Гісторыя Беларусі: даведачна-інфармацыйны дапаможнік
Памер: 240с.
Мінск 1994
ПЕТР МСЦІСЛАВЕЦ
ВАСІЛЬ ГАРАБУРДА
ПЕТРЗ ГАНЕНДЗА ЯКУБ 3 КАЛІНАЎКІ
— дзеяч рэфармацыйнага руху на Беларусі, атэіст і матэрыяліст канца XVI ст.
царкоўны дзеяч XVI — пачатку XVII ст., ініцыятар Берасцейскай царкоўнай уніі 1596 г.
— пісьменнікпалеміст, дзяржаўны палітычны і царкоўны дзеяч Вялікага княства Літоўскага, адзін з арганізатараў Берасцейскай уніі 1596 г. адзін з першых усходнеславянскіх першадрукароў, гравер XVI ст. Ураджэнец Беларусі.
— друкар і, магчыма, гравер XVI ст. Працаваў у Вільні.
— дзеячы рэфармацыйнага руху на Беларусі ў другой палове XVI ст., прад
Ц стаунікі радыкальнага накірунку ў ЛАУРЭНЦІЙ КРЫШКОУСКІ арыянстве.
ПАВЕЛ 3 ВІЗНЫ
БЕЛАРУСКАЯ
НАРОДНАСЦЬ
Ш.
моўная, эканамічная і культурная супольнасць людзей, якая гістарыч
на склалася з удзелам балцкага суб
ЭТНІЧНАЯ
САМАСВЯДОМАСЦЬ
‘БЕЛАЯ РУСЬ’
страту ў межах пераважна славянскай тэрыторыі, на якой жылі нашчадкі славянскіх пляменаў дрыгавічоў, днепрадзвінскіх крывічоў, радзімічаў і частка нашчадкаў севяран, драўлян і валынян.
ТНІЧНАЯ ТЭРЫТОРЫЯ — тэрыторыя кампактнага рассялення пэўнага народа, з якой цесна звязаны яго паходжанне і гісторыя. усведамленне людзьмі сваей прыналежнасці да пэўнага народа. ФарміРуецца на аснове агульнага паходжання людзей, падабенства іх мовы, культуры, гістарычнага лесу. — назва некаторых земляў паўночнаусходняй Русі ў XII — XVI ст. і Беларусі з XIV ст. Упершыню гэты тэ
48
рмін згадваецца ў Раскольніцкім і Растоўскім летапісах пад 1135 г. у дачыненні да РастоваСуздальскага княства. Так называлі да XVct. і МаскоўскаУладзімірскаекняства. Маскоўскі князьіван III удругой палове XVct. афіцыйна ўвеў тэрмін ‘Белая Русь’ для абазначэння Рускай дзяржавы (атаясамлівалася з паняццем Вялікая Русь, але тэрмін не ўжыўся). Адносна беларускіх земляў назва ‘Белая Русь’ упершыню з’явілася ў XIV ст. у Іпац’еўскім летапісе.
АДРДДЖЭННЕ, — эпоха станаўлення раннебуржуаз
РЭНЕСАНС най культуры ў Заходняй і Цэнтра
льнай Еўропе ў XIV — XVI ст. Асноўным ідэйным змяшчэннем культуры гэтага перыяду быў гуманізм. Узнікае новая свецкая культура, на базе якой сфарміраваўся рэнесансавагуманістычны светапогляд. Адзін са спецыфічных момантаў Адраджэння і Рэнесанса на Беларусі — сувязь з хрысціянскім
светапоглядам. ГУМАНІЗМ
— новы светапогляд, у якім адлюстраваліся змены ў поглядах на прыроду, грамадства і чалавека. Аснову
складалі тры асноўныя прынцыпы: самастойнасць чалавека, абса
лютная духоўная незалежнасць, натуралізм.
