Гісторыя Беларусі: даведачна-інфармацыйны дапаможнік
Мінск 1994
ДМАХОЎСКІ В. (1807(?) — 1862) — выхадзец з Беларусі. Жывапісец, тэатральны дэкаратар. Аўтар рамантычных пейзажаў ‘Возера Сві
цязь’, ‘Замак і вежа ў Троках’, ‘Вуліца ў Вільні’ і інш. Некаторы час афармляў спектаклі ў Віленскім гарадскім тэатры.
ОРДА Н. (1807 1883) — выхадзец з Беларусі. Выдатны піяніст, кампазітар, педагог, музыкальны пісьменнік, мастакграфік. Шмат
98
падарожнічаў па Беларусі, Украіне, Польшчы і Літве; рабіў зама~ леўкі мясцін, звязаных з жыццем вядомых людзей і архітэктурных помнікаў (па Беларусі — большза 200замалёвак). Аўтар Траматыкі музыкі’. 3за ўдзелу ў паўстанні 1830 — 1831 гг. доўгі час пражыў у эміграцыі, у Парыжы.
III.
‘ЭНЕІДА НАВЫВАРАТ’ — жартоўныя паэмы; помнікі ананім‘ТАРАС НА ПАРНАСЕ’ най літаратуры.
АДЗІНАЯ СІСТЭМА — новая сістэма асветы, якая была АГУЛЬНААДУКАЦЫЙНЫХ створана ў Расійскай імперыі ў паШКОЛ чатку XIX ст. Кіраўніцтва школамі
было цэнтралізавана. Настаўнікі прыходскіх вучылішч падпарад
коўваліся наглядчыку павятовага вучылішча, а тыя, у сваю чаргу, — дырэкцыі губернскай гімназіі. Дырэктары гімназіі знаходзіліся ў распараджэнні Вучылішчнага камітэта ўніверсітэта — цэнтра наву
чальнай акругі.
ВІЛЕНСКАЯ — аб’ядноўвала навучальныя ўстано
НАВУЧАЛЬНАЯ вы Беларусі, Літвы і Правабярэж
АКРУГ/ най Украіны. Першым папячыце
лем быў А. Чартарыйскі, які актыўна спрыяў паланізацыі насельніцтва Беларусі. Цэнтрам акругі быў Віленскі ўніверсітэт. ВІЛЕНСКІ — заснаваны ў 1855 г. Я.П. Тышкеві
МУЗЕЙ чам, адкрыты 1.12.1856 г. у будынку
СТАРАЖЫТНАСЦЕЙ бібліятэкі Віленскага ўніверсітэта.
Існаваў з перапынкамі да 1й сусветнай вайны. Меў аддзелы археалогіі, этнаграфіі, мастацтва, мінералогіі, арніталогіі. Шмат экспанатаў было з Беларусі: археалагічныя знаходкі, граматы XII — XIV ст., каменныя ідалы са Слуцка і інш.
ВІЛЕНСКАЯ АРХЕАЛАГІЧНАЯ
КАМІСІЯ
РАМАНТЫЗМ
— навуковаасветная ўстанова, дзейнічала ў 1855 — 1865 гг. Створана па ініцыятыве Я.П. Тышкевіча пры Віленскім музеі старажытнасцей.
— ідэйнамастацкі накірунак у духоўным жыцці, літаратуры і мастацтве
Еўропы і Амерыкі ў каі^цы XVIII — першай палове XIX ст. На Беларусі ідэі рамантызму’ з’явіліся ў першай палове XIX ст. Для рамантызму ўласціва арыентацыя на голас пачуццяў. У беларускай літаратуры зарадзіўся пераважна пад
99
уздзеяннем творчасці А. Міцкевіча, I. Крашэўскага і іх паслядоўнікаў: Я. Чачота, Я. Баршчэўскага, У. Сыракомлі, В. ДунінаМарцынкевіча і інш.
