Гісторыя Беларусі: даведачна-інфармацыйны дапаможнік
Мінск 1994
АДЫХОДНІЦТВА — часовы адыход сельскага насельніцтва на промыслы або сельскагаспадарчыя прадпрыемствы, гаспадаркі іншых рэгіёнаў.
МІРАВЫ СУД — асобы від суда са спрошчаным судаводствам для разгляду нязначных іскаў (да 500 руб.) і дробных крымінальных злачынстваў.
МІРАВЫ ПАСРЭДНІК — у Расійскай імперыі службовая асоба, якая прызначалася для разгляду спрэчак і скаргаў, якія ўзніклі паміж сялянамі і памешчыкамі пад час рэалізацыі сялянскай рэформы 1861 г.
ЛАТЫФУНДЫІ — буйныя прыватнаўласніцкія зямельныя ўладанні.
ДЗЕСЯЦІНА — расійская мера зямельных плошчаў, якою карысталіся да ўвядзення метрычнай сістэмы мер (была роўная 1,0925 га).
МОРГ — адзінка вымярэння плошчы ў сістэме мер Вялікага княства Літоўскага (быў роўны 0,71 га).
‘БЕЛЫЯ’ — кансерватыўналіберальная плынь у нацыянальнавызваленчым руху Польшчы, Беларусі і Літвы напярэдадні і ў час паўстання 1863 — 1864 гт.
8. Зак. 5224.
105
‘ЧЫРВОНЫЯ’ — дэмакратычная плынь у нацыяналь
навызваленчым руху ў Польшчы, Літвс і Беларусі напярэдадні і ў час паўстання 1863 — 1864 гг. Падзяляліся на дзвеплыні: левую — рэвалюцыйнадэмакратычную і правую — шляхецкарэвалюцыйную.
‘МУЖЫЦКАЯ ПРАУДА’ ' —нелегальная рэвалюцыйнадэмакратычная газста на беларускай мове (лацінскім шрыфтам), якая выдава* лася ў 1862 — 1863 гг. Надрукавана 7 нумароў. Выдавалі К. Каліноўскі, В. Урублеўскі і інш. У газсце сцвярджалася неабходнасць радыкальнага вырашэння сялянскага пытання.
ЗАХОДНЕРУСІЗМ — плынь грамадскапалітычнай думкі,
адна з форм этнічнай самасвядомасці на Беларусі ў XIX — пач. XX ст.
Склаўся пасля 1830х гг. пад уплывам рэакцыйнай нацыянальнай палітыкі царызму. Канцэпцыя заходнсрусізму грунтуецца на сцвярджэнні, што беларусы — не самастойны этнас, а адгалінаванне рускага народа.
СЕРВІТУТЫ — абмежаванае права карыстання чу
жой уласнасцю (напрыклад, права праезду, выпасу жывелы, рыбнай лоўлі, карыстанне сенажацямі, ляснымі ўгоддзямі і інш.). Ссрвітуты былі вельмі пашыраны на Беларусі ў феадальныя часы. У парэформенны перыяд адбывалася напружаная барацьба сялянаў за права карустання сервітутамі.
АДРЭЗКІ — землі, адабраныя памешчыкамі ў ся
лянаў пад час рэформы 19 лютага 1861 г. У выніку сялянскіх хваляванняў, а таксама нацыянальнавызваленчага паўстання 1863 — 1864 гг. значная частка адрэзкаў была вернута сялянам.
IV.
П: Чаму расійскі імператар і ўрад сталі ініцыятарамі адмены прыгоннага права?
А: Да гэтага іх прымусіла крызіснае становішча эканомікі імперыі і неабходнасць скасавання перашкод яе далейшага развіцця.
П: Чаму ўлады інспірыравалі менавіта памешчыкаў ПаўночнаЗаходніх губерняў да падачы адрасоў са згодай адмены прыгоннага права?
106
А: Памешчыцкія гаспадаркі гэтага рэгіёна былі больш прыстасаваны да існавання ва ўмовах капіталістычных адносін.
П: У чым сэнс выкупной аперацыі?
А: Прыгоннікі атрымлівалі ў грашовай форме эквівалент прыбытку, які яны раней атрымлівалі ў выніку працы прыгонных сялянаў.
П: Да якога часу расцягнуўся працэс разліку за атрыманую зямлю?
А: У лістападзе 1905 г. быў абнародаваны Маніфсст аб адменс выкупных плацяжоў з 1 студзеня 1907 г.
П: Ці захавалася на тэрыторыі Беларусі пасля 1861 г. памеш^ьш!' землеўласнасць?
А: Так, значная частка лепшай зямлі засталася ў маёмасці памешчыкаў (55% земляў).
П: Чаму і калі ўлады пайшлі на адмену часоваабавязанага становішча сялянаў на Беларусі?
А: На гэта ўлады вымушаны былі пайсці пад націскам хвалі сялянскіх бунтаў, якія супалі з нацыянальнавызваленчым паўстаннем 1863 — 1864 гг. Адмена адбылася ў сакавіку 1863 г. у межах Віленскай, Мінскай і часткова Віцебскай губерняў, у лістападзе 1863 г. — на астатняй тэрыторыі Беларусі.
