Гісторыя Беларусі: даведачна-інфармацыйны дапаможнік
Памер: 240с.
Мінск 1994
60
кандыдатаў Кацярыны II на польскі пасад. Жыў у Слоніме, дзе пабудаваў некалькі прадпрыемстваў, друкарню, стварыў оперны тэатр і капэлу. Пісаў музыку і літаратурныя творы. Па яго ініцыятыве і на яго сродкі будаваўся Агінскі канал.
ВАШЧЫЛА ВАСІЛЬ (ВАСКА) — кіраўнік антыфеадальнага паўстання сялянаў Крычаўскага староства ў 1740 — 1744 гг., войт в. Селішча.
Пасля падаўлення паўстання ўцек у Расію, дзе быў арыштаваны і памёр у турме Старадубскай крэпасці (1744 г.).
КАРПАЧ ІВАН БАЧКО СТЭСЬ ВЕЦЕР ВАСІЛЬ — кіраўнікі антыфеадальнага паўстання ў Крычаўскім старостве 1740 — 1744 гт. Пасаджаны на кол (1744 г.) па загаду Іераніма Фларыяна Радзівіла.
КАСЦЮШКА АНДРЭЙ — палітычны і ваенны дзеяч Рэчы ПасТАДЭВУШ БАНАВЕНТУРА палітай, кіраўнік нацыянальнавы
(1746— 1817) зваленчага паўстання 1794 г. у Польшчы, Беларусі і Літве. Паходзіў з беларускай шляхты.
РАДЗІВІЛ МІХАІЛ КАЗІМІР РЫБАНЬКА (1701 — 1762) — з 1744 г. ваявода віленскі і гетман вялікі Літоўскі. Мецэнат, заснаваў у Нясвіжы друкарню, адкрыў корпус кадэтаў. Яго жонка Францішка Ўрсула стварыла Нясвіжскі прыдво
ПАНЯТОЎСКІ СТАНІСЛАЎ АЎГУСТ (1732 — 1798) рны тэатр. — апошні польскі кароль і вялікі князь Літоўскі, паходзіў з Беларусі (маёнтак Волчын Брэсцкага павета), да 1764 г. — стольнік Вялікага княства Літоўскага. III.
АЛЬТРАНШТАЦКІ МІР — мір, заключаны ў 1706 г. паміж шведскім каралем Карлам XII і польскім каралём, вялікім князем Літоўскім
Аўгустам II. У адпаведнасці з пратаколамі дагавору Аўгуст II захоўваў правы саксонскага курфюрста, але адмаўляўся ад польскай кароны і пасады вялікага князя. Ён таксама абавязваўся выдаць усіх
61
палонных, заплаціць вялікую кантрыбуцыю і разрываў саюз з Пятром I.
АРЭНДА — часовае карыстанне нерухомай маё
масцю за ўмоўленую плату. Той, хто браў маёмасць у арэнду (арандатар), меў права карыстацца і даходамі з яе.
ГЕНРЫХАЎСКІЯ — распрацаваны ў 1573 г. для падпісан
АРТЫКУЛЫ ня прэтэндэнтам на польскую каро
ну Генрыхам ВалуаСадсюль і назва).
Зацверджаны каралем Стэфанам Баторыем і ў другой палове XVII — XVIII ст. пацвярджаліся ўсімі каралямі Рэчы Паспалітай. У іх абвяшчалася свабоднае абранне караля, яго абавязак склікаць сейм раз у 2 гады і без сеймавай згоды не зацвярджаць новыя падаткі і пошліны. Калі кароль дзейнічаў насуперак падпісаным артыкулам, шляхта мела права адмовіцца ад падпарадкавання і выступіць супраць яго (гл. канфедэрацыі).
КАНФЕДЭРАЦЫІ
— часовыя ваеннапалітычныя саюзы
шляхты, гарадоў, духавенства ў Рэчы Паспалітай у другой палове
XVI — XVIII ст. Згодна з Генрыхаўскімі артыкуламі ў выглядзе канфедэрацыі абвяшчалася адмаўленнеад падпарадкавання каралю (Слуцкая— 1767 г., Барская — 1768 г., Таргавіцкая— 1792 г.іінш.). ЛІБЕРУМ BETA’ — звычай у дзяржаўным праве Вяліка
га княства Літоўскага (і Рэчы Паспа
літай), паводле якога кожны дэпутат сейма ці сейміка мог (нават без абгрунтавання) выказаць нязгоду з любой сеймавай пастановай, што азначала спыненне пасяджэння, скасоўвала ўсе прынятыя на гэтым пасяджэнні рашэнні. Гэтае правіла ў другой палове XVIII ст. паралізавала ўсё дзяржаўнае жыццё Рэчы Паспалітай. Ліквідавана Канстытуцыяй 3 мая 1791 г. СТАРОСТВА — дзяржаўны маёнтак, які даваў вялі
кі князь або кароль на часовае кары
станне феадалам за службу. Апошнія адказвалі за цэласнасць маё'нтка, маючы пры гэтым поўнае права распараджацца прыбыткам ад уладання, за выключэннем так званай кварты чвэрці агульнага прыбытку, якую трымальнік павінен быў штогод аддаваць у дзяржаўную казну.
