КНІГІ ОНЛАЙН
ндеей, руководнвшей мною за это время следует счнтать созданне Белорусской Академнй наук; я счнтал это нсторнческой задачей, возложенной правнтельством на Ннбелкульт, в частностй на меня лнчно, как его ответственного работннка. Я прндавал этой задаче большое значенне, т.к. счнтал, что созданне Академнн завершнт процесс нацнональнокультурного возрождення Белорусснн н поставнт ее, совсем еше недавно нніцую н темную в ряд передовых культурных стран мнра. За эту ндею я н боролся нзо дня в день в гораздо большей мере, что это от меня требовалось; нсходя нз нее, я содействовал собнранню й органйзацнн в научных учрежденнях белорусскнх нацноналйстнческйх элементов, что помогало нм укрепнть свое влнянне в научной н практйческой работе. Над классовымн результатамн этой своей деятельноста я тогда, к сожаленню, не задумывался, Так следует рассматрнвать мою работу по сельскохозяйственной секцнм Ннбелкульта, о которой я уже много говорнл раньше, по созданню Горецкого Научного ова. В свонх научных работах я брал для географйческнх сопоставленнй ннднвндуальное крестьянское хозяйство ввнду его массовостн, но не всегда давал надлежаіцую классовую оценку нзучаемым явленням н обьектам. В своей адмнннстратнвной работе по ленмнскому Ннстнтуту я не уделял достаточного вннмання методологнчексому руководству свонм Отделом. Наконец, я, будучн членом коллегнн НКЗема в 192628 гг. вел себя в ее заседаннях совершенно пассснвно, ограннчнвая свою речь в коллегнн только представнтельством научнонсследовательского дела. А.Смолнч 9.УІІ —1930 г. (Працяг будзе) экспеднцнн—в Мозырское Полесье, где я нзучал снстему полеводства н в льняных районах севера н востока Белоруснн. Этн экспеднцйй носйлй географнческой характер н нзучалн почтн йсключнтельно крестьянское хозяйство. Матерналы последней экспеднцнн переданы былн мною для разработкн т. Яроіцуку, прнннмавшему участне в органнзацнн н постановке экспеднцнй. В мае 1928 г. я окончательно н категорнческн отказался от заведывання отделом с.х. экономнкн в н.н. Ннстнтуте. Моя отставка была прннята. Работа моя в коллегнн НКЗема в 192728 гг. носнла тот же характер, что н раньше. Я даже не всегда мог бывать на заседаннях коллегнн нзза перегруженностн. Прніцепов, повнднмому, был недоволен моей пасснвностью, хотя какнхлнбо замечаннй по этому поводу мне не давал. В новый состав коллегнн летом 1928 г. я ужо не был включен. йз другнх событнй 1927 н 1928 гг. большое мое вннманне прнвлёк разгром н процесс Громады. Я входнл в состав Комнтета по заіцнте Громады, вёл там актнвную работу, пнсал статьн в газетах, выступал на собраннях. В частностн, я был послан Союзом Рабпрос на Всесоюзный сьезд научных работннков в Москву для выступлення с протестом протнв разгрома Громады.В связн с повысйвшймся обіцественным вннманнем к Западной Белорусснн, я напнсал две научные работы по географнн Зап. Белоруссйн; она напечатана в спецнальном сборннке, нздан. БГНнздатом. Весь этот пернод моей работы в 192428 гг. характернзуется усмленной органнзацнонной деятельностью в йнбелкульте н слабой связью с сельскнм хозяйством—по лннйй сельскохозяйственных, научных учрежденнй н коллегнн НКЗема. Основной 30 31 «Ц№ клітлекд зшд T4Acon*c клгулснд зша гчлсоос па ЫРЧЫЙОНЯБЯЫЫ вцяпы Янка Купала і нацыянальнадзяржаўнае адраджэньне Вадзім Круталевіч Савецкапольская вайна, якая пачалася вясной 1919г., перамяшчэньне фронту на ўсход стварылі новую