П: Калі дзяржаўныя сяляне сталі ўласнікамі зямлі?
А: Вясной 1867 г. дзяржаўныя сяляне былі пераведзены на выкуп, што фактычна пераўтварыла іх ва ўласнікаў зямлі.
П: Чым тлумачыцца тая акалічнасць, што нацыянальнавызваленчы рух 1863 г. не знайшоў шырокай падтрымкі сярод беларускага сялянства?
Аі Сяляне ў большасці не верылі актывістам нацыянальнавызвален"чага руху, значная частка якіх адносілася да шляхты. Сяляне не здолелі зразумець, што ідзе барацьба за іх інтарэсы.
П: Калі нацыянальнавызваленчы рух на Беларусі набыў узброеную „форму?
А: Вясной — восенню 1863 г.
Гісторыя Беларускай ССР. Т. 2. Мн., 1972.
Ігнатоўскі У.М. Кароткі нарыс гісторыі Беларусі. Мн., 1991.
Калнновскнй К. Нз печатного н рукопнсного наследня. Мн., 1988.
Кісялеў Г. 3 думай пра Беларусь. Мн., 1966.
Кісялеў Г. Сейбіты вечнага. Мн., 1964.
Революцмонный подьем в Лнтве н Бслорусснн 1861 — 1862. М., 1964.
107
ТЭМА № 19: САЦЫЯЛЬНАЭКАНАМІЧНАЕ РАЗВІЦЦЁ БЕЛАРУСІ Ў ДРУГОЙ ПАЛОВЕ XIX ст.
1864 г„ САКАВІК /. — выданне Палажэння аб ільготах і
перавагах пры куплі зямлі ў Заходніх губернях асобам рускага п^ходжання
1865г„ СНЕЖАНЬ — забарона асобам польскага паходжання (каталіцкага веравызнання) купляць і арандаваць зямлю ў Заходніх губернях.
1866 г. — пачатак руху цягнікоў па РыгаАрлоўскай чыгунцы на ўчастку ВіцебскПолацкДынабург.
1868 г„ ЛЮТЫ — выданне Палажэння аб скасаванні саслоўя аднадворцаў у Заходніх губернях.
1869— 1878 гг. — будаўніцтва МаскоўскаБрэсцкай чыгункі.
1871 г„ ЛІСТАПАД — афіцыйная дата адкрыцця Беларускай чыгункі.
1872 г. — пачатак вытворчасці на Добрушскай папяровай фабрыцы.
1873 — 1912 гг. — дзейнасць Мінскага камерцыйнага банка.
1875 г. — гарадская рэформа ў Заходніх губсрнях Расіі.
1882 г., МАЙ — заснаванне Сялянскага пазямельнага банка.
1882 г., МАЙ — выданне закону аб адмене саслоўнага падушнага падатку.
1882 г„ ЧЭРВЕНЬ — заснаваннс фабрычнай інспекцыі. Закон аб дзіцячай працы.
1884 г. — у Бабруйскім, Ігуменскім і Слуцкім • паветах Мінскай губерні адбыліся
108
хваляванні сялянаў у суьязі са спробай самавольнага перасялення ў Сібір.
1885г., ЧЭРВЕНЬ 1886г„ ЧЭРВЕНЬ 1890г.,МАЙ 1893— 1899 гг. 1895г.,СТУДЗЕНЬ 1898 г. ВІТГЕНШТЭЙНЫ РАДЗІВІЛЫ ПАТОЦКІЯ ПАСКЕВІЧЫ ЧАРНЫШОЎКРУГЛІКАЎ ШАРАШЭЎСКІ ЛЕКЕРТЫ ЦУКЕРМАН ПАЛЯК ЯКАБСОН ЛІЎШЫЦ АДРАБОТКІ ЭКАНАМІЧНЫ КРЫЗІС АГРАРНЫ КРЫЗІС — выданне законаў аб начной працы жанчын і падлеткаў. — увядзенне Палажэння аб найме сельскагаспадарчых рабочых. — увядзенне ў эксплуатацыю конкі ў Мінску. — прамысловы ўздым у Расіі. — увод у дзеянне электрастанцыі ў Мінску. — увядзенне ў эксплуатацыю трамвач ў Віцебску. II. — буйнейшыя землеўласнікі, латыфундысты. — прадпрымальнікі, гаспадары прамысловых прадпрыемстваў. III. — кабальная форма найму сялянаў са сваімі прыладамі і цяглам да памешчыка (за пазычаныя грошы, збожжа, арэнду зямлі і г.д.). — стан эканомікі, які характарызуецца падзеннем вытворчасці, рэзкім абвастрэннем усіх супярэчнасцей эканомікі. — стан эканомікі, выкліканы цяжкасцямі збыту прадукцыі сельскагаспадарчай вытворчасці, падзеннем цэн
109
на яе. Першы аграрны крызіс (70 —80я гг. XIX ст.) быў выкліканы прылівам на еўрапейскі рынак значнай колькасці таннага хлеба з ЗША, Расіі і іншых краін. За час аграрнага крызісу Беларусь ператварылася ў рэгіён, куды ў значным памеры ўвозілі збожжа. Адбылася пераарыентацыя сельскагаспадарчай вытворчасці Беларусі: галоўнай галіной стала жывелагадоўля.
