Беларуская літаратура
Адам Глобус, Міраслаў Адамчык
Выдавец: Сучасны літаратар
Памер: 1008с.
Мінск 2004
каля хлебнай крамы.
Па хлеб мы ездзілі на роварах. У цемнаватай краме пахла дрэвам і кіслай вільгаццю. Боханы мы прывязвалі да багажнікаў. Ездзіць па хлеб, напэўна, самы прыемны з абавязкаў койданаўскіх дзяцей. Праўда, было і такое, што каля крамы прападалі ровары, але мой і братаў, Антося Кісяля, былі такія дабітыя, што ніводзін злодзей не спакусіўся. А вось у Воўкі Кулеміна новы дарожны ровар, які той пакінуў каля хлебнае крамы, нехта звёў.
996 АДАМ ГЛОБУС
Воўка плакаў і гаварыў: «Злаўлю — заб’ю! Злаўлю, заб’ю!» Толькі нікога ён не злавіў і не забіў, акрамя гадзюкі, якую прыцёг з Бязодніцы і павесіў на яблыні ў сваім двары. А Воўкава маці, Кулемінава Нінка, спалохалася, а як даведалася, што Воўка тую змяю павесіў, лупіла яго салдацкім пасам. Воўка паса не баяўся. Ён і холаду не баяўся — хадзіў зімою па ваду басанож і не хварэў. I не плакаў Воўка Кулемін ніколі, толькі ў той раз, як ровар нейкая паскуда павяла. Ен тады сядзеў пасярод плошчы на пяску, і хлеб ягоны ляжаў на пяску, сядзеў Воўка і плакаў, аж пакуль ікаўка на яго не напала. Толькі як стаў ён ікаць, тады падняў хлеб і пайпюў з плошчы.
Сніцца Койданава.
Быў у Койданаве граф, праўда, такі ён граф, як усе астатнія хлопцы і дзяўчаты былі баронамі і баранесамі, але які быў, такі быў. Звалі яго — граф Альто. Называць сябе графам ён пачаў яшчэ са школы. Альто расказваў сваім сябрам па вялікім сакрэце, што ён зусім і не Анатоль Жыдовіч, а граф, і сапраўднае яго прозвішча — Альто, і што на гарышчы ў старым куфры ён знайшоў паперы, у якіх ясна напісана, што і бацька яго, і дзед, і прадзед — графы Альто. Папер тых сябры не бачылі, але мянушка ўсё ж прыляпілася да Анатоля, і ў Койданаве з’явіўся свой граф. Зразумела, каб быць сапраўдным графам, мянушкі мала, патрэбен капітал. Граф Альто разумеў гэтую простую ісціну і зрабіў усё, каб мець грошы да свайго самапальнага тытула. Альто скончыў сталічную вышэйшую навучальную ўстанову і да абароны дыплома звадзіў у загс унучку рэспубліканскага дзеяча культуры. Графа Альто не спыніў нават той факт, што ягоная будучая цешча за месяц да вяселля наведала койданаўскую паліклініку і за невялікі хабар (багатыя вялікі хабар не даюць) праверыла, ці няма ў будучага зяця якой шызафрэніі ці залечаных пранцаў з менінгітам. Hi менінгіту, ні пранцоў цешча не знайшла. Акрамя хрэстаматыйнай свінкі «дзюдзі», ніякія хваробы ў Анатолевым целе не вяліся.
