Гісторыя Беларусі: даведачна-інфармацыйны дапаможнік

Гісторыя Беларусі: даведачна-інфармацыйны дапаможнік

Памер: 240с.

Мінск 1994

307.38 МБ

ГІСТОРЫЯ БЕЛАРУСІ даведачнаінфармацыйны Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт Гістарычны факультэт Навуковадаследчая лабараторыя гісторыі Беларусі ГІСТОРЫЯ БЕЛАРУСІ Даведачнаінфармацыйны дапаможнік Мінск 1994 ББК 63.3(2Б) Г46 Аўтарыскладальнікі: м.н.с. Э.С. Дубянецкі (тэмы № 24; 25; 26; 27; 28; 29; 30; 31; 32); ст.н.с. В.С. Касмылёў (тэмы № 13; 14; 15; 16; 18; 19; 20); к.г.н., дацэнт А.Г. Каханоўскі (тэмы № 5; 7; 11; 12), м.н.с. С.А. Коранева (тэмы № 8; 12; 17; 21); н.с. А.І. Кушнір (тэмы №1; 2; 3; 4; 6; 22; 23); к.г.н., дацэнт С.М. Ходзін (тэмы № 9; 10; 33; 34; 35; 36; 37; 38). 3 адум а_ і навуковае рэдагаванне: кандыдаты гістарычных навук, дацэнты А.Г. Каханоўскі і А.А. Яноўскі. Рэкамендавана да выдання рашэннем Вучонага Савета гістарычнага факультэта Белдзяржуніверсітэта. Рэцэнзенты: доктар гістарычных навук | Г.А. Каханоўскі | кандыдат гістарычных навук У.А. Сосна Анатацыя: Даведачнаінфармацыйны дапаможнік па гісторыі Беларусі арыентаваны на вучняў сярэдняй школы і тых, хто вырашыў распачаць самастойную падрыхтоўку да здачы ўступнага экзамену на гуманітарныя факультэты вышэйшых навучальных ўстаноў Рэспублікі. Ён будзе карысны для настаўнікаў і выкладчыкаў роднай іісторыі, усіх, хто мае да яе зацікаўленасць. © НПЧ ‘Фінансы, улік, аудыт’ ДА ЧЫТАЧА Даведачнаінфармацыйны дапаможнік па гісторыі Беларусі арыентаваны на вучняў сярэдняй школы і тых, хто вырашыў распачаць самастойную падрыхтоўку да здачы ўступнага экзамену на гуманітарныя факультэты вышэйшых навучальных ўстаноў Рэспублікі. Ён будзе карысны для настаўнікаў і выкладчыкаў роднай гісторыі, усіх, хто мае да яе зацікаўленасць. Аўтары паставілі псрад сабой мэту абагуліць разнастайную інфармацыю, якая раскідана па навуковай і вучэбнай літаратуры, такім чынам, каб яна ўяўляла сабой паслядоўны рад звестак па сацыяльнаэканамічнай, палітычнай, ваеннадыпламатычнай, культурнай гісторыі нашай Бацькаўшчыны ад старажытных часоў і да сснняшняга дня. Вылучэнне 38 тэм, з якіх складаецца дапаможнік, абумоўлена зместам і патрабаваннямі школьнай праграмы, а таксама праграмы ўступнага экзамену ў вну Беларусі. Матэрыял у дапаможніку размеркаваны па тэмах. У кожнай з іх маецца пяць раздзелаў. Інфармацыя асобнага раздзела пасвойму раскрывае сутнасць тэмы. У першым раздзеле канкрэтнай тэмы прадстаўлены галоўныя падзеі, якія адбыліся ў азначаны перыяд часу і якія больш за іншыя характэрны