Беларуская літаратура
Адам Глобус, Міраслаў Адамчык
Выдавец: Сучасны літаратар
Памер: 1008с.
Мінск 2004
не проста трызненне. Можа, раней ён быў несправядлівы да яе?
На чацвёрты дзень ёй зрабілася зусім блага. Франчэска ўжо маўчала, напэўна, ёй было цяжка гаварыць. Але яна глядзела на яго і не адпускала ягонай рукі, і Гусоўскі ўзіраўся ў яе вочы, намагаючыся прачытаць там усё тое, што не маглі вымавіць яе асмяглыя вусны. Ён пакутаваў, што не можа зразумець застылага ў агатавых вачах здзіўлення. Мо перад ёю паўставалі ўжо нейкія іншыя, невідочныя сферы? Ці гэтае здзіўленне было яшчэ зямное і датычыла яго, Гусоўскага, нібыта яна толькі зараз упершыню ўбачыла яго?
Але вось яе вочы заплюшчыліся, і Франчэску агарнуў сон. Смерць забрала Эразма, а цяпер прыйшла па яе, каб ператварыць гэтую прыгажосць, гэтае зведанае, бясконца дарагое цела з сузор’ямі радзімак у спажыву чарвям.
Шукаючы нейкага апірышча, ён абвёў вачыма пакой. Позірк спыніўся на ацалелых босхавых гравюрах. Яго скаланула. Малюнкі ажывалі, на іх пачынаўся таемны вусцішны рух. На сярэдняй гравюры шалёным намётам неслася па крузе фантастычная кавалькада3, а праваруч разгаралася зарыва пажараў і ішлі ў наступ пачвары. Свет, у якім ён жыў, як ніколі раней, здаўся яму падобным да створанага мастаком крывавага хаосу. Ён схапіў свечку і падбег да гравюраў зусім блізка.
Рух на карцінах замёр, але пакутлівае пачуццё хаосу не міналася. У Гусоўскага з'явілася адчуванне, што ён трапіў у вялізныя цяжкія жорны, якія з кожным новым імгненнем усё глыбей зацягваюць яго ў сваё каменнае чэрава.
Ратуючыся, ён запаліў усе свечкі і вярнуўся да Франчэскі. Яе дыханне зрабілася рэдкім, адначасна з выдыхам з грудзей вырываўся хрыплаваты прысвіст. Ён маліўся, каб хоць у астатнюю хвілю Бог дазволіў ім паглядзець адно аднаму ў вочы. Смерць стаяла ўжо каля самага ложка. Яму здалося, што ён змеціў яе бледны прывід. Вось смерць нахілілася над Франчэскаю для апошняга пацалунка, і яна пачала задыхацца. Ён скінуў з Франчэскі коўдры і ўбачыў, як яе грудзі падняліся і ўжо не апусціліся. Яна разлучылася з душой, так і не расплюшчыўшы вачэй.
Свет вакол яго рушыўся. У гэтым свеце панавалі пачвары.
«Дзверы адчыненыя, можаш пайсці», — загарэліся ў свядомасці словы Сенекі.
Розум дзейнічаў успышкамі, у святле якіх уваччу ўзнікалі абліччы людзей, малюнкі рымскіх вуліц і храмаў.
1 Ірты — снегаступы.
2 Ірха — вузенькая палоска скуры або аўчыны, якая закладваецца ў шво кажуха, рукавіцы і інш.
3 Кавалькйда груна коннікаў.
982 УЛАДЗІМІР НЯКЛЯЕЎ
I раптам ён убачыў зусім іншае. Бацькаў дом пад саламянай страхою, чарада дубоў, Нёман. I яшчэ сляды на плітах калумбарыя.
Божая маці, прачыстая Дзева Марыя, Чуеш імя сваё ў песні і бачыш, напэўна, Як затрымцела ад страху рука вершатворцы? Раб твой пакорлівы слёзную гэту малітву Шле да цябе, баючыся: а можа, не прымеш? О, заступіся за насі Праз любоў к чалавеку Бацька наш Бог і абраў цябе сам, і паставіў Першай заступніцай люду, і ты заступіся!..
Ён чытаў і не бачыў, што на парозе схлупілася купка ўзброеных людзей. Зыркае святло ў акне прывабіла начны дазор. Вартавыя прынюхваліся да палыновага дыму і ніякавата аглядаліся. Хтосьці моўчкі паказваў на ложак з незварушнаю жанчынаю, не могучы зразумець: спіць тая ці ўжо заснула давеку? А ў пакоі ўсё мацней гучаў голас чалавека, што сядзеў пры стале з кнігамі.
— Ён моліцца, — прыслухаўшыся, сказаў нехта. Варта ўбачыла, як чалавек кінуў на стол нейкія паперы і чытаў далей па памяці.
— Яго апанаваў д’ябал, — са страхам прамовіў начальнік дазору, і ягоныя людзі, паспешліва жагнаючыся, зніклі ў мораку галерэі.
У насычаным смерцю паветры, над Франчэскаю, над цёмнымі вуліцамі Вечнага горада, дзе ўладарыла чума, гучаў Голас.