Цешча засталася задаволеная сваім тайным наведваннем правінцыйнай паліклінікі, пра якое гаварыла ўсё Койданава. Граф Альто пераехаў у Мінск і зажыў новым, хай сабе і не вельмі вольным, затое сытым жыццём. У Койданава граф прыязджаў летам, калі ехаў дамоў, як на дачу, каб паесці любімых ананасавых яблыкаў. Першыя колькі гадоў усё было ціха і спакойна, але, як высветлілася, цешча хвалявалася недарма, бо шызафрэнія, абавязковая графская хвароба (хто не ведае, як выдурваліся ранейшыя графы?!), прыйшла і да Альто. Спачатку на яе хварэў Анатолеў цесць, адзіны нашчадак рэспубліканскага дзеяча. Цесць, высокі, барадаты, інтэлігентнага выгляду — ніколі не скажаш, што хворы, — аднаго разу перапіў армянскага каньяку, узяў стрэльбу і высунуўся ў акно, каб страляць па «ворагах народа». Дзякуй Богу, «ворагаў» на вуліцы не было, бо на вуліцы наогул нікога не было, была ноч. Цешча выклікала брыгаду ў белых халатах, і стралка павезлі на адпачынак у кашулі з двухметровымі рукавамі. Сам дзеяч культуры на шызафрэнію не хварэў, ён у вольны ад працы час пісаў скалазубныя камедыі на злабадзённыя тэмы і друкаваў іх пад раслінным псеўданімам. А на асноўнай працы ён упарта і паслядоўна набліжаў беларускую мову да вялікай братняй расейскай мовы. Дзіўна, але койданаўскага графа Альто знакаміты дзеяч рэспубліканскай культуры палюбіў. Але Альто не апраўдаў шчырага даверу, бо быў няздатны браць удзел у мовазнаўчых, а тым больш у палітычных, гульнях. Наш койданаўскі граф адразу стаў, калі можна так сказаць, графам заняпаду, ён захварэў на манію падазронасці. Альто шукаў па начах, хаваючыся ад жонкі і цешчы, шукаў і не знаходзіў апаратуру для падслухоўвання. А як ты знойдзеш тую апаратуру ў прыбіральні, за унітазам? Нарэшце Альто скеміў, што мікрафон з магнітафонам не ў прыбіральні, а на кухні ў вентыляцыйным люку, над плітой. Граф зрабіў дыктавую заслонку і забіў вентыляцыйны люк. У Койданаве спачувалі Толікавай маці і шкадавалі Толю Жыдовіча, добрага хлопца, які так няўдала стаў графам. Як вядома, за ўсё, што набываеш, трэба плаціць. Хто ж ведаў, што за графскі тытул Анатоль Жыдовіч заплаціць розумам, што за тое, каб мець графа, наша Койданава вымушана будзе трываць вар'ята? О, каб жа ведаць наперад!
Мне сніцца Койданава...
А чаму яно сніцца мне? Шукаю адказ і не знаходжу. Прыйдзе час, і я знайду яго, а пакуль думаю, што мне сніцца Койданава, бо я там нарадзіўся і рос, пакуль не пайшоў у школу. У школе... Але гэта іншы матыў, іншая песня. Школа мне не сніцца. Сніцца Койданава, зямля, дзе закапалі мой пуп.
А пакуль я далёка ад свайго мястэчка Койданава, і яно мне сніцца.
На нашай вуліцы запланавалі пакласці асфальт. Машыны панавозілі пяску і гліны. Мы з Антосем Кісялём, хаваючыся за пясчанымі гурбамі, біліся глінянымі глыжамі і
АНАТОЛЬ СЫС
997
грўдамі. Я ляжаў на пяску і слухаў, калі Толік кіне груду, каб адразу ўскочыць і кінуць па ім. Ляжаў я доўга, пакуль не пачуў голас Кісяля:
— Валодзя...
Я падумаў, што гульня скончылася, і высунуўся зза гурбы. Вялізная груда ўдарыла мяне па галаве. Да памяці я вярнуўся ад халоднай вады, якую Антось Кісель ліў на мяне.
— Я ж табе крычаў, Валодзя, не вылазь, Валодзя, не вылазь, а ты ўзяў і вылез...
Мне сніцца Койданава.
АНАТОАЬ СЫС
(Нарадзіўся ў 1959 г.)
ПАЦІР
Знайшлі пацір слязамі поўны, ніхто не ведае чыймі.
Сярэбранае ў срэбным — поўню пакутнік нейкі рашчыніў.
Ад зла, спакус, грахоў замову гугнявіў голас за сцяной...
Знайшлі на дне паціра слова, з малітвы выпала яно:
КАХАЮ вочы прачыталі,
КАХАЮ вусны прашапталі,
КАХАЮ душы прастагналі,
КАХАЮ людзі закрычалі.
Каго?
Паэт сказаў: Айчыну!
