Гісторыя Беларусі: даведачна-інфармацыйны дапаможнік
Мінск 1994
П: Якія катэгорыі найбольш збяднелага сялянства Вы ведаеце?
А: Агароднікі, бабылі, халупнікі, каморнікі — сяляне, якія мелі мала ці наогул не мелі зямлі.
Болбас М.Ф. Развнтне промышленностн в Белорусснн (1795 —
1861 гг.). Мн., 1966.
Гісторыя Беларускай ССР. Т. 1. Мн., 1972.
Улаіцнк Н.Н. Предпосылкн крестьянской реформы 1861 г. в Лнтве н Западной Белорусснн. М., 1965.
Чепко В.В. Сельское хозяйство Белорусснн в первой половнне XIX в. Мн., 1966.
Чепко В.В. Города Белорусснн в первой половнне XIX века. Мн., 1981.
ТЭМА № 16: ГРАМАДСКАПАЛІТЫЧНЫ РУХ НА БЕЛАРУСІ Ў ПЕРШАЙ ПАЛОВЕ XIX ст.
1817 — 1823 гг. — дзейнасць у Літве і на Беларусі паў
1819— 1823 гг. легальных і тайных арганізацый моладзі (філаматы, філарэты, ‘прамяністыя’ і інш.) — дзейнасць у Свіслацкай гімназіі
ПАЧ. 20х гг. ‘Таварыства аматараў навук’. — існаванне ў Полацкім вышэйшым
1821 — 1822 гг. піярскім вучылішчы нелегальнай суполкі філарэтаў. — распрацоўка мінскага варыянта ка
1824 г. нстытуцыі будучым дзекабрыстам — М.М. Мураўевым. — дзейнасць тайнай арганізацыі ‘За
ране’ у Свіслацкай гімназіі.
87
1825 г., КАН. СНЕЖНЯ — спроба ‘Таварыства ваенных сяброў’ здзейсніць супрацьімператарскае выступленне сярод вайскоўцаў Баб
1826 г., ЛЮТЫ руйскага гарнізона. — спроба ўзняць паўстанне Палтаў
1830 г„ КАН. ЛІСТАПАДА скага палка ў Бабруйску. — пачатак лістападаўскага паўстання ■ ў Царстве Польскім, якое пашыра
1831 г., СТУДЗЕІЬ —ЛЮТЫ лася і на тэрыторыю Беларўсі. — стварэнне Віленскага цэнтральнага паўстанцкага камітэта — рэгіянальнага органа кіраўніцтва паўстаннем
1831 г„ КРАСАВІК — ЖГІВЕНЬ 1836 1839 гг. на Беларусі і ў Літве. — узброеныя дзеянні паўстанцаў на тэрыторыі Беларусі. — дзейнасць у Віленскай медыкахірургічнай акадэміі ‘Дэмакратычнага таварыства’ пад кіраўніцтвам Ф. Савіча.
1839 г. — знішчэнне ўніяцтва на Беларусі; з’яднанне ўніятаў (часта прымусо
1346 — 1848 гг. вае і гвалтоўнае) з праваслаўнымі. — дзейнасць тайнай арганізацыі ‘Брацкі саюз літоўскай моладзі’ (‘Саюз
1848 г. вольных братоў’) на Беларусі і ў Літве. — на тэрыторыі Беларусі ўводзіцца на
1849 г. дзвычайнае становішча. — судовы працэс у Мінску па справе ‘аб арганізацыі бунту супраць цара і ўлад’; 7 асоб былі асуджаны да па
КАНЕЦ 50х гг. XIX ст. карання смерцю. — грамадскапалітычная і рэвалюцыйная дзейнасць К. Каліноўскага ў Пецярбургу. II.
АЛЯКСАНДРI — расійскі імператар. Пэўны ”зс меркаваў аднавіць Рэч Паспаллую ці аўтаномяае Вялікае княсіва Літоў
88
скае ў складзе Расійскай імперыі.
МІКАЛАЙ I — расійскі імператар. Пад час яго кіра
вання ўзмацнілася палітыка русіфі* кацыі на Беларусі, метады праўлення характарызуюцца жорсткасцю і цемрашальствам.
НАВАСІЛЬЦАЎ М.М. — дзяржаўны дзеяч Расіі, займаў шэраг важных пасад у дзяржаўнай іерархіі; з 1813 г, заняў выключнае становішча па кіраванню Царствам Польскім, шмат чым аказваў уплыў на грамадскапалітычнае жыццё Беларусі.
ЧАРТАРЫЙСКІ АДАМ — князь, буйнейшы магнат Рэчы Пас(1770 — 1861) палітай і Рафйскай імперыі. 3 юнац
кіх гадоў быў набліжаны да будучага імператара Аляксандра I, у яго адміністрацыі займаў шэраг уплывовых пасад. Дарадца імператара. Дзейнічаў у накірунку аднаўлення Рэчы Паспалітай у дынастычнай уніі з Расіяй. Пасля смерці Аляксандра I лідэр легальнай кансерватыўнай апазіцыі ў Царстве Польскім; пад час паўстання 1830 — 1831 гг. узначальваў часовы ўрад, потым у эміграцыі. Дзейнасць Чартарыйскага садзенічала працэсу апалячання беларускага насельніцтва.
