Дзеля Бога і Вялікага Княства даўняй Рэчы Паспалітай
Памер: 163с.
Мінск 2005
У 1815 г. Аляксандр 1 амнісціраваў усіх шляхцічаўудзельнікаў вайны на баку Напалеона. Зямля канфіскавалася толькі ўтых, хто не вярнуўся ўтэрмін зза мяжы. Названыя вышэй асобы пераважна не вярнуліся на Радзіму. Гродзенскі гісторык Е.Ф.Арлоўскі прастадушна напісаў: ‘Тэтым усёдараваннем быў разбураны праект Кутузава прадставіць на "Высачэйшае" меркаванне прапанову узнагародзіць генералаў і афіцэраў, якія адзначыліся ў Айчынную вайну 1812 г. канфіскаванымі маёнткамі літоўскіх і беларускіх памешчыкаў””.
1 Энгельс Ф. Внешняя полнтнка русского царнзма// К.Маркс, Ф.Энгельс. Соч.М..1962.T.22.C.1152., с.13.51; 8, с. 107
2 Нзбранные пронзведення прогресснвных польскнх мыслмтелей: В 2 т. / Под ред. КС.Мнллера. Н.С.Нарского, М. : Госполнтнздат. 1956, с.540, 551552, 556
' Moscicki Н. General Jasinski і powstanie Kosciuszkowskie. Wwa., 1917.435 s„ s.343
4 Koneczny F. Tadeusz Kosciuszko. Zycie. Czyny. Duch. Poznan, 1922. 408 s., s.334
' 1 Іацыянальна гістарычны архіў Беларусі ў Гродне., ф. 1. воп. 1, спр.107, а.4242 адв.
11 Міцкевіч А. Пан Тадэвуш. або Апошні наезд у Літве. Мн.: Маст.літ., 1998. 367с.. с.288. 40
Moscicki Н. Litwa і Koruna w еросе porozbiorowej. Wwa: Wwo «Strazy Kresowej". 1920.185 s.. n.14
’ Нацыянальна гістарычны архіў Беларусі ў Гродне.. ф. 1. воп. 1. спр. 186, а. 2020 адв.
9 Отечественная война н русское обшество. СПб.. 1912. Т.6. 310 с„ с.205
"’ Фёдоров В.А. Сборнмк документов по нсторнн СССР для семннарскнх н практнческнх занятнй (пернод капнталнзма). Первая половнна XX века. Учеб. пособпе. М.: Высшая школа. 1974. 272 с., с.9596
" Нсторнческая запнска о событнях в Гродненской губерннн в 1812 году, составленная в 18361837 г. гродненскнм гражданскнм губернаторам // Акты. Документы н матервалы для полнтнческой н бытовой нсторнн 1812 года. Сб. РНО.
36
Т. 128. СПб., 1909. С.433449., с.438
12 Gaidis H.L. Napoleon’s Lithuanian Forces// http:www.lituanus.org/1984_l 84_l_01.htm
15 Нсторнческая запмска о событнях в Гродненской губернмн в 1812 году. составленная в 18361837 г. гродненскнм гражданскнм губернаторам // Акты. Документы н матерналы для полнтнческой н бытовой нсторнн 1812 года. Сб. РПО. Т. 128. СПб.. 1909. С.433449., с.436, 438
14 Iwaszkiewicz J. Litwa w roku 1812 / Wyd. Sz. Askenazy.Krakow.Wwa. 1912447s„ n.368; 22, h.1718
15 Нацыянальна гістарычны архіў Беларусі ў Гродне., <|).Н68. воп.1. спр.7
16 Кудряшов Н. Ю. Вооруженные снлы Лнтовского княжества 1812 г. М.. 1991. 19с. + 6с. нлл., с.ЗЗ; 185: 19, с. 171]
17 Нсторнческая запнска о событнях в Гродненской губернян в 1812 году. составленная в 18361837 г. гродненскям гражданскям губернаторам // Акты. Документы я матеряалы для полятнческой н бытовой ясторня 1812 года. Сб. РНО. T.128. СПб.,1909. С.433449., с.436. 438. с.436. 449
” там жа
19 Газетные толкя о землевладеннн в Западной Россяя // Вестняк Западной Руся. Вяльна. 1866.Кн.6,отд,3.С.6978., с.73
20 Фёдор Яковлевяч Мнрковнч (17891866). Его жязнеопясаняе. составленое по собственным его запнскам, воспомннаннем блнзкнх людей н подлннным документам. СПб., 1889.424с„ с.255
21 KaczynskaE. Ludzi ukarani, wi?zieniai system karw Krolestwie Polskim. 18151914, WWa: PWN. 1989.589 s.. s. 45
22 Moscicki H. Dzieje porozbiorowe Polski w aktach i dokumentach. T. 1 Wwa. 1923.116 s.. s.302
21 1 Іацыяналыіа гістарычны архіў Беларусі ў 1 родне.. (|>. I. нон.І. спр.206. a I
24 Нменной спнсок: учреждённой no высочайшему повеленню в городе Іродііо о продаже казённых яменнй комяссяя об отлучявйінхся самовольно нз Гродненской губ. за граняцу лнцах н в определённый маннфестом 12го декабря 1812 г. 2х месячный срок не возвратнвшяхся. с показаняем с которых поветов. какое нмеют нменяе я где она состоят. Учянённые декабря ... дня 1813 г. Б.м. (1814). 12с.
