Гісторыя Беларусі: даведачна-інфармацыйны дапаможнік
Мінск 1994
1895 Г..19КРАСАВІКА — упершыню рабочыя Мінска, Гомеля, Гродна, Смаргоні адзначылі перша
1895 г. майскае свята. — утварэнне сацыялдэмакратычных рабочых гурткоў у Смаргоні пад кі
1896 г. раўніцтвам С. Трусевіча. — узброеная сутычка з паліцыяй сялян Рагачоўскага павета зза самавольнай спробы пасьбы жывё'лы на
1896 г., МАЙ памешчыцкіх землях. . — вылучэнне са складу Літоўскай са* цыялдэмакратыі ‘Рабочага саюза Літвы’.
1897 г„ ВЕРАСЕНЬ — першы з’езд прадстаўнікоў яўрэйскіх сацыялдэмакратычных аргані
1898 г„ 1 — 3CAKAB1KA зацый у Вільні. Утварэнне БУНДА. — I з’езд РСДРП у Мінску. II.
ГРЫНЯВІЦКІ І.І. (1856— 1881) — рэвалюцыянернароднік. 3 1879 г. член ‘Народнай волі’, адзін са ства
112
ральнікаў беларускай фракцыі 'Народнай волі’ у Пецярбургу. Уваходзіў у групу, якая рыхтавала замах на цара 1 сакавіка 1881 г. Кінуўбомбу, якой смяротна параніў Аляксандра II і сябе.
ГУРЫНОВІЧ А. — беларускі паэтдэмакрат, фалькла(1869 — 1894) рыст, перакладчык, рэвалюцыянср.
Вучыўся ў Пецярбургскім тэхналагічным інстытуце (1887 — 1893). Быў членам, а пазней кіраўніком створанага ў 1889 г. ‘Туртка моладзі польскалітоўскай, беларускай і маларускай”, які аб’яднаў студэнтаў шэрагу ВНУ. У 1893 г. арыштаваны за рэвалюцыйную дзейнасць.
БОНЧАСМАЛОЎСКІ А.В. — рэвалюцыянсрнароднік, ураджэнец (1857 — 1930) Беларусі, член арганізацыі ‘Зямля і
воля’ і ‘Чорны псрадзел’. У 1881 г.
удзельнічаў у стварэнні падпольнай друкарні арганізацыі ‘Чорны перадзел’ у Мінску. Стварыў гурток самаадукацыі сялян у маёнтку Блонь (цяпер Пухавіцкі раен), за што быў сасланы ў Сібір. Удзельнік I Усебеларускага Кангрэса (1917 г.).
СУДЗІЛОЎСКІ М.Н. — рэвалюцыянернароднік, вучоны(1850 — 1930) прыродазнавец. Адзін з кіраўнікоў народніцкай арганізацыі ў Магілёўскай гімназіі. Удзельнік ‘хаджэння ў народ’. 3 1875 г. у эміграцыі. Удзельнік сацыялістычнага руху ў краінах Заходняй Еўропы вызваленчага руху ў Кітаі. У 1901 г. быў выбраны прэзідэнтам Гавайскай рэспублікі.
ЭПІМАХШЫПІЛА Б.І. — бсларускі выдавец і мовазнавец.
(1859 — 1934) Адзін з пачынальнікаў бсларускага нацыянальнага руху ў Пецярбургу ў канцы XIX ст. Ініцыятар стварэння (1906) і фактычны кіраўнік бсларускай выдавецкай суполкі ‘Загляне сонца і ў наша, аконца’. Кіраўнік студэнцкага Беларускага навуковалітаратурнага гуртка (1912 — 1917) у Пецярбургскім універсітэце
КАВАЛІК С.Ф. , — знакамітыя ўдзельнікі народніцкаі'а
ІСАЕЎ Р.П., БАРЭЙША А.С., руху ў Маскве і Пецярбургу, ура КОРБАПРЫБЫЛЕВА А.П. дж інцы Беларусі.
III.
