Беларусы у генетычнай прасторы
антрапалогія этнасу
Аляксей Мікуліч
Выдавец: Тэхналогія
Памер: 138с.
Мінск 2005
Варыянт Бабруйск Гродна (Львоў) (Ноўгарад)
« = 94 « = 44 п = 46 л = 88
27/38 0,011 0 0 0
28/34 0,032 0 0 0
28/36 0,043 0 0 0
29/34 0 0,023 0 0
30/30 0,011 0 0 0
30/35 0,011 0 0 0
30/36 0 0,045 0,109 0,068
30/38 0 0 0 0,023
30/40 0,011 0 0 0
30/46 0,032 0,023 0,022 0,011
30/48 0 0 0 0,011
30/50 0,011 0 0 0
31/34 0,011 0 0 0
31/36 0,011 0,045 0 0
31/48 0,011 0 0 0
31/53 0,011 0 0 0
32/32 0 0 0 0,034
32/34 0 0,023 0,109 0,045
32/36 0,021 0,045 0 0,057
32/44 0 0 0 0,034
34/34 0,064 0,091 0,065 0,091
34/36 0,234 0,182 0,174 0,170
34/38 0,032 0,023 0 0,023
34/40 0 0,023 0 0
34/42 0,011 0 0,022 0
34/44 0 0 0 0,023
34/45 0 0,023 0 0
34/46 0,032 0 0,022 0
34/48 0,043 0,045 0,022 0,011
34/50 0,011 0 0 0,023
34/52 0 0 0,022 0
35/40 0,011 0 0 0
36/36 0,117 0,159 0,065 0,136
36/38 0,032 0,045 0,022 0,057
36/40 0,021 0,023 0,022 0,023
ЭТНЛГЕНОМІКА УСХОДНЯЙ ЕЎРОПЫ ПА ДНКМАРКЁРАХ • 101
Працяг табл. 8
Беларусы Украінцы Рускія
Варыянт Бабруйск Гродна (Львоў) (Ноўгарад)
« = 94 п = 44 л = 46 « = 88
36/42 0,011 0 0,043 0
36/44 0,011 0,023 0,022 0
36/45 0 0,023 0 0
36/46 0,043 0 0,087 0,023
36/48 0,021 0,068 0,087 0,091
36/50 0 0 0,022 0,023
38/46 0,011 0 0 0
38/48 0,011 0 0,043 0
40/52 0,011 0 0 0
42/46 0,011 0 0 0
44/46 0 0 0 0,011
44/48 0,011 0,045 0 0
46/48 0,032 0 0 0
48/48 0 0,023 0 0,011
30. Гэта вельмі істотная розніца, якая дазваляе ўдасканаліць нашыя веды пра геном чалавека, а потым наблізіць адкрыццё заканамернасці ў дачыненнях паміж папуляцыямі і навакольным светам.
Нашыя супольныя даследванні з маскоўскімі і башкірскімі калегамі паказалі, што індэкс гаплатыповай разнастайнасці мтДНК мяняецца ад 0,94 у беларусаў да 0,96 у рускіх, 0,98 у башкіраў і чувашоў, 0,99 у татараў і мардвы. Калі ўлічыць, што еўрапейская раса характарызуецца паніжанай гетэрагеннасцю, то наяўнасць мангольскага, ці, інакш, азіяцкага кампаненту адрознівае іх якраз сваёй надзвычай высокай гетэрагеннасцю па гаплатыпах мітахандрыяльнай ДНК (табл. 9). 3 даследваных усходнеславянскіх папуляцый менавіта беларусы вылучаюцца наяўнасцю гаплатыпаў 2, 12, 17, 22,28.1 толькі ў нас адсутнічаюць 15 гаплатыпаў з наяўных 32. Па варыянтах мтДНК (гаплагрупы Н, I, Т, U5, W і HV) беларусы набліжаюцца да сярэднееўрапейскіх папуляцый [Лнмборская С.А. н др., 2002].