25 Татяшев Ю.В. Внльна н Лятовскне губерняя в 18121813 гг. // Вяленскнй временннк. Kh.V. Акты н документы архнва Вяленского. Ковенского н Гродненского генералгубернаторского управлення, относяшяеся к ясторня 18121813 гг. Ч. 2. Перепяска по частн гражданского управлення. Вяльна. 1913. С. 1128.. с.70
26 Вяземскяй П.А. Запясные кннжкн. 18131848. M..1963.. с.15
27 Нацыянальна гістарычны архіў Беларусі ў Гродне.. ф.І. воп.1. спр.206. а.36
2’ Нменной спнсок: учреждённой по высочайшему повеленню в городе Гродно о продаже казённых нменнй комнссяя об отлучнвшяхся самовольно нз Гродненской губ. за граняцу лнцах я в определённый манмфестом 12го декабря 1812 г. 2х месячный срок не возвратнвшяхся. с показаннем с которых поветов. какое нмеют нменне н где она состонт. Учянённые декабря ... дня 1813 г. Б.м. (1814). 12с.
37
там жа
’" Нацыянальна гістарычны архіў Беларусі ў Гродне.. ф. 1. воп. 1, спр. 269. а. 511
1 Нменной спмсок: учреждённой по высочайшему повеленню в городе Гродно о продаже казённых нменнй комнсснн об отлучнвшнхся самовольно нз Гродненской губ. за граннцу лнцах н в определённый маннфестом 12го декабря 1812 г. 2х месячный срок не возвратнвшнхся. с показаннем с которых поветов, какое нмеют нменне н где она состонт. Учннённые декабря ... дня 1813 г. Б.м. (1814). 12с.
'■ Ерашэвіч А.У. Старонкі гісторыі Берасцейскага павета ў перыяд Напалеонаўскіх войн (18051815) // Берасцейскі хранограф. 36. навук. прац. Вып.З. Брэст: выдавец С.Б.Лаўроў, 2002. С.192201., с. 199
” Орловскнй Е. Ф. Гродненская губерння в 1812 году: Нстор. очерк, Гродно, 1912.50C.. с.235
38
Канфіскацыя прыватнай уласнасці на землях былога ВКЛ пасля паўстання 1831 г.
А.Радзюк (Гродйа, Беларусь)
Пачынаючы разгляд гэтай праблемы напачатку хацелася б болып падрабязна спыніцца на прававым аспекцестасавання канфіскайыі царызмам на землях былога ВКЛ. Канфіскацыя прыватнай маёмасці пасля паўстання 1831 г. былане першым выпадкам ужывання царызмам гэтай меры пакарання ў азначаным рэгіёне. Улады і раней звярталіся да пакарання пазбаўлення маёмасці падчас правядзення трох падзелаў Рэчы Паспалітай. а таксама супраць удзельнікаў паўстання 1794 г. і Напалеонаўскага паходу 1812 г. Аднак, калі зірнуць на гэтыя дзеянні нават з пункту гледжання расійскага заканадаўства, то тутузнікае шмат пытанняў аб правамоцнасці іх стасавання.
Першыя прыклады канфіскацыі прыватнаўласніцкіх маёнткаў на землях былога ВКЛ адзначаны падчас правядзення першага падзелу Рэчы Паспалітай. Тады сваёй маёмасці былі пазбаўлены землеўладальнікі. якія не прынеслі вернападданніцкай прысягі новаму манарху ў вызначаны дзеля гэтага тэрмін. У прамежак паміж першым і другім падзеламі ў расійскім заканадаўстве пад уплывам ідэй Асветніцтва адбыліся змены, якія ў значнай ступені паўплывалі на ўвесь далейшы працэс ужывання канфіскацый зямельных валоданняў на тэрыторыі ўсёй імперыі. Пераломным момантам тут можа лічыцца прыняцце ў 1785 г. “Дарчай граматы Расійскаму дваранству”, дакумента, які замацаваў за гэтым саслоўем сярод іншых правоў і прывілеяў права на недатыкальнасць дваранскай маёмасці ад замаху з боку вярхоўнайулады. “Без суда да не пазбавіцца шляхетны маёмасці" абвяшчаў 11ы артыкул гэтага дакумента. Прынцып індывідуалізацыі пакарання і неадчуджальнасці маёмасці дваран пры канфіскацыі таксама закранаюцца і ў 23ым артыкуле: “Шляхетнага спадчынны маёнтак, у выпадку асуджэння яго па важнейшаму злачынству, да аддасца законнаму спадчынніку яго, альбо спадчыннікам.”' Такім чынам, як вынікае з тэксту вышэй прыведзеных артыкулаў, “Дарчая грамата” хоць і не ліквідавала канфіскацыю цалкам. аднак уводзіла значнае абмежаванне на яе выкарыстанне. асабліва ў дачыненні да спадчынных маёнткаў.