СЕНТЫМЕНТАЛІЗМ — плынь у літаратуры і мастацтве
XVIII — пачатку XIX ст. у Заходняй Еўропс і Расіі. Сентыменталізму ўласцівы культ пачуцця, увага да ніжэйшых слаёў грамадства, увядзеннелепшых маральных і духоўных каштоўнасцей у рангнайважнейшага жыццёвага правіла. У беларускай літаратуры не аформіўся ў самастойную плынь. Элементы сентыменталізму ўпершыню прыкметна выявіліся ў вершах Я. Чачота.
КЛАСІЦЫЗМ — накірунак у еўрапейскай мастацкай
культуры другой паловы XVII — пачатку XIX ст. На Беларусі ў пачатку XIX ст. з’явіўся асноўным архітэктурным стылем. Пабудовы вызначаліся манументальнасцю, урачыстасцю. У скульптуры і жывапісу шырокага развіцця не атрымаў.
IV.
П: На якой мове вялося выкладанне ў навучальных установах на Беларусі ў першай палове XIX ст.?
А: У большасці выпадкаў навучанне вялося на польскай мове, часткова на рускай.
П: Ці існавала на Беларусі ў першай палове XIX ст. сістэма адукацыі для прыгонных сялянаў?
A: Me.
П: Якія жанры характэрны для беларускага жывапісу першай паловы XIX ст.?
А: Гістарычны, партрэтны, пейзажны і бытавы.
П: Хто першы ў XIX ст. звярнуў увагу на вывучэнне гісторыі Беларусі? А: Гэта былі, перш за ўсе, студэнтыфіламатаўцы.
П: Што характэрна для форм развіцця беларускай нацыянальнай культуры XIX ст.?
А: Беларуская прафесійная культура ў першай палове XIX ст. развівалася пераважна ў іншамоўных формах: на польскай, рускай і інш. мовах. Народная культура — аснова прафесійнай, стваралася на беларускім моўным субстраце.
100
V.
Гісторыя Беларускай ССР. Т. 1. Мн., 1972.
Гісторыя беларускага мастацтва: у 6 т. Т. 3. Мн., 1989.
Гісторыя беларускага тэатра: у 3 т. Т. 1. Мн.,1983.
Дробов Л.Н. Жнвопнсь Белорусснн XIX — начало XX в. Мн., 1974.
Казберук У. Вяшчун славы і волі: Уладзіслаў Сыракомля. Мн., 1990. Каханоўскі Г.А. Археалогія і гістарычнае краязнаўства Беларусі XVI — першай паловы XIX ст. Мн., 1984.
Каханоўскі Г.А., Малаш Л.А., Цвірка К.А. Беларуская фалькларыстыка: Эпоха феадалізму. Мн., 1989.
Каханоўскі Г.А., Каханоўскі А.Г. Руплівец нашай старасветчыны: Яўстах Тышкевіч. Мн., 1991.
Лойка А. Адам Міцкевіч і беларуская літаратура. Мн., 1959.
Лойка А.А. Гісторыя беларускай літаратуры. Дакастрычніцкі перыяд. Т. І.Мн., 1989.
Мальдзіс А. Падарожжа ў XIX стагоддзе. Мн., 1969.
Цвірка К. Слова пра Сыракомлю. Мн., 1975.
ТЭМА № 18: РЭФОРМА 1861 г.
ПАЎСТАННЕ 1863 г. НА БЕЛАРУСІ
1857 г„ КАСТРЫЧНІК
1857 г., ЛІСТАПАД
1861 — 1864 гг.
1861 г„ 19ЛЮТАГА
1861 г.
1861 — 1862 гг.
7.
— памешчыкі Віленскай, Гродзенскай і Ковенскай губерняў накіравалі Аляксандру II адрас, дзе ўтрымлівалася згода на вызваленне сялянаў без зямлі.