1986
УЛАДЗІМІР НЯКЛЯЕЎ
(Нарадзіўся ў 1946 г.)
ЛЕСНІЧОЎКА
Прагінае вецер кроквы.
Мёртвы снег пластае дах.
Пуста. Гулка.
Крыкі, крокі
У завеяных палях
— Мама, хто там?
— Спі... Нікога...
Вецер... Снег...
— Зірні ў акно: Ваўкалак!
— Пабойся богаі
— Нехта ёсць усё адно.
Крык.
— Ты чула?
— Падалося...
Стрэл.
— Ты чуеш?
— Гром...
УЛАДЗІМІР НЯКЛЯЕУ 983
— Зімой?
Мама, мама, ён галосіць!
— Гэта сцюжа, хлопчык моіі.
Кожнай дошкай стогне хата.
Клямка бразгае сама.
— Мама, страшна...
Дзе наш тата?
— Тата ў горадзе...
Зіма.
Пуста. Гулка.
Крыкі. Крокі.
Зноўку стрэл. I крык.
I ціш.
Леснічоўка.
Край далёкі.
Шлях далёкі.
Снег глыбокі.
«Іменем народа!..»
— Спіш?
...Ён заснуў, нібыта згінуў.
Ваўкалак трубіў у рог.
Раніцою вецер кінуў Шапку бацькі на парог.
1979 г.
* * *
Праводзіла з дому...
На ўзмежку бацькоўскага поля: «Сынок мой... — сказала, — які ж мне наказ табе даць?
Ніколі не збочваць з дарогі — зайздросная доля.
Ды хай не міне цябе доля дарогу губляць.
Хай зведаеш ты Нежалобпую долю блуканняў, Хай знойдзеш — і знішчыш, Хай дойдзеш — і кінешся прэч, Спазнаеш
Сустрэчу
У час спусташальных расстанняў, Спазнаеш
Расстанне
У час невыносных сустрэч.
Хай страціш ты многа, Каб долі сапраўднай не страціць».
984
УЛАДЗІМІР НЯКЛЯЕУ
Ён жыў гэтай доляй.
Кахаў.
Расставаўся.
Блукаў.
Дадому вярнуўся:
«Сынок мой, — спыталася маці, —
Знайшоў ты ці страціў?..»
Заплакаў —
I ў ногі
Упаў.
1983 г.
9МАЯ
Спытае нехта: як жывеш?
I ты ў адказ кіўнеш: нічога... Пасля спытай сябе самога: Як ты жывеш? Ці так жывеш?
Прыйдзі да Вечнага агню
I моўчкі, стаўшы на калені, Правер агнём сваё сумленне На праўду і на чысціню.
Калі ж устанеш прысягнуць Усім, хто не вярнуўся з бою, — Ты не шукай іх за спіною.
Яны наперадзе ідуць.
1983 г.
НАСЦЕЖ
Зрэшты, жыццё як жыццё. Варта было нарадзіцца.
Падае светла лісцё.
Ціха крыніца бруіцца.
Сінія градзіны сліў, Ветразь на чоўне рыбачым, — Хто не народжаны быў, Той аніколі не ўбачыць.
Радуйся! Зорныя дзверцы Насцеж — табе аднаму.
Зрэшты, не страшна памерці. Незразумела, чаму.
1994 г.
УЛАДЗІМІР НЯКЛЯЕУ
985
* ★ *
Вечар у ветраным Віцебску — Ды не падмануць цябе Слёзы, што вецер мне выціснуў У развітальнай журбе.
Я з тваіх рук вырываюся, Як крыгалом па Дзвіне! Роспач, якой захлынаюся, Ды не падмане мяне.
Хай мы ўдваіх не падманемся Мройным імгненнем адным, Ценем, з якім абдымаемся I застаёмся ў якім.
Мы застаёмся ў ім, скрушныя, 3 тым, што прыснілася нам, 3 горадам, з храмам парушаным, 3 небам, што ўпала на храм.
Божа! Малюся ды каюся: Перад Тваім алтаром
3 рук Тваіх я вырываюся, Як па Дзвіне крыгалом!
3 ёй застаюся, знікаючы Зманлівым ценем начным, Роспачных слёз не хаваючы, Слёз невядома па чым.
1994 г.
* * *
Скончылася лета... He сумуйі Звыклаю хадою час прастуе. Ад спакою ён цябе ўратуе, Ад самоты — сам сябе ратуй.
He сумуй... Яшчэ ў тваіх гадах Верасень — не першая прыкмета. Падаюць антонаўкі ў садах.
Скончылася, скончылася лета!
Вывесілі жоўтыя сцягі, Высахлым бульбоўнікам канае... He сумуй!.. Шырэй за берагі Рэчак не бывае.
Прызвычайся рэчышчам цячы
I,
Імгненнем будучым багаты, Страчанае стратай не лічы.
Шчасны будзь, што меў такія страты.
986 АЛЕСЬ РАЗАНАУ
АЛЕСЬ РАЗАНАЎ
(Нарадзіўся ў 1947 г.)