ЭКАНОМІІ — феадальныя зямельныя ўладанні ў
62
Польшчы і вялікім княстве Літоўскім, выдзеленыя ў канцы XVI ст. з дзяржаўных земляў для задавальнення патрэб караля (вялікага князя) і прыдворнай казны. Мелі ўласнае адміністрацыйнагаспадарчае кіраванне. На Беларусі існавалі эканоміі Брэсцкая, Гродзенская, Кобрынская, Магілёўская, Лідская, Пінская і Слонімская.
ГВАЛТ — 1)злачынства, 2)адработачная феа
дальная павіннасць (гл. згоны).
ЗГОНЫ — феадальная павіннасць сялянаў і ча
сткова мяшчан у Вялікім княстве Літоўскім для выканання тэрміновых сельскагаспадарчых работ звыш цягла. Асабліва пашырыліся згоны ў XVII ст., калі адбываліся па 10 — 12 разоў у год з прыцягненнем усіх працаздольных з кожнай сям’і.
ТАЛАКА — народны звычай калектыўнай дапа
могі ў гаспадарчых работах, які выкарыстоўваўся феадаламі Вялікага княства Літоўскага для прымусовых талок.
ЧЫНШ — грашовыя ці натуральныя плацяжы
феадальназалежных сялянаў землеўласніку. У Крычаўскім старостве пераважаў грашовы чынш, памер якога з канца XVII ст. да канца 30х гадоў XVIII ст. павялічыўся больш чым у 3 разы.
IV.
П: Які з буйных беларускіх гарадоў у гады Паўночнай вайны падтрымаў шведскага караля?
А: Віцебск, за што быў спалены рускімі войскамі (дарэчы як і Магілёў, які гэтага не зрабіў).
П: Якуюбітву на тэрыторыі Беларусі Петр I назваў ‘маці Палтаўскай баталіі’?
А: Бітву пры весцы Лясной 28 верасня (па старому стылю) 1708 г.
П: Якія прычыны буйнейшага на Беларусі паўстання ў Крычаўскім старостве 1740 — 1744 гг.?
А: Папершае, узмацненне феадальнага прыгнёту (гл. чынш) ві ўмовах аднаўлення разбуранай вайной гаспадаркі. Падругое, свавольства, сквапнасць і жорсткасць арандатараў і, нарэшце,
63
неўраджай 1739 г., нягледзячы на які сяляне павінны былі плаціць павіннасці ў павялічаным памеры.
Гісторыя Беларускай ССР. Т. 1. Мн., 1972. •
Козловскнй П.Г. Землевладенне н землепользованне в Белоруссян в XVIII — первой половнне XIX в. Мн., 1982.
Лойка П.А. Прыватнаўласніцкія сяляне Беларусі. Эвалюцыя феадальнай рэнты ў другой палове XVI — XVII ст. Мн., 1991.
Мальдзіс А. Беларусь у люстэрку мемуарнай літаратуры XVIII стагоддзя. Нарысбыту і звычаяў. Мн., 1982.
Мараш Я.Н. Ватнкан н католнческая церковь в Белорусснн (1569 — 1795). Мн„ 1971.
Мелешко В.й. Очеркн аграрной нсторнн Восточной Белорусснн Мн 1975.
Мялешка В.І., Лойка П.А. Паўстанне сялян пад кіраўніцтвам Вашчылы. Мн., 1988.
ТЭМА № 11: БЕЛАРУСЬ У ВОЙНАХ
СЯРЭДЗІНЫ XVII ст.
1648 г„ МАЙ
1648 г.
1648 г„
7 — 9 КАСТРЫЧНІКА
1649 г.,ЗІМА
— перамогі Багдана Хмяльніцкага пад Жоўтымі Водамі і Корсунем. Пачатак антыфеадальнай вайны на Беларусі. Прысылка Б. Хмяльніцкім казацкіх атрадаў на Беларусь.
— каля Рэчыцы казацкасялянскімі атрадамі разбіты харугвы пад камандаваннем пісара Вялікага княства
Літоўскага Валовіча. Паўстанцы таксама авалодалі Гомелем, Лоевым, Туравам, Пінскам і інш. гарадамі і мястэчкамі на поўдні Беларусі 1648 г., ВОСЕНЬ
— фарміраванне новага шляхецкага апалчэння.
— абарона паўстанцамі Пінска.
— шляхецкія атрады авалодалі Мазыром, Туравам, Брэстам, Чачэрскам і
64
1649 г„ ВЯСНА
1649 г„ 31 ЛШЕНЯ
1651 г„ ВЕРАСЕНЬ
1653 г., КАСТРЫЧНІК
1654 г., МАЙ
1654 г., ЧЭРВЕНЬ — ВЕРАСЕНЬ
1654 г„ ВОСЕНЬ
1655г., ВЯСНА
1655 г„ 31 ЛІПЕНЯ
1655 г., ЖНІВЕНЬ
1655 г.,ЖНІВЕНЬ —
КАСТРЫЧНІК
Бабруйскам. Спад антыфеадальнай барацьбы.