‘ЗЯМЛЯ 1 ВОЛЯ’ — рэвалюцыйная арганізацыя ў Расіі.
(60х гг. XIX ст.) Створана ў 1861 г. ‘Зямля і воля’
113
рашуча падтрымала паўстанне
1863 1864 гг. у Польшчы, на Беларусі і Літве. Шмат членаў гэтай арганізацыі прымалі ўдзел у баях супраць царскіх войскаў. Перастала існаваць у пачатку 1864 г.
‘ЗЯМЛЯ I ВОЛЯ’ (70х гг. XIX ст.)
— народніцкая арганізацыя, узнікла ў 1876 г. Праграма ‘Зямлі і волі’ грунтавалася на ўтапічнай тэорыі
сялянскага сацыялізму і прадугледжвала пераход зямлі сялянам, перадачу грамадскіх функцый абшчынам, падзел Расійскай імперыі на часткі, паводле ‘мясцовых жаданняў’. На Беларусі ў 1876 — 1879 гг. народніцкія гурткі існавалі пераважна сярод вучнёўскай моладзі (Мінск, Магілёў, Гродна, Горкі).
‘НАРОДНАЯ ВОЛЯ’ — народніцкая арганізацыя ў Расіі.
Узнікла ў жніўні 1879 г. у выніку расколу ‘Зямлі і волі’. На Беларусі
дзейнічалі прадстаўнікі Выканкама “Народнай волі” М.Ф. Грачэўскі, М.М. Рагачоў, М.Ю. Ашэбрэннер і інш. У беларускіх гарадах існавалі гурткі ‘Народнай волі’. ‘Народавольцы’ значнае месца ўдзялялі тэрору, 1 сакавіка 1881 г. яны арганізавалі забойства Аляксандра II. У 1883 г. ‘Народная воля’ была разгромлена.
‘ЧОРНЫ ПЕРАДЗЕЛ’ — народніцкая арганізацыя ў Расіі.
Узнікла ў жніўні 1879 г. у выніку расколу ‘Зямлі і волі’. Спачатку
арганізацыя прытрымлівалася праграмы і тактыкі ‘Зямлі і волі’. На тэрыторыі Беларусі група ‘Чорнага перадзелу’ актыўна дзейнічала ў Мінску. У пачатку 1881 г. у Мінску пачала дзейнічаць падпольная друкарня ‘Чорнага перадзелу’. Прыпыніла сваю працу ў снежні 1881 г. Арганізацыя распалася ў 1882 г.
TOMAH’ — рэвалюцыйная народніцкая група ў
Пецярбургу ў 80я гг. XIX ст. Узнікла сярод студэнтаў — ураджэнцаў
Беларусі, якія выступілі з ініцыятывай (І.Я. Грынявіцкі і інш.) стварэння аўтаномнай беларускай фракцыі ‘Народнай волі’. Стваральнікі і кіраўнікі А.І. Марчанка, Х.А. Ратнер, М.І. Стацкевіч, У.Б. Крупскі і інш. Выдала некалькі нумароў часопіса Томан’.
‘ХАДЖЭННЕ У НАРОД’ — рух перадавой інтэлігенцыі ў веску з
рэвалюцыйнаасЕетніцкімі мэтамі ў 60 — 70я гт. XIX ст. Найбольшы
114
размах атрымаў вясной 1874 г.; у ім прынялі ўдзел народнікі, якія паходзілі з тэрыторыі Беларусі. ‘Хаджэнне ў народ скончылася няўдала для ўдзельнікаў, большасць з іх была арыштавана.
РАЗНАЧЫНЦЫ — асобы рознага чыну і звання. У Расіі
канца XVIII — XIX ст. міжсаслоўная катэгорыя насельніцтва, уклю
чала выхадцаў з розных саслоўяў (духавенства, купецтва, мяшчанства і г.д.), якія пераважна займаліся разумовай працай. Носьбіты буржуазнадэмакратычнай і рэвалюцыйнай ідэалогіі.