АГІНСКІ — граф, палітычны дзеяч Рэчы Пас
МІХАЛ КЛЕАФАС палітай і Расійскай імперыі, славу(1765 — 1833) ты кампазітар. Удзельнік паўстання
1794 г. пад кіраўніцтвам Т. Касцюшкі. У1810 — 1812 гт. у вельмі прыязных адносінах з Аляксандрам I. Прапанаваў імператару канкрэтныя планы ўтварэння аўтаномнага Вялікага княства Літоўскага ў складзе Расійскай імперыі, у 1823 г. эмігрыраваў.
ЛЯЛЕВЕЛЬ ІААХІМ — выдатны польскі гісторык, палітыч(1789— 1861) ны і грамадскі дзеяч. У 1815 —
1824 гг. — прафесар Віленскага і Варшаўскага ўніверсітэтаў. Прытрыю іваўся антыфеадальных, антыклерыкальных поглядаў. Працяглы час узначальваў дэмакратычную плынь у польскім нацыянальнавызваленчым руху. Актыўна ўдзельнічаў у падрыхтоўцы і здзяйсненні паўстання 1830 — 1831 гг. Потымэмігрыраваў, царскімсудомбыўасуджаны (завочна) дапакарання смерцю. Погляды I. Лялевеля аказалі значны ўплыў на філаматаў.
89
ЯЖОЎСКІ Ю.
МІЦКЕВІЧ А.
ЧАЧОТЯ.,ЗАН Т. іінш.
МУРАЎЕЎ М.М.
(1796— 1843)
РУКЕВІЧ М.І. (7—1841)
ІГЕЛЬСТРОМ К.Г. (1799— 1851)
ТРУСАЎС.І.
КАНАРСКІ ШЫМАН (1808 1839)
— арганізатары і кіраўнікі таварыства філаматаў.
— адзін з заснавальнікаў дзекабрысцкіх арганізацый, аўтар іх праграмных дакументаў.
— адзін з арганізатараў таварыства ‘Ваенных сяброў’ у Літоўскім асобным корпусе. Да жалітычнай дзейнасці далучыўся як удзедьнік філаматаўскага руху.
— адзін з кіраўнікоў суполкі ‘Ваенныя сябры’. У снежні 1825 г. спрабаваў арганізаваць антыўрадавае выступленне піянерскага батальёна ў Бабруйскай крэпасці.
— член таварыства ‘Злучаных славянаў’, у лютым 1826 г. спрабаваў узняць паўстанне Палтаўскага палка ў Бабруйску.
— актыўны ўдзельнік паўстання 1830 — 1831 гг. на тэрыторыі Беларусі і Літвы, потым у эміграцыі. У 1836 —
1838 гг. вёў актыўную дзейнасць па стварэнню нелегальнай арганізацыі з прадстаўнікоўінтэлігенцыі і вучнёўскай моладзі (‘Садружнасцьпольскага народа’). Прыхільнік рэвалюцыйнадэмакратычнага накірунку ў нацыянальнавызваленчым руху Польшчы, выступаў супраць паншчыны, крытыкаваў прадстаўнікоў польскай кансерватыўнай арыстакратыі. Пакараны смерцю ў Вільні.
ГЕЛГУТ A.
ДЭМБІНСКІ Г.
ХЛАПОЎСКІ Д.А.
САВІЧФ. (1815 — каля 1845)
— камандзіры польскіх вайсковых атрадаў, накіраваных з Польшчы ў Беларусь і Літву для дапамогі і актывізацыі дзейнасці мясцовых паўстанцаў.
— беларускі рэвалюцыйны дэмакрат, арганізатар нелегальнай рэвалюцыйнай арганізацыі ‘Дэмакратыч
нае таварыства’ у Віленскай медыкахірургічнай акадэміі. Аўтар яе праграмы ‘Прынцыпы дэмакратызму’.
90
БАКШАНСКІ Ю. — удзельнік вызваленчага руху н а тэ(1824 — 1863) рыторыі Беларусі. Актыўна ўдзель
нічаў у нелегальных студэнцкіх суполках у Вільні. Адбыўшы ссылку, вярнуўся на радзіму, разгарнуў агітацыйнапрапагандысцкую дзейнасць сярод сялянаў, заклікаў іх да ўзброенай барацьбы супраць прыгнятальнікаў.
ПРОЗАР К. — прадстаўнікі памяркоўнай плыні ў
РАДЗІВІЛ К. нацыянальнавызваленчым руху на
РОМЕР М. тэрыторыі Беларусі пачатку 20х гг.
XIX ст.
111.
ФІЛАМАТЫ — тайнае студэнцкае таварыства ў Ві
(з грэч. — аматары ведаў) ленскім універсітэце, яднала моладзь з Беларусі, Літвы і Польшчы.
