іншай, непрадбачна вострай думкі, што прыйшла разам з гэтай, але якая ўжо, мусіць, жыла ў ім з той пары, як сядзеў у гасцях і браў чарку, і слухаў сябе і ў самім сабе гаспадаровы словы. Гэта думка пра маці была, яна так увачавідкі падступілася да яго, што зусім невыпадковым, несумненна і адзіна эначным падалося яму імгненне, у якое цень ад бэзавага лісця калыхнуўся на сцяне і неспадзеўна ціўкнула за плотам птушка. У маркотным, дзіўна запаволеным одуме ішоў ён дамоў, і разам з ім думка пра маці ішла, ці, дакладней, памяць аб нейкай віне перад ёй, успамін пра марна растрачаную сілу любові, якая, можа, не сагрэла нікога. Бруілася крыніца пад засенню родных ліп, і, прыклаўшы руку да вачэй, углядалася ўдалеч маці...
3 таго дня неспакой і трывога пасяліліся ў ім.
Аднаго разу яму сасніўся сон. Напачатку то быў лагодны сон, то было панаванне прыцемку на мяжы святла, калі ўсё азначала і ясніла сабой не лінія, адно абрыс, няўлоўна пэўны, нібы вобраз птушкі, якая толькі што пераляцела дарогу перад табой. Высокім полем, бярозавым шляхам нібыта ехаў на веласіпедзе ён, захмаранаціхай і цёплай чулася наперадзе далеч, і гулі ў бярозавым вецці хрушчы. I так расхіналася насустрач невядомасці душа, і так было добра. Куды, куды, чаго ехаў ён? Але такім знаёмым, хоць і не знаёмым дагэтуль, быў краявід, так даверліва лашчыла вочы супакойнае неба, што немагчыма не думаць было, што ўсё гэта было ўжо некалі з ім, калі не ў сапраўдным, дык у душэўна прыдуманым жыцці. «Ага, дык гэта ж я еду дамоў, — нечакана весела, радасна здагадаўся ён, — вунь там скончыцца шлях і зачарнеецца вёска». I далей ехаў ён, але чамусьці не канчаўся шлях, і знаёмае, пакутна знаёмае нешта, чым свіціўся, жыў і вабіў краявід, ніяк не магло акрэсліцца ні здагадкай, ні сэнсам. Азірнуцца захацелася яму, ён ужо і намерыўся, але не мог. I тады як бы парыў ветру нечакана напружыўся, ураз раскідаўся ў яго за спіной: зашалясцела, зашастала, невядома адкуль узяўшыся і асыпаючыся долу, сібернакалянае лісце. Стала ціха. Холад і спусташэнне чуў ён за сабой. Падалося на момант, што ён заплюшчыў вочы, адно чуючы, як іначылася, незразумела іначылася ўсё наўкол яго, а можа, і ў ім; і страх працінаў ягонае сэрца. I ён тады ўбачыў... О, ён убачыў усё так дакладна — у той кароткі міг, калі нехта, дачасна схаваны ў ім, адным балючым штуршком расхінуў яму вочы і грудзі! I тады ён убачыў сцены, якія адразу пазнаў: прапахлыя павуціннем, негабляваныя сцены, і тапчан у куце, закіданы старой вопраткай, і старыя начоўкі на ім, і лаву ля дзвярэй, і вёдры на ёй, і на падлозе кашы з бульбай, і чыгуны, і цэбар з мешанкай, і вузкае, на адно бервяно прарэзанае акенца ў сцяне, і нейкі слоік на ім, і шклянку з гусіным тлушчам на ім (ён гэта ведаў), і адно замурзанае (ці не поклад?) курынае яйка... О, навошта, навошта такое знаёмае ўсё гэта, і навошта стаіць перад лавай маці, і навошта чыгуны каля яе ног, на
876
МІХАСЬ СТРАЛЬЦОЎ
вошта яна павярнула галаву да яго, — о, які цёмны, невідушчы, цяжкі, нібы плёскат вады ў вядры, у яе пагляд! Ён хацеў ступіць да яе, але яна, засланяючыся, павяла рукой, і тады, нібы па хаценню яе, расхінуліся сцены, і трывожна, квола зашамацела, бліснула яму пад святлом ліхтара салома. To была пуня. Нейкая постаць стаяла на каленях, спіной да яго, і нешта хрыпела, трэпала па саломе за тою спіной, і сцішана блішчэла параскіданая ўсюды салома, і шкрэбаліся на седале куры... I чыгуны стаялі ў сенцах, і цэбар з мешанкай, і кашы з бульбай!.. Так ён прачнуўся ўночы. А ўдзень яму прынеслі тэлеграму.