Заканадаўчая і судовая практыка імперыі канца ХУШ п.п.ХІХ ст. сведчаць аб адмове расійскіх манархаў (за выключэннем Паўла I) ад практыкі ўжывання канфіскацыі маёнткаў у адносінах да рускіх дваран. Аб тым. што палажэнні аб абмежаванні канфіскацыі зямельнай уласнасці не згубілі сваёй
39
сілы і ў першай палове XIX ст. сведчыць той факт, што гэтыя артыкулы ўключаліся і ў кадыфікаваныя агульнадзяржаўныя зборы законаў эпохі Мікалая 1.: Нават у прысудах дзекабрыстам і петрашэўцам, якія былі асуджаны за цяжкія ў разуменні тагачасных улад злачынствы, такі від пакарання як канфіскацыя адсутнічае. Таму не дзіва, што некаторыя рускія правазнаўцы прыйшлі да высновы, што агульнай канфіскацыі ў той час у Расійскай імперыі не існавала ўвогуле?
Тым не менш, у той жа самы час царызм неаднаразова прыбягаў да гэтай меры пакарання ў так званых “новадалучаных землях”, пад якімі тады разумеліся тэрыторыі сучаснай Беларусі, Літвы і Украіны. Нягледзячы на тое. што на гэтыя землі было распаўсюджана дзеянне агульнарасійскага заканадаўства, у тым ліку і “дарчай граматы”, гэты рэгіён стаў выключэннем з агульнадзяржаўнай прававой практыкі. Калі ў часы Кацярыны II пасля падаўлення паўстання Касцюшкі расійскі заканадаўца шляхам прававой эквілібрыстыкі яшчэ імкнуўся захаваць выгляд законнасці сваіх дзеянняў, то ў часы Аляксандра I у 180914 г. ствараецца прававы прэцэдэнтўжывання канфіскацыі ў асобным рэгіёне імперыі пры адначасовым захаванні норм права і прававой практыкі, якія не дапушчалі стасавання гэтай меры пакарання ў падобным выглядзе. У заканадаўстве часоў Мікалая I, які таксама пайшоў па шляху стварэння ўласнай прававой базы ў дачыненні да канфіскацыі маёмасці, выразна прасочваецца зварот да прававых традыцый эпохі Статутаў ВКЛ і Саборнага Улажэння 1649 г. Як адлюстраванне падобнага стану рэчаў у расійскім заканадаўстве, менавіта фармулёўка “за бунт і ўдзел ў ім”, за каторыя прызначалася канфіскацыя ўсёй спадчынай і набытай маёмасці, замацоўваюцца ў кадыфікаваным Спяранскім “Зборы законаў”, а пасля ўключаюцца і ў “Ваеннакрымінальны статут” і “Улажэнне аб пакараннях крымінальных” 1845 г. і пазнейшыя яго рэдакцыі.4Як вынікае з тэксту гэтых збораў, дзеянне законаў аб канфіскацыі было абмежавана выключна “пагранічнымі Губернямі”, пад каторымі, як вынікае з прыведзеных пры гэтым указаў, разумеліся тэрыторыі сучаснай Беларусі, Літвы і Украіны. Чаму менавіта гэтыя землі сталі тым рэгіёнам, у якім царызм стасаваў дзеянне прававых норм, што былі характэрны для папярэдняй эпохі? Адказ на гэтае пытанне, на нашу думку, крыецца ў асаблівасцях геапалітычнага становішча гэтага рэгіёнаў імперыі і, у першую чаргу, у факце наяўнасці блізкай мяжы. Падругое, гэта быў адзін з найбольш нестабільных рэгіёнаў імперыі. У падобнай сітуацыі, калі палітычныя “злачынцы” маглі ўкрыцца ад расійскага правасуддзя за мяжой ў выпадку небяспекі быць пакараным, усе іншыя віды пакаранняў тут папросту аказваліся неэфектыўнымі. У такіх абставінах толькі канфіскацыя маёмасці
КНІГІ ОНЛАЙН