Цяпер пачата даследванне паліморфных маркёраў Yхрамасомы. Апошняя знаходзіцца ў геноме мужчын і перадаецца ў спадчыну толькі па мужчынскай лініі. Yхрамасома валодае яшчэ адной, важ
102 • ЭТНАГЕНОМІКА УСХОДНЯЙ ЕЎРОПЫ ПА ДНКМАРКЁРАХ
Т а б л і ц a 9
Частата гаплагрупаў гіперварыябельнага сегмента 1 мітахандрыяльнай ДНК усходнеславянскіх папуляцый
Беларусы Рускія Сярэдняя па
Варыянт (Бабруйск) (Архангельская ўсходніх
вобл.) славянах
Н 0,344 0,382 0,349
I 0,033 0,013 0,023
J 0,044 0,053 0,048
К 0,022 0,079 0,037
т 0,056 0,092 0,049
U3 0 0 0
U4 0 0,053 0,018
U5 0.089 0,079 0,083
V 0,056 0,039 0,035
W 0,011 0,013 0,008
X 0 0 0,004
Іншыя 0,289 0,184 0,250
най для антрапалогіі асаблівасцю надзвычай высокай геаграфічнай і папуляцыйнай дыферэнцыяцыяй. Для аналізу алельнага полімарфізму былі выдзеленыя 5 мікрасатэлітных локусаў (DYS19, DYS390DYS393) (табл. 10). Індэкс разнастайнасці падлічылі па формуле D = lr², дзе г частата іra алеля, або гаплатыпу [Nei М., 1978]. Імавернасць розніц у размеркаванні частот алельных варыянтаў і гаплатыпаў паміж абследванымі папуляцыямі вызначалі паводле Р.Фішэра [Fisher R.A., 1958]. Сярэдняе значэнне індэкса разнастайнасці ў беларусаў Заходняга Палесся (0,52) статыстычна адрозніваецца ад такога рускіх і ўкраінцаў, дзе ён адпаведна раўняецца 0,47 (7* >0,05) і 0,45 (/’<0,05). Найбольш значная дыферэнцыяцыя ўсходнеславянскіх этнасаў абумоўленая локусам DYS390, але ў беларусаў яшчэ ў большай ступені вылучаецца індэкс алельнай разнастайнасці для локусу DYS19 (0,72).
У папуляцыйных даследваннях локусы Yхрамасомы адыгрываюць асабліва важную ролю. Аналіз дыалельных маркёраў паказаў, што ўсё мужчынскае насельніцтва Еўропы зводзіцца да 10 гістарычных радаводаў [Semino О. et al., 2000]. Некаторыя з іх маюць даволі
ЭТНАГЕНОМІКА УСХОДНЯЙ ЕЎРОПЫ ПА ДНКМАРКЁРАХ • 103
Т а б л і ц a 10
Частата алеляў пяці мікрасатэлітных локусаў Yхрамасомы ў трох усходнеславянскіх папуляцыях
Нумар Беларусы Украінцы Рускія
Локус алеля (Пінск) (Кіеў) (Ноўгарад)
» = 38 п = 64 » = 50
DYS393 11 0 0,016 0
12 0,032 0,016 0,060
13 0,789 0,859 0,780
14 0,079 0,109 0,160
DYS392 10 0,026 0,031 0
11 0,842 0,875 0,860
12 0,053 0 0
13 0,053 0,016 0,060
14 0,026 0,063 0,080
15 0 0,016 0
DYS391 9 0 0,016 0,020
10 0,500 0,453 0,540
11 0,447 0,531 0,440
12 0,053 0 0
DYS390 21 0,053 0 0
22 0,026 0,016 0
23 0,053 0,156 0,080
24 0,421 0,438 0,320
25 0,342 0,391 0,580
26 0,105 0 0,020
DYS19 12 0,026 0 0
13 0,026 0,016 0,100
14 0,105 0,094 0,100
15 0,263 0,219 0,200
16 0,421 0,531 0,500
17 0,158 0,141 0,080
19 0 0,020
старажытнае паходжанне ад еўрапейцаў палеаліту. Вынікі нашага калектыўнага даследвання ўсходніх славян па размеркаванні пяці алельных варыянтаў паказаны ўтабл. 3 [Кравченко С.А. н др., 2001 ]. Індэкс агульнай разнастайнасці сярод трох этнасаў па ўсіх даследва
104 • ЭТНАГЕНОМІКА УСХОДНЯЙ ЕЎРОПЫ ПА ДНКМАРКЁРАХ
ных гаплатыпах даволі значны 0,94. Толькі адзінкавых гаплатыпаў зафіксавана 23 адсоткі, а гаплатыпы 1шы і 2гі сярод беларусаў фактычна дамінуюць разам каля 24 адсоткаў; 3ці, 5ты і 6ты ўтвараюць яшчэ адну частотную групу амаль 19 адсоткаў.
