Беларуская літаратура
Адам Глобус, Міраслаў Адамчык
Выдавец: Сучасны літаратар
Памер: 1008с.
Мінск 2004
ць аганёк пад кустом, вово другі пад старою бярозаю, а во трэці каля чорнага пня, во й яшчэ адзін, яшчэ, многа, многа, зданнё...
«Што гэта я, — думае сабе Архіп, — то ж чарвякі купальскія свецяцца: чаго ж баяцца мне? Пайду на звон шпарчэй, нанач дабяруся, дацягнуся».
— Троп, троп, хр... гкрдзбдзр... — кажан каля самюсенькага вуха шпоркнуў.
— Цзыыць, цзыыць... — без канца плача аб нечым камарок здохленькі і не дае спакою.
Зайшлося сэрца ў Архіпа: схапіў ці не схапіў кажан волас з галавы ў яго? Занясе ён той валасок на скрыпучае сухое дрэва, зашчэміць яго там паміж скабак калючых... I будзе сохнуць, як дрэва тое, Архіп: датуль будзе хварэцьпрападаць, пакуль дрэва скрыпець будзе; заваліцца, бахне аб землю яно — і Архіп памрэ.
Расступіўся лес. На палянцы стаіць Архіп. Бачыць — што гэта? Хата іх новая перад ім, на адной назе круціцца, скача, верціцца...
«Аа, гэта я сон бачу, гэта я сню ўсё... — уцяміў Архіп, — але ж які дрэнны сон, хваравіты. Нячысцікі, мусіць, кіруюцца спужаць мяне, што не веру ў іх, — смешна яму стала дужа. — А хораша спаць, няма ўжо зданнёў».
«Скрыпела дрэва нейкае? — прыпамінаў Архіп. — Ай не, то ж бацька на печы храпе сабе».
«Засну крапчэй, — падумаў ізноў. А дзе ж музыка чутна такая жалобнаяпакутная?..» «Айяяяй...» — ташнуе Архіп. Жалі, болю, суму, тугі непазбытай у тых гуках дзяваць некуды, а музыка ўсё бліжэй ды бліжэй.
Граеграе ліра старэцкая аб часах мінуўшчыныстарадаўшчыны. Спявае сляпы старацмузыкант, перабірае, не хапаючыся, па струнах тых, гучнамаркотных...
А не струны гудзяцьпяюць тое, а чалавецкія галасы чутны там. Далёка, угору, думна так у паднябессе падымаецца голас сярэдні, не таўсты і не тонкі, не слабенькі, аб нейкай долінядолі спявае ён, плача, плача, галосіць, уніз спускаецца, клоніцца, у адзін енкплак зліваецца з другім, таўсцейшым, дужэйшым нездаволеным голасам, што не хоча бачыць, як крыўданяпраўда на свеце пануе... А трэці, чутна, кволенькі галасок, як дзіцятка малое, заходзіццазаліваецца, да Бога і Маткі Прачыстае шле ў тонах цудоўных мольбыпросьбы дзіцячыя простыячыстыя.
Штосьці падымаецца на сэрцы ў Архіпа ад музыкі гэтае: плакаць, стапіаць, слёзы ліць жадаецца, думкі любыя выплакацьвыгукаць бажаецца, і млоснамляўка так робіцца... Шчыміць у грудзях маладых, жалкажалка, усе людзі добрыя, ладныя, любыя, а як мучацца, бедныяі..
У спрэчкі з чорным, страшнымняправым ідуць музыкіскамарохі ў гранні сваім — і кіпіцьб’ецца сэрца хлапецкае... Эх! Пайсці і сілу сваю на ўвесь свет паказаць, прагнаць крыўдзіцеляў, вытурыць іх ад людзей бедных, шчырых, змірных і пакорлівапрыяючых, людзей родных і балюча скрыўджаных.
I добра на зямельцы будзе ўсім! Усе родныя, радыя, усе дужыя, ладныя. Свеціць сонейка, а ў гайку птушачкі пяюць вясёла так, ладненька, а красачкі цвітуць, пахіараматы прыемныя, любыя носяцца, шуміць жытцо высокае, доўгакалосае, шэпча думу святую, ціхую каласамі буйнымі, падзяку пяе працы мужыцкай, а не «мужыцкай» — сялянскай працы, справядлівай...
А ў хаце відней ды відней, але скуль жа святло гэта прадзіўнае? I музыка дужэй усё чуецца, шырыцца яна і бліжыцца.
Чуваць ужо і спевы хаўтурныя, цяжка ціхаплакучыя. Вые нехта, заходзіцца... дзявоцкі плач то, няўцешны, пэўна што.