— Б. Хмяльніцкі накіраваў на Беларусь новыя шматтысячныя атрады на чале з I. Галотам, М. Крычэўскім і інш. Актывізацыя сялянскіх выступленняў.
— каля Лоева адбылася самая буйная бітва пад час антыфеадальнай вайны, у якой казацкасялянскае войска на чале з М. Крычэўскім было разбіта. Чарговы спад антыфеадальнага руху.
— Белацаркоўскае пагадненне. Вывад казацкіх загонаў з Беларусі на Ўкраіну. Задушэнне антыфеадальнай барацьбы беларускага сялянства.
— Земскі сабор зацвердзіў рашэнне царскага ўрада аб уключэнні Ўкраіны ў склад Расіі (Пераяслаўская Рада — 1654 г.).
— наступленне царскіх войскаў на Вялікае княства Літоўскае з усходу і казакаў на чале з I. Залатарэнкам з поўдня.
— аблога рускімі (маскоўскімі) войскамі Смаленска.
— царскія войскі і казакі выцеснілі шляхецкае апалчэнне на лінію рэк Зах. Дзвіна — Днепр.
— новае наступленне маскоўскіх войскаў.
— захоплена маскоўскімі войскамі сталіца Вялікага княства Літоўскага Вільня.
— частка магнатаў падпісала дагавор аб пераходзе Вялікага княства Літоўскага пад пратэктарат Швецыі.
— пад маскоўскай дзяржавай апынулася ўся Беларусь, за выключэннем
5. Зак. 5224.
65
Старога Быхава, Слуцка і Бярэсця. Пачатак акупацыі Рэчы Паспалітай Швецыяй,
1656 г. — падпісанне перамір’я паміж Рэччу Паспалітай і Маскоўскай дзяржавай.
1656 г., ВЯСНА — 1657 г. 1657 г. — пачатак рускашведскай вайны. — здрада гетмана Украіны I. Выгоўскага маскоўскаму цару і падпісанне дамоўленасці з Рэччу Паспалітай. Аднаўленне ваенных дзеянняў паміж Маскоўскай дзяржавай і Рэччу Паспалітай.
1658 г. — перамір’е паміж Маскоўскай дзяржавай і Швецыяй.
1660 г. — заключэнне Оліўскага міру паміж Рэччу Паспалітай і Швецыяй.
1660 — 1662 гг. — маскоўскія войскі пакінулі тэрыто
1667 г. рыю Беларусі. — Андрусаўскае перамір’е на 13,5 гадоў паміж Рэччу Паспалітай і Мас
1686 г. коўскай дзяржавай. — падпісанне мірнага дагавору (‘вечнага міру’) паміж Маскоўскай дзяржавай і Рэччу Паспалітай. 11.
АЛЯКСЕЙ МІХАЙЛАВІЧ (1629 1676) — маскоўскі цар. У 1654 г. пачаў захопніцкую вайну супраць Рэчы Пас
палітай, якая прынесла страшэнныя страты Беларусі. Асабіста ўдзельнічаў у ваенных паходах, быў у Смаленску 1654), Вільні, Гародні (1655) і інш.
ШАРАМЕЦЕЎ В.Б. ТРУБЯЦКІ А.Н. ЧАРСКІ Я.К. іінш. ХМЯЛЬНІЦКІ БАГДАН (каля 1595 — 1657) — кіраўнікі маскоўскіх войскаў у час вайны 1654 — 1667 гг. — гетман Украіны. Бацькі — выхадцы з Беларусі. У 1648 г. узначаліў казацкі рух супраць Польшчы, Атрымаў
шэраг перамог. Пасылаў казацкія загоны на Беларусь. Трапіўшы ў складанае ваеннапалітычнае становішча, пайшоў на падпісанне па
66
гаднення з Маскоўскай дзяржавай, зацверджанае Пераяслаўскай Радай 1654 г.
ЗАЛАТАРЭНКА І.Н. — наказны гетман украінскага казац(? — 1655) кага войска на Беларусі (1654 —
1655). У вайне 1654 — 1667 гг. на чале 20тысячнага войска ўзаемадзейнічаў з маскоўскімі войскамі на тэрыторыі Беларусі, наступаў уздоўж Дняпра. Заняў Гомель,іРэчыцу, Жлобін, Рагачоў і інш., няўдала асадзіў Стары Быхаў. Разлічваў падпарадкаваць паўдневазаходнюю частку Белару ўкраінскай казацкай старшыне. Загінуў пры штурме крэпасці Стары Быхаў. НЯЧАЙ ІВАН — казацкі палкоўнік. Пасля смерці
I. Залатарэнкі ўзначальваў казацкае войска на Беларусі, на заваяванай тэрыторыі імкнуўся ўстанавіць уладу казацкай старшыны. У 1658 г. перайшоў на бок Рэчы Паспалітай, ваяваў супраць маскоўскіх войскаў. ВЫГОЎСКІ ІВАН — гетман Украіны ў 1657 — 1659 гг.
КНІГІ ОНЛАЙН