ЛІБЕРАЛЬНЫЯ НАРОДНІКІ — удзельнікі вызваленчага руху ў Расіі ў другой палове XIX ст., прыхільнікі мірных сацыяльнапалітычных рэформ.
БУНД — усеагульны яўрэйскі рабочы саюз Літвы, Польшчы і Расіі. Створаны на базе асветніцкіх гурткоў і стача
чных кас яўрэйскіх рамеснікаў і рабочых. У 1898 — 1903, 1906 — 1912 гг. аўтаномная арганізацыя ў складзе РСДРП.
IV.
П: Калі на тэрыторыі Беларусі ўзнікаюць першыя народніцкія гурткі ?
А: У сярэдзіне 70х гг. XIX ст.
П: Чым тлумачыцца слабае развіцце народніцкага руху на Беларусі?
А: Адсутнасць вышэйшых навучальных устаноў, значнай колькасці разначыннай інтэлігенцыі, вакол якіх канцэнтравалася прагрэсіўная частка грамадства; мноства верагодных народнікаў была рэпрэсіравана за ўдзел у паўстанні 1863 — 1864 гг.
П: Дзе былі зроблены спробы стварыць рэвалюцыйныя арганізацыі з выхадцаў з Беларусі?
А: У Пецярбургу. Туту 1882 — 1884 гг. ішла інтэнсіўнаяпрацд пастварэнню суполак моладзі — ураджэнцаў Беларусі. (Прыклад — Томан’).
П: Калі пачынаецца стачачны рух рабочых на Беларусі?
А: Першыя выступленні адносяцца да сярэдзіны 60х гг. XIX ст., перманентны рух — да сярэдзіны 70х гт. XIX ст.
П: Якія патрабаванні гучалі ў час выступленняў рабочых?
А: Эканамічныя.
П: Калі рабочыя Беларусі пачынаюць прымаць удзел у палітычных выступленнях?
А: 3 сярэдзіны 90х гг. XIX ст.
115
Арлоў У.А. Прысуд выканаў невядомы: Ігнат Грынявіцкі. Мн., 1992.
Гісторыя Беларускай ССР. Т. 2. Мн., 1972.
Бмч М.О. Развнтне соцналдемократнческого двнження в Белорусснн. 1883 — 1903. Мн„ 1973.
Бнч М.О. Рабочеедвнженмев Белоруссннв 1861 — 1904 гг. Мн., 1983. Цвікевіч А. Западноруснзм”, ‘'Западнорусская школа і яе прадстаўнікі” // Спадчына, 1991 — 1992.
СамбукС.М. Революцнонныенародннкн Белорусснн (70е — начало 80х годов XIX в.). Мн., 1972.
116
II.
Пісьменнікі: _
ВЯРЫГАДАРЭЎСКІ — беларускі пісьменнікдэмакрат. Пі(1816 — 1884) саў пад псеўданімам Беларуская
Дудка. У час паўстання 1863 — 1864 гг. адзін з арганізатараў узброснага выступлення на Віцебшчыне. У 1863 г. арыштаваны і зняволены ў Віцебскую турму, у 1865 г. сасланы ў Сібір, дзе і памер. Аўтар паэмы ‘Ахульга’, драцы Тордасць’, камедый ‘Хцівасць’ і Трэх 4ы — гнеў’ і інш. КАРАТЫНСКІ ВІНЦЭСЬ — беларускі і польскі паэт і журналіст. (1831 — 1891) У 1857 — 1858 гг. супрацоўнічаў у
часопісе ‘Віленскі зборнік’, з 1860 г. супрацоўнік газеты ‘Внленскнй вестннк’. У 1862 г. падарожнічаў па Беларусі. Аўтарартыкулаў, звязаных з Беларуссю (‘Карціны зберагоў Немана’, ‘Некалькі падрабязнасцей пра сям’ю, месца нараджэння і маладосць Адама Міцкевіча’ і інш.