сытуацыю у Беларусі. На ход падзеяў у розных плоскасьцях удзельнічаў і цэлы шэраг іншых фактараў: грамадзянская вайна ў Расеі, у ходзе якой маглі ўзяць верх былыя генералы; палітыка дзяржаваў Антанты ў адносінах да Польшчы і яе межаў на ўсходзе; настроенасьць сялянства, пазнаўшага ўжо адну замежную акупацыю, а таксама «ваенный камунізм» з яго харчразвёрсткай. Цяжка было прадбачыць, як складзецца лёс Беларусі, і, у прыватнасьці, як вырашыцца праблема яе самавызначэньня, у якім рэчышчы пойдзе яе сацыяльная перабудова. Можна было чакаць самыя непрадбачаныя павароты ў разьвіцьці палітычных і сацыяльных працэсаў. Як знаць, можа быць, узьнікшае становішча і было адной з важнейшых прычын, што абумовіла публіцыстычную актыўнасьць Купалы ў 1919 г. Польшча абвячшала, што яе армія ідзе ў Беларусьз вызваленчымі мэтамі. Нейкідавер Купала меў да афіцыйных абяцаньняў Пілсудскага аб тым, што польскія ўлады прадаставяць Беларусі, роўна як і Літве, магчымасьць вольна, без умяшаньня пабочных сіл вырашыць пытаньне свайго нацыянальнадзяржаўнага быцьця. Адносіны Купалы да ўсходняй палітыкі Польшчы дваістыя. 3 аднаго боку, ён бачыць вынікі акупацыі, жорсткі акупацыйны рэжым, а з другога, —спадзяецца, што пад узьдзеяньнем дэмакратычных сіл Польшчы, а таксама цяжкасьцей, зь якімі польская адміністрацыя сустрэлася ў акупіраваных раёнах, а генералы на фроньце, польскае кіраўніцтва пойдзе на стварэньне ў той ці іншай форме беларускай дзяржаўнасьці. Вядома, што ў станаўленьні Л ітвы, Латвіі, Эстоніі.Фінляндыі як самастойных, што абасобіліся ад Расеі, дзяржаваў, першаснае значэньне меў зьнешнепалітычны фактар. Ваенная, дыпляматычная, эканамічная і ідэалягічная падтрымка заходніх дзяржаваў дапамагла ім стаць на ногі. Аднаўленая ў канцы 1918 г. Польская рэспубліка, якая літаральна з калыскі пачала вайну з савецкай Расеяй, таксама абапіралася на ўсебаковую дапамогу сваіх заходніх саюзьнікаў. Адмаўляючы бальшавізм і прапанаваны ім грамадзкі лад, беларускі адраджэнцкі рух таксама з надзеяй пазіраў на краіны Антанты. Згода Пілсудзкага на фарміраваньне беларускага войска ў кастрычніку 1919 г. было ўспрынята Купалам з натхненьнем. Яму здавалася, што Польшча, прыняўшы па сваёй добрай волі акт аб фарміраваньні беларускіх узброеных сіл, якбы давала ў рукі беларусаў сьцяг нацыянальнай дзяржаўнасьці, у выніку чаго ідэя будаўніцтва незалежнага жыцьця станавілася «жывым дзелам, цьвёрдым фактарм». «Агністымі літарамі гэты надзвычайны дзень,—адзначаў Купала,—будзе ўпісан у векавую кнігу гісторыі народаў і дзяржаваў, асабліва гісторыі Беларускага народу і беларускай дзяржавы. У гэты дзень уваскрос беларускі сьцяг » 31 Беларускае войска Купала разглядаў як элемэнт нацыянальнай дзяржаўнасьці, а разам з гэтым як пачатак яе станаўленьня. Падобна, ён спадзяваўся, што за фарміраваньнем нацыянальнай арміі, гаранта дзяржаўнай самастойнасьці, будуць зроблены новыя крокі, што прывядуць да стварэньня сыстэмы дзяржаўных органаў і ў выніку да ўтварэньня нацыянальнай дзяржавы. Нацыянальнае войска, на думку Купалы, павінна мець сваёй задачай абарону інтарэсаў беларускага народу, змагацца за тое, каб дабіцца лепшай долі і славы сваёй зямлі. Раней беларусы ваявалі за іншых, у імя іх карысьці і панаваньня, а цяпер з арганізацыяй нацыянальнай арміі — за сябе, за сваю айчыну. Надыйшоў час, каб «Сыны беларускія самі сталі пад сваім беларускім сьцягам бараніць вольную незалежную