— грамата, выдадзеная пры Казіміры I
‘ЗЕМСКІЯ ПРЫВІЛЕІ КАЗІМІРА’
‘СТАТУТ ВЯЛІКАГА
КНЯСТВА ЛІТОЎСКАГА’
Ягайлавічы ў 1457 г., у якой забяспечваліся правы як асоб, так і маенткаў князёў, баяр, служылай шляхты і нават мяшчан.
— дзяржаўны акт, пачаткова выдадзены Казімірам Ягайлавічам у 1468 г.
У другой палове XV — першай чвэр
ці XVI ст. Статут Казіміра, перароблены і дапоўнены ў 1529 г., вырастае ў вялікі поўны кодэкс законаў Вялікага княства Літоўскага. Было тры рэдакцыі Статута (1529, 1566, 1588 гг.).
ГІСТАРЫЧНЫ ЭПАС
ГІСТАРЫЧНЫЯ
АПОВЕСЦІ
‘ДЗЁННІК ФЕДАРА ЕЎЛАШЭЎСКАГА’
— від літаратурнай народнай творчасці: песні, казкі, быліны.
— новы літаратурны жанр другой паловы XVI ст. Творчыя формы: гістарычны агляд, сінопсіс, дзённік, мемуары.
— літаратурны твор, напісаны ў жанры гістарычных аповесцей, у якім прад
49
ПАЛЕМІЧНАЯ
ПУБЛІЦЫСТЫКА
стаўлены побыт і інтарэсы шляхты Беларусі другой паловы XVI — пачатку XVII ст.
— род твораў, прысвечаных актуальным праблемам грамадскага жыцця. Напісаны ў форме дыскусіі або вострай спрэчкі і, як правіла, анані
мна.
‘ПЕСНЬ ПРА ЗУБРА’ — літаратурны шэдэўр культуры Беларусі эпохі Адраджэння, паэтычны зборнік М. Гусоўскага, складзены з
празаічнага прысвячэння, аднаіменнай паэмы, 11 вершаў, напісаных пераважна ў рымскі перыяд жыцця М. Гусоўскага. На
лацінскай мове надрукаваны ў Кракаве.
ПАНЕГІРЫКІ — вершы, складзеныя ў гонар таго ці іншага магната.
БАТЛЕЙКА ШКОЛЬНЫ ТЭАТР — лялечны тэатр. — тэатр пры духоўных навучальных установах (у акадэміях, брацкіх школах).
ГОТЫКА — мастацкі стыль (паміж сярэдзінай XII ст. і XV — XVI ст.) завяршыў развіцце сярэдневечнага мастацтва
ў Еўропе. Гэты стыль характарызуюць узнеслыя формы, ажурныя вежы. На Беларусі шмат пабудоў, створаных у XIV — XVI ст., мелі рысы готыкі.
РЭФАРМАЦЫЯ — шырокі грамадскапалітычны і ідэа
лагічны рух у Заходняй Еўропе ў XVI ст. Быў накіраваны супраць каталіцкай царквы і меў антыфеадальны характар. На Беларусі Рэфармацыя прайшла некалькі асноўных этапаў: фарміраванне і найвышэйшы ўздым рэфармацыйнага руху, яго размежаванне на некалькі накірункаў (сярэдзіна 1550х — 70я гг.); наступленне і перамога контррэфармацыі (1580я г. — другая чвэрць XVI ст.).
КАЛЬВІНІЗМ — асноўны накірунак рэфармайыйнага
руху, які зацвердзіўся на Беларусі ў сярэдзіне XVI ст. Меў іншую сацыяльнакласавую аснову, чым у краінах Заходняй Еўропы: яго прыняла
50
частка магнатаў, шляхты.