Ва ўсіх нас ёсць ці была некалі маці, і, на жаль, не заўсёды добрыя прыходзяць да нас тэлеграмы...
Вось і ўсё. Ізноў ідуць халады, бяруцца прымаразкі — ападаюць долу інеем сырыя туманы. Яшчэ выганяюць на пашу кароў — далей ад вёскі, у лес. Пад вечар жывёла не хоча вяртацца ў хлеў, цаляе адбіцца ў прапахлае бульбоўнікам і сцюдзёным капусным водарам поле. I вечарамі, і ўранку марозліва, хмельна, бы першаком, пахне ў наваколлі дымам.
Такою парою пішу я эпітафію1 апавяданню, якое магло б называцца «Смаленне вепрука». О, вядома, не шмат логікі ў ім, але ж не шмат логікі і ў стратах, што прыносяць нам лета ці вясна, зіма ці восень. Ёсць, на жаль, рэчы, непадуладныя нам, але ж ёсць і суцяшэнне, ёсць і надзея. У таго, хто бярэ ў рукі пяро, надзея ёсць таксама. О, паэт да таго ж бывае яшчэ крыху забабонным. Наіўны, ён хоча перамагчы сапраўднасць, ён хоча верыць: я засцярогся ад бяды — бо сказаў. Дабро і надзея тут накрэслілі свой круг.
1973
ВОСЕНЬСКІ ЎСПАМІН
(Скарочана)
Той восенню я жыў у вёсцы. Быў верасень, стаялі цёплыя, ціхія, поўныя празрыстасці і бляску дні. Кволасць і знямога, здавалася, былі разліты ў паветры, яны адчуваліся ва ўсім: у слабым зіхаценні ўжо халаднаватай смугі, у самотным іржышчы, што млява сірацела на сонцы.
Начавалі і сталаваліся мы ў вёсцы, жылі па хатах. Мая гаспадыня была ўвішная, рухавая кабета, нягледзячы на свае пяць дзесяткаў год. Кожную раніцу я прачынаўся ад яе голасу: тупаючы па хаце, старая будзіла сына, крыху гультаяватага хлопца:
— Мікіта, аа Мікіта! — надрывалася яна. — He, дачакаешся, лежань, што за ногі сцягну... Мікіта адварочваўся да сцяны і нешта мармытаў.
— Выхворваешся ты ў мяне, вылежваешся, — бубніла цётка Аўгіння, — а тады зноў да галубоў... Павыкідваю пустэчу гэтую — дачакаешся...
— He выкінеш... He ты прынесла... — агрызаўся Мікіта сонным голасам.
— Ах, каб цябе, — злавалася старая, — дваццаць гадоў мае, а дзяцініцца...
3 галубамі Мікіта бавіў час, калі выпадала быць дома. Ён выпускаў іх з самаробнай скрынкі на дах, клаўся пад плот на траву і, не адрываючыся, сачыў за птушкамі. Яго драбнаваты твар мякчэў губы кволіла ўсмешка, а ўважныя вочы глядзелі пільна зпад доўгіх веек. Калі я быўу гэты час непадалёк, Мікіта, не паварочваючы галавы, клікаў мяне:
— Хадзі паглядзі, як галубы цалуюцца. Ты ж не бачыў мо!
Я лажыўся на траву побач з ім і глядзеў на забавы птушак. Белая галубка ціха і сумна буркавала, ля яе ^руціліся два галубы. Адзін — шызы, паважны — самавіта хадзіў, выпінаючы грудзі; другі — шчуплейшы, увесь час наскокваў на яго і адразу ж адбягаў.
Настырнасць шчуплага галуба падзіцячы радавала Мікіту.
