Гісторыя Беларусі: даведачна-інфармацыйны дапаможнік
Памер: 240с.
Мінск 1994
ЕФРАСІННЯ ПОЛАЦКАЯ (11.10.(?) — 1173) — полацкая князеўна, асветніца, ігумення кляштара св. Спаса ў Полацку, першая жанчына на Русі, якая была кананізавана ў святыя, унучка Ўсяслава Чарадзея.
КІРЫЛА ТУРАЎСКІ (кал я 1130 — каля 1182) — епіскап, славуты пісьменнік, прапаведнік, царкоўны дзеяч, майстар аратарскай прозы. Творы К. Тураўскага — вяршыня развіцця ўсходнеславянскай грамадскапалітычнай думкі XII ст.
ІААН — дойлід, які пабудаваў Спаскі сабор у Полацку.
ЛАЗАР БОГША — полацкі майстар, які зрабіў крыж па заказу полацкай князёўны Ефрасінні — узор дэкаратыўнапрыкладнога мастацтва Беларусі.
АЛЕКСА — дойлід, пад кіраўніцтвам якога была пабудавана вежа ў Камянцы.
ВОЛХ УСЯСЛАВІЧ — былінны герой, правобразам якога быў полацкі князь Усяслаў Чарадзей.
17
ш.
ПІСАЛА
БАРЫСАВЫ КАМЯНІ
ЛЕТАПІСЫ
БЫЛІНА
СЛОВА АБ ПАЛКУ
ІГАРАВЫМ
БЕРАСЦЯНЫЯ ГРАМАТЫ — пісьмы і дакументы XI — XV ст., прадрапаныя на бярозавай кары — берасце.
— інструмент для пісьма.
— манументальныя помнікі эпіграфікі Беларусі XII ст.
— гісторыкалітаратурныя творы з апісаннем падзей па гадах, помнікі пісьменнасці ўсходніх славянаў XI — XVIII ст.
— народная эпічная песняказанне, складзеная галоўным чынам у XI — XVI ст.
— помнік літаратуры ўсходніх славянаў, створаны, найбольш верагодна, у 1185 — 87 гг. У ‘Слове’ апавяда
ецца пра няўдалы паход на полаўцаў у 1185 г. наўгародсеверскага князя Ігара Святаславіча. У ім знайшлі адлюстраванне асобныя падзеі гісторыі Беларусі: бітва на Нямізе, вобраз Усяслава Чарадзея. ТУРАЎСКАЕ ЕВАНГЕЛЛЕ — рукапісны помнік XI ст. Самая ранняя (з тых, што захаваліся) кніга, створаная на беларускіх землях.
МАЗАІКА — выява ці ўзор з аднародных ці разна
родных па матэрыялу часцінак; адзін з асноўных відаў манумента
ФРЭСКА
ПЛІНФА
льнага мастацтва.
— тэхніка манументальнага жывапісу: размалёўка па свежым сырым тын
ку.
— шырокая і плоская абпаленая цэгла. На тэрыторыі Беларусі найбольш характэрна для пабудоў XI — XII ст.
IV.
П. Якія знаходкі сведчаць аб тым, што пісьменнасць была шырока распаўсюджана сярод простага люду ў перыяд Кіеўскай Русі?
А: Надпісы яа грабянях, прасліцах, берасцяныя граматы.
П: Дзе былі знойдзены берасцяныя граматы на Беларусі?
18
А: У Полацку і Віцебску.
П: Які лес Полацкага летапісу?
А: Да нашага часу ен не збярогся. Ім карыстаўся В.М. Тацішчаў пры напісанні ‘Ясторнн государства Росснйского’.
П: Дзе быў пабудаваны трэці Сафійскі сабор на ўсходнеславянскіх землях?
А: У Полацку.
П: Які помнік абарончага дойлідства XIII ст. захаваўся да нашых дзен?
А: Вежа ў Камянцы. V.
Алексеев Л.В. Лазарь Богша — мастерювелнр XII в. // Советская археологня, 1957,№ 3.
Арлоў У.А. Асветніца з роду Ўсяслава. Мн., 1990.
Гісторыя беларускага мастацтва. Т. 1. Мн., 1987.
Гісторыя Беларускай ССР. Т. 1, Мн., 1972.
Караткевіч У. Зямля пад белымі крыламі; Мн., 1977.
ТЭМА № 5: УТВАРЭННЕ ВЯЛІКАГА
КНЯСТВА ЛІТОЎСКАГА, РУСКАГА I ЖАМОЙЦКАГА
1132 г. I. — паход гродзенскага князя Ўсевалада Давыдавіча і іншых усходнеславянскіх князёў на Літву.
1191 г. — сумесны паход войскаў Ноўгарада і Полацка супраць Літвы.
1201 г. — паходы полацкага князя Ўладзіміра на Літву.
1205 — 1207 гг. — паходы літоўскіх князеў на захад усходнеславянскіх земляў.