ФАБРЫКА — форма арганізацыі вытворчасці; прамысловае прадпрыемства, заснаванае на выкарыстанні сістэмы машын.
ФАБРЫЧНАЯ ІНСПЕКЦЫЯ — дзяржаўны орган нагляду за выкананнем фабрычнага заканадаўства. Уведзена ў 1882 г.
ЦЭНЗАВАЯ ПРАМЫСЛОВАСЦЬ — пэўных памераў (цэнзу) і аб’ёму вытворчасці прадпрыемствы (фабрыкі і заводы) пры наяўнасці механічных рухавікоў.
IV.
П: У якіх беларускіх губернях хутчэй развіваліся капіталістычныя адносіны ў сельскай гаспадарцы?
А: Віленскай, Гродзенскай і Мінскай,.
П: Я^ія тэхнічныя кулЬтуры вырошчваліся на Беларусі?
А: Лён, бульба, цукровыя буракі і г.д.
П: Чым можна растлумачыць павелічэнне пасеваў кармавых траў?
А: Павелічэннем аб’ёму малочнай жывёлагадоўлі.
П: Якая форма прамысловай вытворчасці пераважала на тэрыторыі Беларусі?
А: Мелкатаварная вытворчасць.
П: Якія галіны вытворчасці больш хутка развіваліся на тэрыторыі Беларусі?
А: Перапрацоўчыя (вінакурэнне, дрэваапрацоўка, папяровакардонная, тытунёвая і г.д.).
П: 3 ліку якіх сацыяльных груп фарміравалася буржуазія Беларусі?
А: Пераважна з ліку памешчыкаў, дваран, мяшчан, купцоў.
ГІ: Што спрыяла хуткаму развіццю ўнутранага рынка ў Беларусі ў XIX ст.?
А: Інтэнсіўнае будаўніцтва чыгуначных ліній.
110
V.
Бейлькмн Х.Ю. Сельскохозяйственный рынок Белорусснн 1861 — 1914 гг. Мн., 1989.
Бнч М.О. РабочеедвнженневБелорусснм в 1861 — 1904"’Мн ’ Болбас М.Ф. Промышленность Белорусснн. 1860 — 1900. Мн., 14/8. Верешагнн П.Д. Крестьянскне переселсння нз Белорусснн (вторая половнна XIX в.). Мн., 1978.
Гісторыя Беларускай ССР. Т. 2. Мн., 1972.
Нсторня рабочего класса Белорусской ССР. Т. 1. Мн’198 : Молчанова Л.А. Матернальная культура белорусов. Мн., 1908.
Панютнч В.П. йз нсторнн формнровання пролетарната Белоруссмя. 1861 — 1914 гг. Мн., 1969.
Самбук С.М. Полмтнка цармзма в Белорусснн во второч половмне ХІХвека. Мн., 1980.
ТЭМА № 20: ГРАМАДСКАПАЛІТЫЧНАЕ ЖЫЦЦЁ БЕЛАРУСІ
Ў АПОШНЯЙ ТРЭЦІ XIX ст.
1873— 1875 гг. I. — узнікненне першых народніцкіх гурткоў у беларускіх гарадах.
1876 г., КРАСАВІК —МАЙ 1878 г. — хваляванні рабочых суконнай фабрыкі ў Слонімскім павеце. — утварэнне ў Магілёве народніцкага гуртка ‘Зямля і воля .
1879— 1882 гг. — дзейнасць у Мінску гурткоў арганізацыі ‘Чорны перадзел’.
1880— 1889 гг. — дзейнасць у Мінску гурткоў ‘Народнай волі’.
1881 г. — дзейнасць у Мінску друкарні народніцкай арганізацыі ‘Чорны перадзел .
1881 г. — утварэнне ў Пецярбургскім універсітэце нелегальнага беларускага студэнцкага зямляцтва.
1883— 1884 гг. — утварэнне на Беларусі першых рабочых гурткоў народавольскага накі
111
1884 г. рунку. — выданне ў Пецярбургу нелегальнага беларускага народніцкага часопіса Томан’
1884 — 1889 гг. — дзейнасць у Мінску першых рабо
1889— 1890 гг. чых гурткоў марксісцкага накірунку. — хваляванні сялян Чэрыкаўскага і Клімавіцкага паветаў Магілёўскай губерні ў сувязі са спробамі перася
1893 г. лення ў Сібір. — утварэнне ‘Сацыялдэмакратыі ка
1894 г. ралеўства Польскага’. — пачатак дзейнасці сацыялдэмакратычных рабочых гурткоў С. Трусе
1895 г. віча ў Мінску. — забастоўка рабочыхчыгуначнікаў г. Мінска.
КНІГІ ОНЛАЙН