для гэтага накірунку гістарычнага працэсу (раздзел I — ‘ВАЖНЕЙШЫЯ ПАДЗЕГ). Другі раздзел (‘ЗНАКАМІТЫЯ ДЗЕЯЧЫ’) вылучае і дас асноўныя характарыстыкі вядомым у гісторыі Беларусі палітычным, дзяржаўным дзсячам, кіраўнікам сацыяльных рухаў, прадстаўнікам розных накірункаў навукі і культуры і інш. Тлумачэнне асноўных тэрмінаў і паняццяў, якія датычацца пэўнага гістарычнага перыяду ці працэсу, зроблена ў трэцім раздзеле кожнай тэмы (раздзел III — ‘ХАРАКТЭРНЫЯ ТЭРМІНЫ, ПАНЯЦЦІ, НАЗВЫ’). Задума чацвё'ртага раздзела (‘ХАРАКТЭРНЫЯ ЭКЗАМЕНАЦЫЙНЫЯ ПЫТАННІ ПА ТЭМЕ I КАРОТКІЯ АДКАЗЫ НА ІХ’) падказана вопытам прыёму экзаменаў: як вядома, на экзамене па кожнай тэме амаль заўседы гучыць пэўны пералік характэрных, можна сказаць — найбольш істотных пытанняў. Таму важна даць як вучню, так і абітурыенту канцэнтраваныя, абагуленыя адказы на такія пытанні, каб у навучэнцаў была магчымасць зарыентавацца на асноўныя звесткі і саму логіку размовы па тэме. 3 У пятым раздзеле <‘ПРЫКЛАДНЫ СПІС ЛІТАРАТУРЫ ПА TOME’) падаецца тая літаратура, якая была выкарыстана аўтарамі пры напісанні канкрэтнай тэмы і якой можна кіравацца пры паглыбленай падрыхтоўцы да экзамену. Аўтары прадставілі звесткі па гісторыі Беларусі, абапіраючыся на новы дакументальны матэрыял і з улікам апошніх даследаванняў гісторыкаў. Амаль ва ўсіх раздзелах дапаможніка прыводзіцца інфармацыя, якая раней не атрымала належнага асвятлення ў вучэбнай літаратуры, але патрабуецца новымі навучальнымі праграмамі. Прапануемы дапаможнік — першая спроба даць у канцэнтраваным выглядзе даведкі аб тых гістарычных падзеях, асобах, працэсах, якія неналежным чынам падаюцца ў выдадзенай на сенняшні дзень навучальнай і навуковапапулярнай літаратуры па роднай гісторыі. Дапаможнік падрыхтаваны выкладчыкамі і навуковымі супрацоўнікамі навуковадаследчай лабараторыі гісторыі Беларусі гістарычнага факультэта Белдзяржуніверсітэта. А.Г. Каханоўскі, А.А. Яноўскі. 4 ТЭМА № 1: ПЕРШАБЫТНААБШЧЫННЫ ЛАД НА ТЭРЫТОРЫІ БЕЛАРУСІ I. Важнейійыя падзеі. Перыядызацыя эпохі першабытнасці на тэрыторыі Беларусі. 100 т. да н.э. 100 — 10 т. да н.э. 100 — 40 т. да н.э. — каменны век. — палеаліт. — час першага з’яўлення людзей на тэрыторыі Беларусі. 30 — 20 т. да н.э. — датаванне старажытнейшых стаянак першабытных людзей на Беларусі (Бердыжскай і Юравіцкай). 10 — 6 т. да н.э. 5 — 3 т. да н.э. 2 — пач. 1 т. да н.э. 3 — 2 т. да н.э. — мезаліт. — неаліт. — бронзавы век. — вылучэнне жывелагадоўлі і земляробства як самастойных форм вытворчай дзейнасці на тэрыторыі Беларусі. Пач. 1 т. да н.