1230я гт. — утварэнне адзінага Літоўскага княства.
1240я гг. — 1263 г. — княжаяне ў Навагародку (Навагрудку) Міндоўга.
1246 г. — хрышчэнне і прыняцце Міндоўгам праваслаўя.
19
1251 — 1252 гг. — паход галіцкавалынскіх князеў з удзелам тураўскіх і пінскіх дружын
1258 г., 1259 г. на Літву. — набегі татараў на землі Беларусі і
1260г„ ІЗЛІПЕНЯ Літвы. — разгром войскам Вялікага княства Літоўскага з удзелам полацкіх дру
1262 г. жын крыжакоў каля возера Дурбе. — дагавор паміж князем Вялікага княства Літоўскага Міндоўгам і князем Аляксандрам Неўскім аб сумеснай
1263 г. барацьбе супраць Лівонскага ордэна. — забойства ў выніку змовы князя Мі
1264— 1267 гг. ндоўга. — княжанне ў Вялікім княстве Літоў
1266— 1267 гг. скім Войшалка. — паходы пскоўскага князя Даўмонта
1267 — 1270 гг. на полацкія землі. — княжанне ў Вялікім княстве Літоў
КАЛЯ 1270 г. 1270 — 1282 гг. скім Шварна Данілавіча. — першыя звесткі аб гербе ‘Пагоня’. — княжанне ў Вялікім княстве Літоў
1274 г. скім Трайдэна (Трайдзеня). — няўдалая аблога Навагародка аб’яднаным галіцкавалынскім і татар
1275 г. скім войскам. — удзел тураўскіх і пінскіх войскаў у паходзе галіцкавалынскіх князеў
1277 г. на Літву. — аб’яднаны паход татараў і паўдневарускіх князёў на Гарадзенскае (Гро
1284 г. дзенскае) княства. — першая аблога Гародні войскамі кры
1284 г. жацкага магістра Конрада Цірмберга. — разгром войскамі літоўскага князя Рынгольда манголататарскіх войскаў каля в. Магільна (цяпер Уздзенскі рн).
1322, 1323 гт. — разгром гарадзенскімі дружынамі на
20
чале з кашталянам Давыдам нямецкіх і дацкіх рыцараў пад Псковам.
1324 г. — паход войска Вялікага княства Літоўскага на чале з Давыдам Гарадзенскім у Мазовію.
1324 (двойчы), 1333, 1334, 1343 гг. 1326 г. — наступ крыжакоў Лівонскага ордэна на Полацк і Полацкую зямлю. — паход беларускапольскалітоўскага войска на чале з Давыдам Гарадзенскім на Брандэнбург і ФранкфуртнаОдэры. Трагічная смерць Давыда ад здрадніцкай рукі наемнага забойцы.
1330 г. 1338 г. — гандлевы дагавор Полацка з Рыгаю. — гандлевы дагавор Вялікага княства Літоўскага з Рыгаю і Лівоніяй.
1293 — 1316 гг. — княжанне ў Вялікім княстве Літоўскім Віценя.
1296 г. — зімовы і веснавы паходы на Гарадзенскі замак тэўтонаў на чале з Райбергам (загінуў) і Зуцвертам.
1298 г. — дагавор аб саюзе Вялікага княства Літоўскага з Рыгаю.
1300 г. 1305,1306, 1311 (двойчы),1324, 1328,1362, 1364, 1373, 1375, 1377, 1379, 1393 гг. 1307 г. — гандлевы дагавор Полацка з Рыгаю. — наступ крыжакоў на гарадзенскую зямлю і аблогі Гарадзенскага замка. — уваходжанне Полацкай зямлі ў склад Вялікага княства Літоўскага на правах аўтаноміі паводле дагавору — ‘ряда’.
1314 г. — перамога дружыны гарадзенскага кашталяна Давыда над крыжакамі пад Навагародкам.
1316—1341 гг. — княжанне ў Вялікім княстве Літоўскім Гедыміна.
1319 г., ВЯСНА — паход дружыны на чале з Давыдам Гарадзенскім у прускую правінцыю Вогеншторф.
21
1320 г.
— уключэнне Віцебскага княства ў склад Вялікага княства Літоўскага на аснове шлюбу сына Гедыміна Альгерда з дачкой віцебскага князя Марыяй.
II.
МІНДОЎГ (1200— 1263)
— вялікі князь Вялікага княства Літоўскага. Аб’яднаў землі гістарычнай Літвы. 3 1246 г. князь навагародскі.
У 1253 г. прыняу тытул караля. Вёў барацьбу з Лівонскім і Тэўтонскім ордэнамі, у 1260 г. разбіў іх войскі каля воз. Дурбе. Забіты ў выніку змовы Даўмонта і Траняты.