ЕЛЬСКІ МІХАІЛ — беларускі скрыпач, кампазітар, му(1831 — 1904) зычны пісьменнік. Брат А.К. Ель
скага. Аўтар каля 100 твораў, у тым ліку 2х канцэртаў, Санатыфантазіі, фантазіі ‘Вясна’ і інш. Шмат выступаў як музычны публіцыст, друкаваў у польскіх часопісах ‘Музычны рух’, ‘Музычнае рэха’ і інш. артыкулы і нарысы пра вядомых кампазітараў і музыкантаўвыканаўцаў, у тым ліку беларускіх (Ю. Дашчынскага, Кржыжаноўскага, К. Стравінскага і інш.). Ва ўспамінах прыведзена шмат цікавых фактаў пра развіцце музычнага мастацтва на Беларусі. Збіраў і запісваў беларускія народныя мелодыі, выкарыстоўваў іх у сваіх творах. Аўтар працы ‘Народныя танцы Мінскай губерні’.
ЕЛЬСКІ АЛЯКСАНДР — беларускі пісьменнік, гісторык, эт(1834 — 1916) нограф, краязнавец, перакладчык,
публіцыст. 3 1890х гг. жыў у Замосці (Пухавіцкі рн), дзе стварыў літаратурнакраязнаўчы музей. Пісаў на беларускай, польскай і рускай мовах. Першы біеграф і сябра В. ДунінаМарцынкевіча. Аўтар верша ‘Вінцуку ДунінуМарцынкевічу, беларускаму паэту’ (1872 г.), дыдактычных вершаваных і празаічныхгутарак‘Сынок’ (1895 г.), ‘Нашыперасяленцы’ (1896г.) і інш.
КАЛІНОЎСКІ КАСТУСЬ — беларускі рэвалюцыянердэмакрат, (1838 — 1864) мысліцель і публіцыст. Кіраўнік
119
паўстання 1863 — 1864 гг. на Беларусі і ў Літвс. Аўтар твора рэвалюцыйнай публіцыстык ‘Пісьмо зпад шыбсніцы’, адзін з выдаўцоў газеты ‘Мужыцкая праўда’.
РАЖАНСКІ ФЕЛІКС — беларускі паэт, мемуарыст, удзель(? — пасля 1903 (?)) нік рэвалюцыйнага руху 1860х гг.
У 1861 г. увайшоў у Гродзенскую рэвалюцыйнуюарганізацыю К. Каліноўскага. Удзельнічаў у выданні і распаўсюджанні газеты ‘Мужыцкая праўда’. Аўтар паўстанцкіх песснь на беларускай мове Тэйга разам, хлопцы...’, ‘Ах ты, мая чарнабрыва...’ (былі апублікаваны ў 1865 г. ііаўстанцам 1. Арамовічам).
I АПЧЭЎСКІ ФЕЛІКС — беларускі паэтдэмакрат. У 1864 г. (1838 — 1892) арыштаваны, магчыма, за сувязь з
паўстанцамі. Аўтар вершаў ‘Саўсім нс тос, што было’, Трошы і праца’, ‘Ён і яна’ і інш. Некаторыя ягб всршы зберагліся ў рукапіснай ‘Беларускай хрэстаматыі’ Б.1. ЭпімахШыпілы.
БАГУШЭВІЧ ФРАНЦІШАК — беларускі паэт, празаік, публіцыст (1840 — 1900) і перакладчык. Пісаў пад псеўдані
мам Мацсй Бурачок. Удзельнік паўстання 1863 — 1864 гг. Пачынальнік крытычнага рэалізму ўбеларускай літаратуры. Багатая і разнастайная яго спадчына ў жанравых адносінах: паэма ('Кепскд будзе!’), вершаванаеапавяданнс, блізкае формайда гутарак ('У астрозе’), публіцыстычны маналог (’Маядудка’), філасофскі роздум ('Праўда’, ‘Думка’), вершапрысвячэнне ('Яснавяльможнай пані Арэшчысе ), байка (‘Воўк і авечка’) і інш.
КНІГІ ОНЛАЙН