Беларусь»7 Дэмакратычная Польшча, вернаягэтымпрынцыпам,лічыў Купала, «павінна даць беларусам магчымасьць бараніць свае гранічныя слупы войскам беларускім »33.3 дапамогай нацыянальнай дзяржавы народ дасягне сваёй лепшай будучыні. Сьцяг дзяржаўнасьці, закалікае паэт, неабходна з «трыумфамвынесьці на жыватворнае сьвятло будучыні, вынесьці з гордасьцю, з гонарам і славай»3*. Такім чынам, у акцыі Польшчы Купала схільны быў бачыць падзею вялікай важнасьці. Яму здавалася, што, нарэшце, акалічнасьці павярнуліся спрыяльным чынам і адкрыліся магчымасьці для рэалізацыі запаветнай мэты. Невыпадковы і зварот Купалы ў гэты час да пытаньня аб беларускім гімне. Ён адзначае, што спроба стварэньня беларускага нацыянальнага гімна непасрэдна зьвязана з палітыкадзяржаўным і нацыянальным жыцьцём.Купала лічыў сябе якбы адказным, што «зь беларускім нацыянальным гімнам выходзіць нейкая неразьбярыха» 35. Нямала песень і вершаў былі аб’яўлены гімнамі, у тым ліку верш самаго Я.Купалы — «А хто там ідзе?», «Не пагаснуць зоркі ў небе». Але справа ў тым, што сярод гэтага мноства «нацыянальных гімнаў» ніводзін зь іх не атрымаў усеагульнага прызнаньня, што на думку паэта, адбілася на добрым імені, гонары і годнасьці беларускага народу. Купала зьвяртаецца да паэтаў і кампазытараў самым сур’ёзным чынам заняцца стварэньнем гімна і вырашыць гэтую справу як мага хутчэй. У тойжа час, для Купалы ясна, што твор стане нацыянальным гімнам (а гэта, асаблівы сплаў вершаў і музыкі) толькі тады, калі песьнягімн авалодвае пачуцьцямі і сьвядомасьцю народа,адпавядае яго спадзяваньням і імкненьням. Толькі высокія ідэалы робяць гімн агульнанацыянальным творам. Само па сабе ўзьнікала пытаньне: якое месца беларускае нацыянальнае войска зойме ва ўзброеным сутыкненьні Pace! і Польшчы,чые інтарэсы яно будзе абараняць? Беларускія фарміраваньні Купала схільны разглядаць у якасьцісамастойнай, трэцяй сілы: «дзьве вялікія, не нашыя арміі, стаяць адна праціў другой на беларускіх гонях. I вось сягоньня стане трэцяя армія на гэтых гонях—армія беларуская»*. У сапраўднасьціж экіпіраваныя, узброеныя Польшчай з дапамогай Антанты ў поўным падпарадкаваньні польскага камандаваньня. Пройдзе зусім нямнога часу і для Купалы стане відавочным, што акцыя з фарміраваньнем беларускага нацыянальнага войска непасрэдна зьвязана з мэтамі польскага камандаваньня выкарыстаць беларусаў у Заканчэньне. Пачатак у №9(19110(20) 34 35 барацьбе за рэалізацыюсваіх ваеннастратэгічных плянаў.Стане таксама вядома, што Польскі ўрад рашуча адмовіўся задаволіць якіянебудзь патрабаваньні «палітычнага характару», што ідуць ад беларускіх арганізацыяў. Даводзілася канстатаваць, што кіруючыя класы Польшчы не апраўдалі «затаенныя думкі, надзеі» тых, хтоспадзяваўся на тое, што польскія ўлады будуць гаспадарчыць як гэта патрабуюць «культурныя нацыянальныя інтарэсы^.Шлсуцкі пачаў адкрытую захопніцкую палітыку ў адносінах беларускай тэрыторыі. «Колішнія лозунгі «за нашу і вашу волю», «вольны з вольным», «роўны з роўным» пайшлі ў непамяць», —піша Купала,—кал/ яшчэ дзенідзе і зьвіняць яны, то толькі як байкі для простых людзей, як абяцанкі, якім ужо ніхто не верыць»37. Нацыя, дасягнуўшы дзяржаўнай незалежнасьці, сама стала праводзіць экспансія* нісцкую палітыку ў адносінах да ўсходніх народаў. На этапе барацьбы за незалежнасьць пануюцьадні ідэі, але вось заваявана дзяржаўная самастойнасьць і на нацыянальным сьцягу ўжо іншыя заклікі.