Паступова эвалюцыянізіравала ад культурнаасветніцкай дзейнасці да палітычнай барацьбы за сацыяльнае і нацыянальнае вызваленне. Філаматы ўнеслі значны ўклад у вывучэнне культуры беларускага народа. Яны далі пачатак іншым нелегальным арганізацыям моладзі: ‘прамяністым’, філарэтам і інш. У 1823 г. дзейнасць гэтых арганізацый была выкрыта ўладамі, значная колькасць членаў была рэпрэсіравана (у гэтым значную ролю адыграў Навасільцаў).
ДЗЕКАБРЫСТЫ — рускія дваранскія рэвалюцыянеры,
разгарнуўшыя барацьбу супраць самаўладства і прыгонніцтва. Дзейнасць асобных дзекабрыстаў звязана з Беларуссю, паміж імі і тайнымі арганізацыямі на Беларусі існавалі пэўныя кантакты. ‘ДЭМАКРАТЫЧНАЕ — тайная рэвалюцыйная арганізацыя, ТАВАРЫСТВА’ якая дзейнічала ў 1836 — 1838 гг. у
Віленскай медыкахірургічнай акадэміі. Ставіла мэтай дапамогу асобам усіх станаў незалежна ад нацыянальнасці і веравызнання. 3 цягам часу дзейнасць суполкі набыла сацыяльны накірунак. Вядома таксама як Маладая Польшча , з’яўлялася састаўной часткай ‘Садружнасці польскага народа .
НАДЗВЫЧАЙНАЕ — часовае абмежаванне грамадзянскіх
СТАНОВІШЧА правоў нанасельніцтва, пры аднача
совым узмацненні паўнамоцтваў адміністрацыі.
ВАЕННАЕ СТАНОВІШЧА — разнавіднасць надзвычайнага ста
91
новішча. Уводзіцца ў надзвычайных сітуацыях, пагражаючых існаванню дзяржавы. Характарызуецца перадачай агульнага дзяржаўнага кіравання, пераважна, аховы грамадскага парадку і бяспекі ў распараджэнне ваенных. Апошнія, звычайна, атрымліваюць шэраг надзвычайных паўнамоцтваў, якія ў звычайных абставінах з’яўляюцца прэрагатывай вышэйшых органаў улады і судовых устаноў (арышты, вобыскі, правы перадачы спраў па злачынствах супраць дзяржаўнага ладу ваенным судам і г.д.).
IV.
П: У чым сутнасць ‘бабруйскага плана’?
А: ‘Паўднёвае таварыства’ меркавала здзейсніць арышт Аляксандра I пад час наведвання ім у 1823 г. Бабруйскай крэпасці, абвясціць рэспубліку, а затым устанавіць кантроль над усей тэрыторыяй Расійскай дзяржавы, у першую чаргу ў Маскве і Пецярбургу.
П. Ці ставілася паўстанцамі 1830 — 1831 гг. мэта абвяшчэння незалежнасці Беларусі, Украіны і Літвы?
A: He. Планавалася аднаўленне Рэчы Паспалітай у межах 1772 г.
П: Чаму паўстанцкірух 1831 г. неатрымаўшырокагараспаўсюджання на тэрыторыі Беларусі?
А: Сялянства не разумела і не спачувала праграме аднаўлення Рэчы Паспалітай без надзялення яго зямлёй, разглядала паўстанне як панскую забаву.
П: Якія захады прымалі ўлады Расіі для аслаблення грамадскага руху? А: Рэпрэсіі, выкарыстанне сэцыяльных і нацыянальных супярэчнасцей.
П: Хто складаў наноольш актыўную і масавую частку грамадскіх рухаў на Беларусі ў XIX ст.?
А: Прадстаўнікі шляхты.
П: Што вялода актывізацыі сялянскай незадаволенасці і хваляванняў у сярэдзіне XIX ст.?
А: Нарастаючая нестабільнасць у грамадстве, трывалыя чуткі аб маючым адбыцца вызваленні сялянаў ад прыгоннага права.
Гісторыя Беларускай ССР: У 5ці т. Т. 1. Мн., 1972.
Мохнач Н.Н. Ндейная борьба в Белорусснн в 30 — 40е гг. XIX в. Мн., 1971.
92
Мохнач Н.Н. От просвеіцення к революцнонному демократнзму. Мн., 1976.
Тарасаў К. Памяць пра легенды: Постаці беларускай мінуўшчыны. Мн„ 1990.
ТЭМА № 17: КУЛЬТУРА БЕЛАРУСІ
Ў ПЕРШАЙ ПАЛОВЕ XIX ст.
1803 г. — стварэнне Віленскай навучальнай ' акругі. Цэнтр акругі — Віленскі ўніверсітэт.
1804 г. — пачатак рэформы асветы на Беларусі, якая зацягнулася больш чым на чвэрць стагоддзя.
1812— 1820 гг. — дзейнасць у г. Полацку езуіцкай акадэміі.
1817 г. — утварэнне ‘Таварыства філаматаў’ у Віленскім універсітэце.
КНІГІ ОНЛАЙН