~ КНЯЗЬ навагаР°Декі (навагрудскі), (1223 — 1268) вялікі князь Вялікага княства Лі
„ тоўскага (1264 — 1267). СынМін
доуга. Каля 1254 г. заключыў мір з Данілам Галіцкім, аддаў яго сыну аману Навагародскую зямлю, а сам пастрыгся ў манахі. Каля 1258 г. вярнууся ў Навагародак і пасяліўся ў заснаваным ім Лаўрышаўскім манастыры. 3 дапамогай полацкага князя Таўцівіла вярнуў княжанне‘ Пасля заб°йства Міндоўга, а пазней і Траняты, стаў вялікім літоускім князем. У 1264 г. заваяваў Нальшаны, Дзяволтву і пашырыу тэрыторыю Вялікага княства Літоўскага. Прадстаўляў інтарэсы навагародскіх феадалаў, жорстка распраўляўся з феадаламі заваяваных Літоускіх земляў. У 1267 г. перадаў уладу ў Вялікім княстве Літоўскім галіцкаму князю Шварну.
ТГ^ДІ^ ~ князь Жамойціі, вялікі князь Вялі(’ 1264> кага княства Літоўскага (1263 —
х „ ... „ 1264). Пасляарганізаванагаімза
бонства Мівдоуга стаў княжыць у Літоўскім княстве і Жамойціі Ьачыу у асобе князя Таўцівіла небяспечнага саперніка, таму забіў яго, але неўзабаве і сам быў забіты. 7
ТАУЦІВІЛ — князь літоўскі і полацкі. Каля 1249 г.
(• пасля 1263) уцёк з Літвы зза супярэчнасцей з
. , , . „ Міндоўгам. Разам з Данілам Галіц
’ удзельнічау у паходах супраць Навагародка. Княжыў у Полацку Дапамог Воншалку вызваліць каля 1258 г. Навагародак зпад улады галіцкавалынскіх князёў. ]
22
ТРАЙДЭН — вялікі князь Вялікага княства Літоў(? — 1282) скага (1270 — 1282). Прадаўжаў па
літыку Войшалка па ўмацаванню дзяржавы, змагаўся з нальшанскімі князямі, якія супраціўляліся яго вярхоўнай уладзе. Дзейнічаў у інтарэсах Чорнай Русі. У 1277 г. каля Гародні і Слоніма разбіў войскі татараў і рускіх князёў. У 1278 г. разбіў лівонскіх рыцараў, у 1281 г. адабраў ад немцаў Дынабург, ваяваў з Польшчай.
ВІЦЕНЬ — вялікі князь Вялікага княства Лі
(? — каля 1316) тоўскага (1293 — 1316). Умацоўваў
адзінства дзяржавы, йпіраючыся на Навагародскае, Гарадзенскае, Полацкае і інш. княствы. У 1294 г. задушыў паўстанне жамойцкіх феадалаў, якія схіляліся да саюзу з нямецкімі рыцарамі. Заключыў мірны дагавор з Рыгаю (1298). Адбіў паход крыжакоў на Жамойцію (1298, 1305).
ГЕДЬІМІН — вялікі князь Вялікага княства Літоў(1270 — 1341) скага (1316 — 1341). Паходзіў, вера
годна, ад роду полацкіх князёў. За
снавальнік дынастыі Гедымінавічаў. Вёў палітыку на ўмацаванне дзяржавы, нанес нямецкім рыцарам шэраг паражэнняў, найбольшае ў 1331 г. У сваей дзейнасці арыентаваўся на падтрымку беларускіх феадалаў. У склад Вялікага княства Літоўскага ў час яго княжання ўвайшлі Віцебская, Берасцейская, Мінская і Тураўская землі. Змагаўся супраць маскоўскага князя Івана Каліты за ўплыў на Пскоў і Ноўгарад. Каля 1323 г. сталіцай Вялікага княства Літоўскага зрабіў Вільню. Заключаў гандлёвыя пагадненні і пашырыў дыпламатычныя сувязі з іншымі дзяржавамі. Загінуў пры асадзе нямецкай крэпасці Баербург.
ДАВЫД ГАРАДЗЕНСКІ — гарадзенскі князь. Выдатны палка(? — пасля 1326) водзец. Атрымаў шэраг перамог над крыжакамі. Сын Даўмонта — нальшанскага, а потым пскоўскага
ДАЎМОНТ (7— 1299)
князя.
— пскоўскі князь (1266 — 1299). Внгнаны Войшалкам з Нальшанаў. Кананізаваны рускай праваслаўнай царквой.
23
ш.
ЛІТВА — у XIII ст. гістарычная назва тэрыто
рыі Верхняга Панямоння. Балцкая тэрыторыя, але ў значнай ступені каланізаваная славянамі. Знаходзілася ў цэнтры фарміравання Вялікага княства Літоўскага, да якога перайшла назва. Неблытаць з Літвой (дакладней — Летувой) этнічнай (у тыя часы — Жамойція). ЧОРНАЯ РУСЬ — гістарычная вобласць у басейне вер
КНІГІ ОНЛАЙН