э. — IX ст. н.э. — жалезны век. 6 ст. — 7 ст.н.э. — з’яўленне славянаў на тэрыторыі Беларусі. II. Знакамітыя дзеячы. III. Характэрныя тэрміны, паняцці, назвы. ЛЕДНІКОВЫ ПЕРЫЯД — перыяд у гісторыі Еўропы, калі ў КАМЕННЫ ВЕК выніку рэзкага пахаладання паверхня сушы была пакрыта тоўстым слоем леду. — перыяд гісторыі і культуры, на працягу якога прылады працы і зброя вырабляліся з каменю, часткова з косці і дрэва; у гэты перыяд узнікае ПАЛЕАЛІТ МЕЗАЛІТ мастацтва, рэлігія. — старажытнакаменны перыяд. — сярэднекаменны перыяд. 5 НЕАЛІТ БРОНЗАВЫ BEK — новакаменны перыяд. — перыяд старажытнай гісторыі, калі побач з каменнымі ўжывалі прылады працы, зброю і ўпрыгожванні з бронзы. ЖАЛЕЗНЫ BEK — эпоха ў гісторыі чалавецтва, якая характарызуецца пашырэннем металургіі жалеза і вырабам жалезных рэчаў. БЕРДЫЖ ЮРАВІЧЫ КРАСНАСЕЛЬСКІ — старажытнейшыя стаянкі першабытнага чалавека на Беларусі. — паселак, каля якога былі знойдзены крэмнездабываючыя шахты. ХАТАМЕЛЬ КАЛОЧЫН — вескі, каля якіх былі раскапаны гарадзішчы перыяду рассялення славянаў на Беларусі. ХОДАСАВІЧЫ — веска, каля якой было знойдзена язычніцкае свяцілішча. СТАЯНКА — пасяленне першабытных людзей і^меннага і бронзавага веку. ГАРАДЗІШЧА — рэшткі ўмацаванага паселішча перыяду патрыярхату. СЕЛІШЧА — рэшткі старажытнага неўмацаванага паселішча перыяду распаду першабытнаабшчыннага ладу і Старажыт КУРГАН най Русі. — земляны насып над старажытным пахаваннем. ІНДАЕУРАПЕЙЦЫ — вялікая група народаў, вядучых свае паходжанне ад агульнага караня — праівдаеўрапейцаў. ДРЫГАВІЧЫ КРЫВІЧЫ ПАЛАЧАНЕ РАДЗІМІЧЫ БУЖАНЕ ЯЦЬВЯП ЛАТГАЛЫ СЕЛЫ — усходнеславянскія племянныя саюзы на тэрыторыі Беларусі. — балцкія плямены, якія насялялі тэрыторыю сучаснай Беларусі. 6 АУКШТАЙТЫ ЗЕМГАЛЫ Асноўныя віды прылад працы і зброі першабытных людзей: РУЧНОЕ РУБІЛА НАЖЫ ІГОЛКІ СКРАБКІ ДЗІДЫ КІНЖАЛЫ ГАРПУНЫ СЯКЕРЫ ЛУКIСТРЭЛЫ МАТЫКА ГАНЧАРНЫ КРУГ ТКАЦКІСТАНОК ДОМНІЦА РОД — палеаліт. — мезаліт. — неаліт. — жалезны век. — калектыў першабытных людзей, аб’яднаных кроўным радством. ПЛЕМЯ ПРАВАДЫР — аб’яднанне некалькіх радоў. — асоба, якая з’яўлялася лідэрам роду, племені. МАТРЫЯРХАТ — перыяд у гісторыі радавой абшчыны, калі жанчына адыгрывала вядучую ролю ў гаспадарчым жыцці, у сістэме сямейнашлюбных адносін. ПАТРЫЯРХАТ — перыяд у гісторыі радавой абшчыны (у жалезным веку), калі вядучая роля ў сямейным і гаспадарчым жыцці належала мужчыне. РАДАВАЯ АБШЧЫНА — аб’яднанне кроўных сваякоў, якія мелі агульную ўласнасць і вялі калектыўную гаспадарку. СЕЛЬСКАЯ АБШЧЫНА — аб’яднанне людзей, у