— рэскрыпт Аляксандра II віленскаму генералгубернатару У.І. Назімаву аб стварэнні губернскіх камітэтаў па сялянскаму пытанню.
— дзейнасць К. Каліноўскага на БелаРУСі.
— адмена прыгоннага права ў Расійскай імперыі.
— утварэнне Цэнтральнага нацыянальнага камітэта ў Варшаве.
— дзейнасць Камітэта руху — цэнтра
101
па падрыхтоўцы паўстання 1863 —
1861 — 1863 гг. 1864 гг. на Беларусі і ў Літве. — уздым сялянскага руху ў сувязі з пра
1862— 1863 гг. вядзеннем рэформы 1861 г. — выданне К. Каліноўскім, Ф. Ражанскім, В. Урублеўскім газеты 'Мужыц
1_862г. кая праўда’. — стварэнне ў Вільні Літоўскага праві
1862 — 1865 гг. 1863 г. нцыяльнага камітэта. — дзейнасць у Пецярбургу Заходняга камітэта. Y маніфест Варшаўскага Цэнтральна
га нацыянальнага камітэта з заклі
1863 г.,СТУДЗЕНЬ 1863 г„ СТУДЗЕНЬ кам да паўстання. — адозва Літоўскага правінцыяльнага камітэта з заклікам да паўстання. — маніфест Часовага правінцыяльнага ўрада Літвы і Беларусі аб надзялен
1863 г„ СТУДЗЕНЬ ні сялянаў зямлей. — узнікненне першых паўстанцкіх ат
1863 г. радаў у заходніх паветах Беларусі. рэарганізацыя Часовага правінцыяльнага ўрада Літвы і Беларусі ў ад
1863 г., САКАВІК дзел кіраўніцтва правінцыямі Літвы. указ царскага ўрада аб увядзенні абавязковага выкупу сялянскіх надзелаў у Віленскай, Гродзенскай і
1863 г.,КРАСАВІК Мінскай губернях. — стварэнне павятовых праверачных камісій; выпраўленне ўстаўных грамат і складанне выкупных актаў у
1863 г„ ВЯСНА беларускіх губернях. — найвышэйшы ўздым паўстання на
1863г., МАЙ , тэрыторыі Літвы і Беларусі. — у Вільна накіроўваецца ў якасці ге
1863 г., КАСТРЫЧНІК нералгубернатара М.М. Мураўеў. — цыркуляр аб даванні трохдзесяціннага надзелу сялянам, якія былі абеззямелены ў 1846 — 1856 гг. і
102
1863 г.,ЛІСТАПАД
1864^ СТУДЗЕНЬ.
1Жі., САКАВІК
1864 г.,.10САКАВ1КА.
186TK, МАЙ
1864 г., ЛІСТАПАД
1865 г.,СНЕЖАНЬ
1866 г„ КРАСАВІК
1867 г„ МАЙ
аб вяртанні надзелаў сялянам, пазбаўленым зямлі пасля 1857 г.
— пашырэнне ўказа аб абавязковасці выкупу сялянскіх надзелаў на Віцебскую і Магілёўскую губерні.
— арышт К. Каліноўскага ў Вільні.
— выдадзена палажэнне аб ільготах і перавагах асобам рускага паходжання пры куплі зямлі ў Заходніх губернях.
— пакаранне смерцю К. Каліноўскага.
— заканчэнне ўвядзення ўстаўных грат мат на Беларусі.
— зацвярджэнне судовага статута. Судовая рэформа ў Расіі.
— забарона асобам польскага паходжання (каталіцкага веравызнання) арандаваць зямлю ў Заходніх губернях.
— цэнзурная рэформа.
— зацвярджэнне палажэння аб пазямельным упарадкаванні дзяржаўных сялянаў Заходніх губерняў.
II.