Жаўнер: дзяўчынуі Хтосыябе!
I сталі дружна, шчыра, шчыльна, як на касьбе ці на сяўбе.
А ён канчаўся у знямозе — ніхто яго не пакахаў, з паціра выплюхнулі слёзы, і налілі праз край віна,
і сталі дружна, шчыра, шчыльна, як на касьбе ці на сяўбе, паэт сказаў: п’ем за Айчынуі
I кожны выпіў: за сябе...
998
АНАТОЛЬ СЫС
МАНАЛОГ АПАНАСА ФІЛІПОВІЧА
У гэтай краіне не маю я дому, вось воблака — сяду і ў свет палячу над гэтай гаморай, над гэтым садомам, ні грошай, ні славы — я волі хачу.
У гэтай краіне не маю я долі, вось посах і торба, і сотні дарог. Па долю пайду. He вярнуся ніколі, няхай мяне судзяць хоць людзі, хоць бог.
У гэтай краіне не маю я бога, ушчэнт разапселі яго святары: дзе церні павінны насіць — носяць рогі, які ж тагды бог, калі служкі звяры?
У гэтай краіне не маю я роду, забыўся народ мой наймення дзядоў, і свету не бачыць далей азяроду, і дзецям не дорыць на шчасце падкоў.
У гэтай краіне не маю я песні, якая б народнай была і маёй, якую б сябрына запела ў Бярэсці, а рэха ўзышло за Дняпром, за Дзвіной...
У гэтай краіне не маю я дому, вось воблака — сяду і ў свет палячу над гэтай гаморай, над гэтым садомам, ні грошай, ні славы — я волі хачу,
бо ў гэтай краіне не маю я волі...
БЕЛАРУСІ
Хто з пяром, хто з паходняй, хто з посахам свет знайшоў, а я — з гострым нажом, о сівая мая, о боская, згвалтаваная, мая босая, мая голая над дажджом.
А ты думала, а ты й думай так, што твой родны сын не зладзей, таму й носіць нож, бо рабіць мастак скрыпкі знатныя для людзей.
О сівая мая, о боская, хаця сэрца сніць гостры нож, ад цябе адной не адрокся я: у нагох тваіх — медны грош, але прыйдзе ноч дужа зорная, тваёй спраўджанай слязой,
АНАТОЛЬ СЫС
999
а мая душа будзе чорная, небяспечная, як лязо.
Яе ўгледзіш ты, я цябе прашу, я павоўчаму буду выць: не ідзі ўначы на маю душу, бо тагды і мне больш не жыць.
БЕЛАРУСКІЯ ІКАРЫ
Срэбны прах, балючы прах на скрылцах, з ранай у патыліцы зямля, да людзей баіцца апусціцца, да людзей баіцца апусціцца, да людзей баіцца апусціцца курапацкіх ластавак сям'я.
Прывіды пакут зямных — Ікары, прытуліўшы да грудзей начніц, зазіраюць ластаўкам у твары, зазіраюць ластаўкам у твары, зазіраюць ластаўкам у твары цемраю прастрэленых вачніц.
Быццам дзве жабрачыя далоні — неба і зямля, жыццё і скон, а над Светам белы чэрап поўні, а над Светам белы чэрап поўні, а над Светам белы чэрап поўні куляй звоніць — ноч гучыць, як звон:
«Ёсць Ікары, ёсць і ў вас сталіца, там Тыран накрыў для вас сталы!..» А з нябёсаў голас: «Лепш разбіцца...» А з нябёсаў голас: «Лепш разбіцца...» А з нябёсаў голас: «Лепш разбіцца аб бетон Уранавай скалы!»
Срэбны прах, купалаў прах на скронях, б’юць падковы ў чэрап, як у звон, топчуць цела чалавекаконі, топчуць цела чалавекаконі, топчуць цела чалавекаконі, з куляй у патыліцы — Зянон...
ЛАСТАЎКА
Ластаўка,
так даўно ты не лётала, павуціну крылом не ткала, правым ля Неглюбкі, левым ля Моталя, з любым, ластаўка, не балявала
1000
АНАТОЛЬ СЫС
так даўно, так даўно, так даўно, што аж неба зза слёз не відно,
ластаўка,
ты ніколі не бачыла, дык пабачыш, якая смерць...