— Атата! Так яго! — выгукваў ён і пляскаў далонямі па зямлі. — Бач, прыгожы, халера, як гарадская дзеўка. А скажы ты мне, — пытаўся раптам ён, — чаму гэта вашы дзеўкі прыгожыя, а нашы дык нязграбныя нейкія, га?
— Ну, што ты! — здзіўляўся я. — Бо прыглядзеліся табе свае.
1 Эігітафія — падмагільны надпіс жалобнага характару, часта вершаваны; любы невялікі верш, напісапы ў форме падмагілыіага надпісу.
______________________________МІХАСЬ СТРАЛЬЦОЎ _ 877
— A можа, i так, — падумаўшы, згаджаўся Мікіта. — Вось Ганка... Яна яшчэ прыгажэйшая за гарадскіх.
— А хто яна, Ганка? Тут жыве?
— Во, ты і не бачыў... Яна ж да нас прыходзіць, маці памагае.
— Яна вам радня якая, ці што?
Мікіта, перш чым адказаць, зірнуў на мяне і немаведама чаго засмяяўся. Я здагадаўся, што Ганка яму ніякая не радня, а пра большае і не думаў дазнацца. Але Мікіта раптам сам загаварыў:
— Маці мяне жаніць хоча, кажа: чаго ты, дурны, да яе падступіцца баішся. А я і праўда баюся Ганкі, сорамна неяк. Толькі калі вып’ю, дык праводжу...
— Ну і як?
— Ат, не ведаю... За ёй колькі бегала ўжо, ды ўсё так. «Два сем» ногі сабе адбіў, Ііегаючы...
— Які «Два — сем»?
— He ведаеш? Ну, шафёр наш. Дзеўкі яго так празвалі. Кажа: з адной жонкай два месяцы жыў, з другой — сем... Потым яшчэ Жэнька Бохан бегаў, той, што на ляснічага недзе вучыцца. Гэты дык і праўда брыдкі нейкі: як дзеўка, рознымі мазямі мажацца ды валасіны лічыць, колькі вылезе...
Ганку я ўбачыў на другі дзень, пад вечар, калі прыйшоў з работы. Гаспадароў дома не было. Я ўспомніў, што Мікіта яшчэ ўчора збіраўся ў суседнюю вёску па махорку, а старая павезла ў горад яблыкі.
У той дзень мы нагрузілі многа машын, і я адчуваў сябе крыху стомленым. Сеў за стол, закурыў скамечаную, напалову высыпаную папяросу і стаў глядзець у акно. За плотам стаяў маўклівы і задуменны сад. Кранутае жаўцізной лісце холадна блішчала пад промнямі нізкага сонца, і буйныя гронкі пладоў былі заліты роўным васковым святлом. Сад нібы дагараў у нейкай урачыстай, апошняй знямозе.
На двары ляпнулі веснічкі, я падаўся да акна. Нейкая дзяўчына, невысокая, без хусткі, ішла да ганка, крыху схіліўшы галаву ў задуменнасці ці па звычцы. Я не паспеў яшчэ штонебудзь падумаць, як яна нечакана з’явілася на парозе і, убачыўшы мяне, затрымала руку на клямцы:
— А я... мне здалося, што гэта Мікіта дома.
Я адразу адчуў сябе няёмка, быццам быў вінаваты, што таго не было ў хаце, і чамусьці перапытаў:
— Вы да Мікіты? Ён...
— Чаму?
Мяне здзівіў яе голас, тое, як яна сказала гэта «чаму». Голас быў роўны, ціхі і глыбокі — з нейкімі густымі, дрымотнымі ноткамі. Я глядзеў на яе, не ведаючы, ці запрасіць астацца, ці зноў сказаць пра Мікіту. А яна заўважыла ў парозе смецце, схапіла засланку і стала завіхацца з венікам. Тады я здагадаўся, што гэта Ганка. Я з цікавасцю паглядзеў на яе. Кідаліся ў вочы чорныя яе валасы, што спадалі на шчокі, на лоб. Hoc быў прамы, зграбны. Шчокі расчырванеліся: можа, ад сарамлівасці, а можа, ад старання.
Я чамусьці не
КНІГІ ОНЛАЙН