АНТЫТРЫНІТАРЫІ — прадстаўнікі радыкальнарэфарма(АРЫЯНЕ цыйнага руху на Беларусі, Украіне,
Літве, Польшчы ў другой палове
XVI — пачатку XVII ст. Існавалі два накірункі: умераны і радыкаль
ЕРЭТЫЧНЫ РУХ — РУ*, блізкі да Рэфармацыі. Распаў
сюдзіўся на Беларусі ў канцы
XIV ст. сярод гарадскога насельніцтва. Шырокага размаху не атрымаў. . . ..
РЭЛІГІЙНЫЯ БРАЦТВЫ — беларускія і ўкрашскія рэліпйныя арганізацыі XVI — XVIII ст. Ствараліся пры праваслаўных і ўніяцкіх цэрквах. Мелі друкарні, школы і г.д.
БЕРАСЦЕЙСКАЯ ЎНІЯ — Царкоўны сабор 1596 г„ які абвясціў аб’яднанне праваслаўнай царквы з каталіцкай на тэрыторыі Рэчы Паспалітай пад уладай Ватыкана.
IV.
П: Якія фактары садзейнічалі працэсу ўтварэння беларускай народлТразвіцце ўнутранага рынку, умацаванне эканамічных сувязей, працэс цэнтралізацыі дзяржавы; кансалідацыя гарадскога насельніцтва ў саслоўе мяшчан; неабходнасць агульнан барацьбы супраць крыжакоў, татараў. „
П: Якія фактары тармазілі працэс утварэння беларускан народнасці. А: Пашырэнне прывілеяў пануючага класа; каталіцкая экспансія; паланізацыя беларускіх феадалаў. „ _ . .
П: У які перыяд пераважала беларуская культура і мова у Вялікім княстве Літоўскім?
А: У XIV — першай палове XVI ст.
П‘ Якія існуюць версіі аб паходжанні назвы ‘Белая гусь .
А — ‘Белая Русь’ называлі тыя рускія і беларускія землі, якія не знаходзіліся пад іншаземным ярмом. ‘Белая’, у дадзеным выпадку, — вялікая, вольная;
назва паходзіць ад белага колеру адзення (белых сукенак, кашуль і г.д.) жыхароў гэтых земляў, або іх фізічных адзнак;
51
‘Белай Руссю’ называлі землі, насельніцтва якіх было хрысціянскае, у процівагу Чорнай Русі, дзе больш доўгі час захоўвалася язычніцтва і г.д. ♦
П: Назавіце спецыфічныя рысы эпохі Адраджэння на Беларусі.
А: Адсутнасць у эканоміцы яскрава выяўленых капіталістычных адзнак; сутыкненне 'усходняга’ і ‘заходняга’ паходжання культурнаідэалагічных і рэлігійнацаркоўных тэндэнцый; стварэнне духоўнай культуры беларускай народнасці ў складзе рознанацыянальнай і рознарэлігійнайдзяржавы — Вялікага княства Літоўскага, апотым Рэчы Паспалітай.
У.
Анталогія беларускай паэзіі. Т. 1. Мн., 1993.
Болбас В. Паслядоўнік Скарыны // Беларусь, 1990, № 14.
Гісторыя Беларускай ССР. Т. 1. Мн., 1972.
Гісторыя беларускага мастацтва. Т. 1. Мн., 1987.
Гісторыя беларускай дакастрычніцкай літаратуры. Т. 1. Мн., 1968.
Ігнатоўскі І.М. Кароткі нарыс гісторыі Беларусі. Мн., 1991.
Імятвае Белая Русь (Уклад Г.М. Сагановіч). Мн., 1991.
Літаратура і мастацтва Беларусі. Энцыклапедыя ў 5ці т. Мн., 1984— 1987.
Лойка А.А. Сонца маладзіковае. Мн., 1991.
Немнровскнй Е.Л. Францнск Скарнна. Жнзнь н деятельность белорусского просветнтеля. Мн., 1990.
Пнлнпенко М.Ф. Вознмкновенне Белорусснн: новая концепцня. Мн., 1991.