Нягледзячы на выпадковасць папуляцыйных выбарак з усходнеславянскіх этнасаў (Беларускае Палессе, Кіеў, Ноўгарадчына), вынікі генетычнага аналізу дазволілі параўнаць іх паміж сабою. Так, па дзвюх пазіцыях мажорных гаплатыпаў (1+2, 3+5+6) вылучаюцца беларусы і ўкраінцы. Але сярод апошніх значна пераважае, магчыма іх этнічна вызначальны, гаплатып 4 (12,5%). У беларусаў і ўкраінцаў таксама аднолькава адсутнічаюць 15ты і 16ты гаплатыпы, а ў рускіх і беларусаў 11ты, 12ты і 13ты. Па ўсіх пяці локусах найбольшая колькасць выяўленых алеляў у беларусаў 23, з 27 не выяўлена, такім чынам, толькі 4, па адным у кожным з пяці локусаў, акрамя DYS390, у рускіх з 27 адсутнічаюць 7 (у локусах DYS390 і DYS392 па 2), украінцы не далічыліся 6 (2 з іх у локусе DYS19). Гэтакім парадкам, беларусы зноў, як і паводле сістэмы рэзус (CDE), вызначаюцца наяўнасцю рэдкіх алеляў. Гэта можа сведчыць пра генетычную разнастайнасць і адаптацыйную пластычнасць іх да навакольнага асяроддзя.
Існуе шмат доказаў спадчыннай абумоўленасці многіх іншых асаблівасцяў біялогіі людскіх папуляцый. Напрыклад, спадчыннасць імунітэту пацвярджаецца перадачай праз пакаленні групаў крыві. Адаптацыйна значнымі застаюцца таксама біяхімічны полімарфізм, калі размеркаванне частот генаў і фенатыпаў залежыць ад комплексу экалагічных фактараў [Спнцнн В.А., 1985], Прааналізаваўшы геаграфію морфафізіялагічных комплексаў у межах кантынентаў, Т.Аляксеева вызначае гэтыя біялагічныя комплексы як адаптацыйныя тыпы і згаджаецца з іх магчымай спадчыннай прыродай [Алексеева Т.Н., 1998 б].
Так, мноства дадзеных сведчыць, што адаптацыйнасць фармуецца ў выніку доўгай гісторыі прыстасавання папуляцый чалавека праз мноства генерацый да розных экалагічных умоў існавання. Выкарыстанне экалагічнага падыходу да развязання праблем медычнай генетыкі дазваляе даследчыкам вылучыць новы навуковы раздзел у антрапалогіі экагенетыку. У выніку нашага назірання генетычнага
ЭТНАГЕНОМІКА УСХОДНЯЙ ЕЎРОПЫ ПА ДНКМАРКЁРАХ • 105
статусу і стану здароўя гарадскіх і сельскіх папуляцый выяўлены шэраг кардыярэспіраторных паталогій і значнае нейрапсіхагеннае напружанне. Апошняе разбурае рэзервы функцыйных магчымасцяў чалавека, спрычыняецца да іх разбалансавання. Пры гэтым стрэсавы стан у сваёй біяхімічнай аснове не залежыць ад яго першапрычыныфізіялагічнай ці псіхалагічнай [Навіцкі А.А., Мікуліч А.І., 1994]. Адно бясспрэчна, стрэсавы ўплыў комплексу субэкстрэмальных фактараў знясільвае арганізм і фармуе прэмарбідную напружанасць у шэрагу папуляцый, дзе працэс адаптацыі залежыць ад інтэнсіўнасці і працягласці адмоўнага экалагічнага ўплыву. Праца з новымі генакопіямі адкрывае ўнікальную магчымасць выкарыстаць дадатковы антрапагенетычны полімарфізм у вывучэнні адаптацыйнай нормы сучаснага насельніцтва да экстрэмальных умоў існавання. Феномен прысутнасці ці адсутнасці рэдка сустраканых алеляў з’яўляецца амаль заўсёды ўнутранай характарыстыкай канкрэтнай папуляцыі. Адсюль узнікае магчымасць адсочваць генетычны гамеастаз, калі дачыненні паміж генамі спрыяюць жыццяздольнасці арганізма ў канкрэтных умовах вонкавага асяроддзя.
КНІГІ ОНЛАЙН