КАЛІНОЎСКІ КАСТУСЬ' — беларускі рэвалюцыянердэмакрат (21 1 1838 — 10.3.1864 г.) і мысліцель, кіраўнік паўстання 1863 — 1864 гг. на Беларусі і ў Літве. Адзін з найбольшактыўных і паслядоўных дзеячаў нацыянальнавызваленчага руху. Належаў да левага крыла ‘ Чырвоных’. Пакараны смерцю ў Вільні. ‘
СЕРАКОЎСКГЗЫГМУНТ — дзеяч беларускага, польскага і рус(1826 — 1863) кага рэвалюцыйнага руху. Кіраўнік
паўстанцкага атрада ў Літве. Пакараны смерцю ў Вільні 27.06.1863 г.
УРУБЛЕЎСКІ — дзеяч беларускага і польскага рэваВАЛЕРЫЙ АНТОНІ люцыйнага руху. У час паўстання (1836 — 1908) 1863 — 1864 гг. актыўны дзеяч ‘Чы
103
рвоных’, камандаваў паўстанцкімі атрадамі. На пачатку 1864 г. эмігрыраваў у Францыю.
НАЗІМАЎ У.І. (1802— 1874)
— віленскі генералгубернатар у 11855 — 1863 гт., асоба прыбліжаная
да Аляксандра II. Інспірыраваў падачу дваранствам Віленскай, Гродзенскай і Ковенскай губерняў адрасоў імператару з пажаданнямі вызвалення сялянаў ад прыгонніцтва без зямлі.
МУРАЎЕЎ М.М.
Я.ДАМБРОЎСКІ '
К. КАЛПЮЎСКІ
А. ТРУСАЎ
В. УРУБЛЕЎСКІ
А. МАЦКЯВІЧУС
А. АВЕЙДЭ, А. ГІЛЕР
УСТАЎНЫЯ ГРАМАТЫ
ЧАСОВААБАВЯЗАНЫЯ СЯЛЯНЕ
галоўны начальнік Заходняга краю ў 1863 — 1865 гг. Арганізатар і кіраўнік рашучага і жорсткага задушэння паўстання 1863 — 1864 гг. на Беларусі і ў Літве.
п]эадстаўнікі і лідэры левага крыла 'Чырвоных’.
прадстаўнікі і лідэры правага крыла ‘Чырвоных’.
Ш.
— акты, якімі вызначаліся адносіны часоваабавязаных сялянаў з памешчыкамі пасля сялянскам рэформы 1861 г.
— былыя памешчыцкія сяляне ў Расіі, якія на падставе рэформы 1861 г.
выа валены ад прыгону, але да пэўнага часу павінны былі выконвацьфеадальныя павіннасці на карысць памешчыкаў. На Беларусі часоваабавязаны стан быў скасаваны ў 1863 г., а ўвогуле па Расійскай імперыі ў 1881 г.
ЦЯГЛЫЯ СЯЛЯНЕ — катэгорыя феадальназалежных ся
лянаў у Расіі і Вялікім княстве Літоўскім. У XIX ст. — сяляне, якія мелі поўны зямельны надзел і адбывалі феадальныя павіннасці ў памеры поўнага цягла.
АГАРОДНІКІ
катэторыя феадальназалежных сялянаў, якія карысталіся толькі не
104
вялікім зямельным надзелам.
БАБЫЛІ ХАЛУПНІКІ КАМОРНІКІ КУТНІКІ БАТРАК (ПАРАБАК) — катэгорыі беззямельных сялянаў, якія жылі на чужой зямлі, за што плацілі гаспадару. — прадстаўнік сельскагаспадарчага пралетарыяту.
АБШЧЫННАЯ ЎЛАСНАСЦЬ — калектыўная ўласнасць групы людзей, аб’яднаных у якуюнебудзь абшчыну (у гэтым выпадку — сель
скую). На Беларусі існаванне абшчыннай уласнасці мела месца толькі ў Віцебскай і Магілёўскай губернях.
КНІГІ ОНЛАЙН