Подокшнн С.А. Реформацня н обшественная мысль Белорусснн н Лнтвы (вторая половнна XVI — начало XVII в.). Мн., 1976.
Саверчанка І.В. Канцлер Вялікага княства: Леў Сапега. Мн., 1992.
Старонкі гісторыі Беларусі. Мн., 1992.
Статут Вялікага княства Літоўскага 1588. Тэксты. Давед. Камент. Энцыклапедыя. Мн., 1989.
Трусаў А.А.Старонкі мураванай кнігі: Манументальная архітэктура эпохі феадалізму і капіталізму. Мн., 1990.
Францыск Скарына і яго час. Энцыклапедычны даведнік. Мн., 1988. Этнаграфія Беларусі. Энцыклапедыя. Мн., 1989.
52
ТЭМА № 9: БЕЛАРУСЬ У ДРУГОЙ
ПАЛОВЕ XVI — ПЕРШАЙ
ПАЛОВЕ XVII ст.
1548 — 1572 гг. I. — княжанне Жыгімонта II Аўгуста ў Вялікім княстве Літоўскім.
1557 г. — выданне Жыгімонтам II Аўгустам ‘Уставы на валокі’.
1558 — 1583 гг. 1563 г. — Лівонская вайна. — грамата Жыгімонта 11 Аўгуста, якая ўраўноўвала ў правах феадалаў праваслаўных і католікаў. Захоп рускімі (маскоўскімі) войскамі Полацка.
1566 г. — прыняты 2гі Статут Вялікага княства Літоўскага.
1569 г., 1 ЛІПЕНЯ — падпісанне Люблінскай уніі. Аб’яднанне Польскага каралеўства і Вялікага княства Літоўскага ў федэратыўную дзяржаву — Рэч Паспалітую.
1579 г. — адваяванне ў рускіх (маскоўскіх) войскаў войскамі Вялікага княства Літоўскага Полацка.
1581 г. — стварэнне Трыбунала Вялікага княства Літоўскага.
1588 г. — прыняцце 3га Статута Вялікага княства Літоўскага.
1590 — 1592 гг. — заснаванне праваслаўных брацтваў і брацкіх школ у Магілёве, Мінску, Бярэсці, Гародні і інш.
1595— 1596 гт. — рэйд казакаў С. Налівайкі і антыфеадальныя выступленні сялянаў на Беларусі.
1596 г. — Берасцейская царкоўная ўнія. Стварэнне ўніяцкай царквы на тэрыторыі Беларусі і Ўкраіны.
53
1606 г., 1610 г. — паўстанне гараджан Магілёва супраць магістрацкіх улад (гл. магіст
1623 г. рат). — паўстанне гараджан Віцебска супраць гвалтоўнага насаджэння ўніі.
1632 — 1634 гт. Забойства I. Кунцэвіча. — вайна паміж Расіяй і Рэччу Паспа
1648 — 1651 гт. літай ('Смаленская’). — антыфеадальная вайна на Беларусі. //.
ЖЫГІМОНТ IIАЎГУСТ (1520 — 1572) — вялікі князь Вялікага княства Літоўскага і і кароль Польшчы (1548 — 1572). Сын Жыгімонта I Старога і Боны Сфорцы. Апошні прадстаўнік
БАТОРЫЙ СТЭФАН (1533 — 1586) дынастыі Ягелонаў. — кароль польскі, вялікі князь Вялікага княства Літоўскага (1576 — 1586), у 1579 — 1582 гг. адваяваў у маскоўскіх войскаў гарады Полацк і Вя
ЖЫГІМОНТ III ВАЗА (1566— 1632) лікія Лукі. Падтрымаў каталіцтва. — кароль польскі і вялікі князь Літоўскі, сын шведскага караля і дачкі Жыгімонта I Старога. Заснавальнік дынастыі Ваза, якая замяніла дынастыю Ягелонаў. Садзейнічаў каталі
КНІГІ ОНЛАЙН