Снег з Расейшчыны, дождж з Паляччыны —
будзе целу й душы балець,
ластаўка.
ГЛІНА
Дзякуй, Алесь, што ты ёсць
Як іду, дык вянец мае скроні балюча шкрабе, а душа ўся ў балячках,
бы вопратка сейбіта ў зернях.
Я памру, землякі, а легенду пакіньце сабе, а дакучлівых вошай шукайце
ў пакінутых цернях.
Ёсць прыгожыя словы.
Прыгожых паэтаў няма, ды вы іх беражыце, як маці
апошняга сына, але, зрэшты, што зробіш,
я ведаю — будзе вайна, як адзін з вас сказаў пра жыццё:
усё гліна!
Па ёй птушка прайшла і закрэсліла
руны крылом, пэўна, нехта шчаслівы з пацехі
параніў анёлка.
Ёсць паэтка у вас, яе рукі зрасліся з кайлом, о, як праўду яна вышывала
танюткаю голкай!
Ёсць агідныя словы.
Агідных паэтаў няма.
I таму, як памру — закапайце ў палескую гліну, жыць хачу, землякі, і легенду
аддам задарма, а за тое, што жыў —
пасадзіце ў нагох арабіну.
АНАТОЛЬ СЫС
1001
* * *
А я помню, як мяне хрысцілі, як па снезе санкі галасілі, як папа у госці запрасілі, піліелі, потым еліпілі, пра мяне прыгожа гаманілі, хроснага і хросную спаілі, адхадную бацюшку налілі, пад дубовай лавай крыж згубілі, ні мяне, ні крыжа не знайшлі і шукаць у белы свет пайшлі.
Бацюшка ў царкве, а маці ў полі, тата на Дняпры голас сарваў, а я ў роднай хаце ціха долі з крыжам, быццам з цацкаю, гуляў.
* * *
Я думаў, вершы мае відушчыя — аж пакуль не аслепнуў сам ад маланкі, самім жа пушчанай, я гарэў, як бязбожны храм, сам сабе я ў ім здаўся богам, адпускаў сам сабе грахі — грызла ганак, вяла дарога зноў на д’яблавыя кругі, ад яго я вяртаўся ў поўсці, і, калі цалаваў свой крыж, ён адбіткам жахлівым помсціў, бы люстэрка ці д’яблаў віж, і тагды я складаў малітву, можа ў соты свой самасуд, той малітвай, нібыта брытвай, сашкрабаў у адчаі бруд, і ў адчаі я рэзаў вочы, і жахаўся крыві сваёй, і жагнаўся — набожна, тройчы, — і агідны, жывёльны лой з гострай брытвы маёй малітвы бьгццам гной, патыхаў маной.
Я пакінуў свой храм смярдзючы, азірнуўся на купалы, а святыя ў маіх анучах неслі кроў маю на сталы, а я, голы, як здань, бяскроўны, у чыесьці ступаў сляды, перад Богам жывёле роўны, нёс грахі свае на клады, і глыбела за мной сцяжына, і ступала ў мае сляды маці грэшных усіх — Жанчына — з поўнай чарай жывой вады.
1002
АНАТОЛЬ СЫС
СЭРЦА
Мне на сэрцы золатам вышывалі краты1, кроў балюча крапала на маю душу з голкі дыяментавай аж у тры караты — вось якое дзіва я ў грудзях нашу.
А бывае, падаю з усяго размаху, дык на сэрцы золатам
шэсць крыжоў звіняць аб зямельку родную, быццам меч
аб плаху, — ні віном, ні лекамі боль той не суняць.
Дзе ўпаду, каб ведаў я,
дык падклаў падушку б, — але ж вочызоркі сочаць на бяду, мабыць, цяжар кратаў
датуль насіць мушу, пакуль у магілуматку не ўпаду.
Мне на сэрцы золатам
лёс мой вышывалі нітак не хапіла на апошні прэнт, а калі паўмё
КНІГІ ОНЛАЙН