Зірнуў Архіп на хату, бачыць — падлога каля печы расступаецца, і выходзіць, падымаецца труна аграмадная з пакрывамі чорнымі. To падымаецца, то схаваецца; то падымаецца, то схаваецца...
318
МАКСІМ ГАРЭЦКІ
Валасы дыбам у Архіпа становяцца. Хоча ён падняць галаву, пабачыць лепей труну страшную — цяжка, галава не падымаецца. Хацеў рукою крыж на сябе палажыць — рука, быццам палка, не шавеліцца. Крычацьгукаць, «ратуйце» зваць памкнуўся ён — ані каліва голасу няма, як і не бьыо яго ні разу, толькі дух цяжкі ў рот набіраецца, паветра смярдзючае ўвакруг усюдых.
Добра спіць Архіп, дзіўна спіць Архіп.
А на дварэ малання бліснула вялікая, вострая, жудасная, загрымеў гром, па ўсім пебе вяліхі грукатгрымот пайшоў, у самыя далёкія канцы глуха і дробна пакаціўся, пасыііаўся і раптам: трахтарарахрах...— трэснуўстукнуў пярун.
Ірвануўся Архіп з усіх сіл сваіх, з усіх жыл сваіх, і праз страшны сон з лаўкі на зямлю паляцеў, больна аб мост урэзаўся.
Прачнуўся Архіп: смоллю пахне, гарыць нешта, бацьказ печы саскочыў, крык падняў.
— Сыночак, Архіп! Бяры падушку: пярун, знаць, ударыў, гарым...
Аглухлы падняўся студэнт сярод гулу вялікага. Добра яшчэ не ў хату, а ў сенцы полымя адразу свіснула. Высадзіў Архіп бацьку ў акно і сам скочыў, а полымя ўжо ў вокны з сянец так і лезервецца, адразу ўсе вуглы абхапіла, во ўжо і ў хату кінулася...
— Баўбаўбаў...— зазваніў вартаўнік у званіцы.
— Тата, татуля, табе не пашкодзіла? — Архіп у бацькі запытаўся.
— He, дзякуй Богу, анісколечкі. Толькі звон у вушах, аглушыла троху. Ну, ці трэба ж ткі гэта! А божухна, авохці, а войя...
— Татка, куды ж ты?
— А? Гэта я дзівуюся, як uiyrae, пойдзем, ідзі, a то матка ўбачыць, спужаецца, ці жывы хоць мы пазаставаліся.
— Пажар! Пажар! Ратуйце! — крычаў ужо нехта на сяле. Заварушыліся людзі, збягаюцца.
— Дзе, хто гарыць?
— Новая хата ў Ліпкевічаў.
— Ці там?
— Няго ж — не, вун, айай...
— Падзівуйся, во шугаець, і помачы не дасі.
— Якая тут помач: пярун чорта забіў.
— А маўчы ж ты, ай сказіўся? Проці ночы...
— Добра, што воддаль двароў пабудавалі: на сяло не перакінецца.
— А не, няхай Бог крыець.
Немалыя клубкі дыму чорнасівага выбіваліся праз страху новую саламяную, чырвоныя язычкі полымя з хцівасцю і прагавітасцю рупліва лізалі бярвенне, кідаліся ўбок і наводзілі сваёй маўклівай і незразумелай руплівасцюрухавасцю думку аб вечным і безадказным, думку: адкуля ўсё і што яно?
Сцены траскаталі і абвальваліся патроху. Бура прайшла. Дзікі віхор змяніўся ціхенькім прыяйным ветрыкам. Зашамацеў па лісці дожджык. Далёка за панскім лесам бліскала заціхаючая малання.
— Ну, скажы ты! Бог ведае, к чаму й што? I гэта здарэнне: пярун ударыў, людзі жывы асталіся, а хата згарэла. Мабыць, і стары Ліпкевіч не будзе надта клапаціцца па ёй: згары лепей яна, чымся цярпець у ёй гэткае страхаццё. Злыдні ў ёй быліткі.
— Ай, не гавары ты, кум; можа, тое праўда, а можа, батрак набрахаў, што яго з печы скінуў нехта. Хвароба яго ведаіць.
— А сам Нупрэй Ліпкевіч? Ён жа сам казаў што заснець на зэдліку, а прачхнецца пад зэдлікам.
— А мала што бываіць. Зэдлік вузкі, нізкі, вось і зваліўся стары.
— Ну, браце, тут не так... Пачуў бы ён.
— Што? Ці ж я не казаў? Як вільчылі гэту хату, дык ішоў нейкі старац. Ну, ладна; майстрам давалі гарэлку — трэба, калі пагаспадарску, і старцу б даць, пачаставаць. He далі. Пэўне, і падчараваў. У яго вочы такія чырвоныя, чараўніцкія, кроўю паналіваліся. Я так і падумаў, што ён вядзьмак, што не падаруе.