якім асобныя сем’і маглі не мець сваяцкіх адносін. ЯЗЫЧНІЦТВА (ПАГАНСТВА) — сістэма рэлігійных вераванняў, калі чалавек абогатварае розныя сілы і стыхіі прыроды. ДУХІ — ва ўяўленнях першабытных людзей 7 істоты, якія валодаюць незвычайнай сілай. ПЯРУН — бог грому, маланкі, вайны, вярхоўнае бажаство ўсходніх славянаў. СВАРОГ ВЕЛЕС МАПЯ — богагню. — бог жывелагадоўлі. — абрады, звязаныя з верай у надзвычайную здольнасць чалавека ўплы ІДАЛ ваць на людзей і з’явы прыроды. — матэрыяльны прадмст, які служыць аб’ектам рэлігійнага пакланення. АМУЛЕТ (АБЯРЭГ) — прадмет, які па забабонных уяўленнях ахоўвае яго ўладальніка ад бядоты. ЖРЭЦ СВЯЦІЛІШЧА — служыцель язычніцкага культа. — язычніцкае культавае збудаванне, месца малснняў і ахвярапрынашэнняў. IV. Характэрныя Экзаменарыііныя пытанні па тэме і кароткія адказы на іх. П: Калі чалавек з’явіўся.на тэрыторыі Беларусі? А: Прыблізна 100 — 40тыс. год таму назад. П: Якія новыя прылады працы з’явіліся ў пасляледніковы перыяд? А: Лук, стрэлы, гарпун. П: Якія значныя падзеі адбыліся на мяжы III — 11 тыс. да н.э. на тэрыторыі Беларусі? А: З’яўленне жывёлаводаў і земляробаў. П: Якая была этнічная прыналежнасць нассльніцтва Беларусі да прыходу сюды індаеўрапейцаў? А: На думку некаторых даследчыкаў, на тэрыторыі Беларусі да прыходу індаеўрапейцаў жылі фінаугры. ГІ: Калі пачалася эпоха металу на Беларусі? А: 3 II тыс. да н.э. П: Адкуль паступалі медзь і бронза на Беларусь? А: 3 Каўказа і Прыкарпацця. П: Якія прысвойваючыя формы гаспадаркі папярэднічалі земляробству і жывелагадоўлі? А: Збіральніцтва і паляванне. 8 П: Калі пачынаецца жалезны век на Беларусі? А: У пачатку I тыс да н.э. П: Чаму змяніўся тып пасялення ў жалезным веку? А: 3 узнікненнем маёмаснай няроўнасці пачасціліся крадзяжы і разбоі. Людзі пачалі ўмацоўваць свае пасяленні валам, ровам, частаколам. Так з’явіліся ўмацаваныя паселішчагарадзішчы. П: Якія аб’яднанні ўсходніх славянаў жылі на Беларусі з VIII — IX ст. н.э.? А: Палачане, крывічы, дрыгавічы, радзімічы, бужане. П: Які бог быў галоўным у язычніцкім славянскім пантэоне? А: Пярун — бог неба, грому і маланкі. V. Прыкладны спіс літаратуры іга тэме. Гісторыя Беларускай ССР. Т. 1. Мн., 1972. Загорульскнй Э.М. Древняя нсторня Белорусснн. Мн., 1978. Тарасаў К. Памяць пра легенды: Постаці беларускай мінуўшчыны. Мн.,1990. Чарняўскі М.М. 3 глыбінь тысячагоддзяў. Мн., 1978. Чарняўскі М.М. Бронзавы век на тэрыторыі Беларусі. Мн., 1981. Штыхаў Г.В. Ажываюць сівыя стагоддзі. Мн., 1985. ТЭМА № 2: ПОЛАЦКАЕ I ТУРАЎСКАЕ КНЯСТВЫ (IX — пач. XII ст.)