НА ГЭТАЙ ЗЯМЛІ
Хто пытаецца ў мяне дарогу на ўсход, хто — дарогу на захад...
Нібы раздарожжа, я паказваю ўсім, куды ісці, а сам застаюся на месцы — на гэтай зямлі, пад гэтым небам,
занадта лёгкі для глыбіні, занадта цяжкі для вышыні, занадта цэласны, каб падавацца ў якінебудзь бок...
Вось мая левая рука, вось — правая...
Я кладу зерне ў дол — і яно вырастае ў дрэва: на адной галіне ў яго сонца, на другой — месяц, рознагалосыя птушкі з усіх канцоў свету спяваюць на ім свае песні і ладзяць гнёзды...
Тут мой захад і тут — усход.
1962 г.
У КРУЗЕ
Свет бязмоўна дапытваецца ў мяне, куды я іду.
Але хіба я ведаю сваю канчатковую мэту?
Я толькі спраўджваю тое, на што здатны, што вымагае ад мяне жыццё: засмяглы — п'ю ваду, галодны — ем хлеб, зняможаны — адпачываю, адпачыўшы, імкнуся наперад — і апынаюся на сваіх слядах.
Я ў крузе, дзе слова шукае Слова, а чалавек — Чалавека.
СПАДЧЫНА
Калі яна цяжар — тады яна крылы, калі яна вярэдзіць — тады яна гоіць, калі яна знясільвае — тады дае сілу...
— Аднак з гэтаю ношкаю ты не здолееш уступіць на неба, — перасцерагае мяне першы анёл. — А без яе зноў упадзеш у мінулае, — перасцерагае другі.
Я іх абодвух разумею.
Пісягі і апёкі на маім целе.
Віхуры клічуць мяне падужацца.
Зямля — частка мяне.
I агністыя мечы анёлаў пільна ўзіраюцца ў маю душу.
1981 г.
АЛЕСЬ РАЗАНАЎ
987
ЛЯСНАЯ ДАРОГА
Едзем на возе з Хведаркам Барадатым па даўняй лясной дарозе.
Павыступалі з зямлі вузлаватыя карані, быццам чыесьці крыкі і нараканні.
Апавядае Хведарка Барадаты, як шмат тут чаго за вякі адбылося: як людзі людзьмі пераймаліся, як людзі людзьмі рабаваліся, як забіваліся людзі людзьмі...
— Я ведаю, — кажа ён, — толькі трохі, ды ўсё, што было тут, да самых апошніх драбніц, адкрыецца на судзе, на тым страшным судзе, дзе ўзважвацца будуць людскія душы.
Просяцца ў нас, каб падвезлі, каго даганяем: дзядзькі, дзецюкі, маладзіцы, падлеткі, жанкі, старыя, — і мы іх бяром, бо ўсе, хто ні есць на гэтай дарозе, ужо не староннія нам, не чужыя, ужо, нейкім чынам, свае.
Зыбаецца воз па пяску, ляскоча воз па карэнні,
Хведарка Барадаты махае лейцамі і паганяе каня...
Цесна пасеўшы, усім хаўрусам едзем па даўняй лясной — па людской!.. — дарозе, едзем на страшны суд.
1995 г.
ПАЛЁТ
Дакуль мне яшчэ трываць?
Птах, з якім я лячу праз імглістую бездань часу, з няволі — у вызваленне, са скрухі — у радасць, з цемры — у светлыню, паварочвае да мяне галаву і кажа:
датуль, пакуль хопіць часу, датуль, пакуль хопіць цябе самога, датуль, пакуль хопіць нас...
Я кармлю птаха сваім целам, паю сваёю крывёю
і перастаю ўжо адрозніваць, дзе ён, а дзе я, а дзе час...
Усё загойваецца на мне маё цела, усё аджывае ўва мне мая кроў, усё патрабуе птах сабе новай ежы,
і ўсё доўжыцца праз стагоддзі наш нерухомы палёт.
МАЛАНКА
Тады, калі я ўвайшоў у бажніцу і, зачыніўшы дзверы, стаў гутарыць з небам, з неба раптоўна ўпала маланка і раскалола бажніцу надвое.
Людзі, якія прыйшлі на світанні, адбудавалі з адной яе палавіны бажніцу світання, а людзі, якія прыйшлі на змярканні, адбудавалі з другой палавіны бажніцу змяркання.
988 АЛЕСЬ РАЗАНАЎ
— Хадзі да нас, — заклікаюць мяне адны, — гэта ж твая бажніца: ты зноў тут зможаш казаць свае словы да неба...
— Хадзі да нас, — пераймаюць мяне другія, — гэта твая бажніца: ты зноўку тут зможаш слухаць, што кажа неба...
А я ўсё стаю на тым самым месцы,
здранцвелы,
уражаны, праяснёны, не маючы мовы, каб гаварыць, — з маланкаю ў сэрцы.
1983 г.
ноч
Ноч перайначвае рэчаіснасць: утойвае відавочнае і ўвідавочнівае патаемнае.
Учора — вечар, заўтра — раніца, сёння — дзень, і толькі ноч не
КНІГІ ОНЛАЙН