— А дось табе, дзед, лухту пароць. Падчараваў, падчараваў... Яшчэ што выдумай.
— Думай як сабе хочаш, дзіцятка, а я добра ведаю, што яно так.
— Дык жа вот, гадоў дваццаць назад, як асінавым калом прабівалі, не тут будзь казана, што выходзіў з магілы кроў ссаць, нябожчыка, дык гэта...
— He гавары... Ноч цяпер, бура, гаймагільнік недалёчка, дось... не гожа, не варта. Як слова, не ведаеш?
— Пойдзем, браткі, спаць.
МАКСІМ ГАРЭЦКІ
319
VI
Ужо з паўмесяца пражыў Архіп у двары сваім, у родваіі старой хаце бацькаўскай.
Грошыстрахоўку выдалі за хату, што згарэла, але каб лес купляць, і не гаварылі пакуль што: задумалі сяляне на хутары выйсці.
Людзей прадпрыімных, рухавых і здольных душыла жыццё абчэственскае. Ані паляпшэнне якое ў полі зрабіць, ані лепшага сорту жыта пасеяць, ані дабрэйшую жывёлу прыдбаць. [...] А за кожную драбніцу брэшуцца, за шкоду няўмысную і „езаметную лаюцца, як агалцелыя.
Эх, бяднота, бяднота, бяднота!
Да чаго ж ты даводзіш чалавека! I жалка, горка, і крыўдна...
3 лепшых людзей робіць царголад звяроў, сумлення не маючых.
Пачалі сяляне варушыцца, аб хутарах зюкаць.
Архіп нічога пра тое з сялянамі не гаварыў, баяўся: пачнуць апосля дапякаць бацьку: «Аа, твой сын падбіў на хутары, панам зрабіўся, папанску жыць захацеў; будзе доктарам, накалупае грошай і скупіць хутары гаспадароў бедных, заняпаўшых, будзе маёнтшчыкам, жывадзёрам».
Як агню, баяўся такіх гутарак Архіп і жыў у бацькоў ціха, смірна, у гаворкі вялікія не лезучы.
Радавалася сэрца старога бацькі яго, як пойдуць на сенакос яны: хлапецработнік Восіп, сын і сам стары Нупрэй. Сала возьмуць, бліноў матка напячэ, вады ў біклажцы набяруць, выйдуць утрох на дзесяціну ў Дуброўках, у паноў дзе сенакос купілі.
Восіп уперадзе, а студэнт ззаду, не паддаецца, гонар мае. Толькі й чутно: ўжыкўжыкўжык...
Скіне студэнт і брыль з галавы, і расшпіліцца, і распяражацца, хоча плячо ў плячо з работнікам харошым ісці.
Вясёла! Вецер сарочку паддувае, халадзіць. Скакунцы — стрыкстрыкцырр... — песеньку пяюць. Пад кустом жупаны ляжаць, і пясчанка з бруском стаіць, і Разбой іх сцеражэ, звіўся там. Бяроза сцень кідае, халадок дае. Пакошанай травою прыемна пахне, a наўкола красачак прыгожых і стаіць і ў пакосах ляжыць многамнога!
Стары Нупрэй сядзіць сабе на пні ды — кляпклёп, кляпклёп — касу клепіць і радасна на сына пазірае: малады, вучоны, прыгожы і добры такі. Сам земскі, сам к яму з рукою здароўкацца першы падыходзіць. I мужыкоў, сваіх людзей, сынок не цураецца, земляка, калі трэба, усюды абароніць і чужога не скрыўдзіць...
Добра і студэнту забыцца на думы гарадскіясівыя, паэзіяй народа роднага пачаставацца, душу засмучоную ажывіць.
I толькі зданні гэтыя... Пытанні дрэнныя... Туга тая... А што! Нічога, нічога... До. Ці не дапытацца Восіпа, хто кідаў яго? Ці не пайсці на могілкі са стрэльбаю начаваць?
Фу! Смешна...
Але ў чым жа справа і чаму яны ўсе маўчаць аб тым, як ён прыехаў?
Яны спакойны: яны ведаюць, што нячыстая сіла ёсць, але калі яна не дакучае, то ім і дзела мала да яе. Што ім даходзіць, адкуля яна?
Дый студэнту неяк усё больш не наўме тое, таемнае. Некалі за працаю ці то за чым другім. У вясковым жыцці некалі, можа? Бяжыць час у роднай хаце.
Згарэла тая хата, і зданні забывацца сталі. Ат, проста прыдалося бацьку... Ну? А Восіп смяецца. Напаіць яго, каб праўду сказаў? А некалі неяк усё: то тое, то другое,
КНІГІ ОНЛАЙН
