Гісторыя Беларусі: даведачна-інфармацыйны дапаможнік
Памер: 240с.
Мінск 1994
КАЗІМІР ЛЯШЧЫНСКІ (1634(?) 1689)
— беларускі мысліцельатэіст, аўтар атэістычнага трактата ‘Аб неіснаванні бога’, за які ў 1689 г. быў спалены на вогнішчы як бязбожнік.
72
ГЕОРГІЙ КАНІСКІ — украінскі і беларускі пісьменнік, ца
(1717— 1795) ркоўнапалітычны і культурны дзеяч XVIII ст. 3 1755 г. беларускі (Магілёўскі) праваслаўны архіепіскап.
ВАСІЛЬ I МАКСІМ — беларускія друкары і граверы канца
ВАШЧАНКІ XVII — пачатку XVIII ст.
МІХАЙЛАЎ КЛІМ — беларускі разьбяр па дрэве XVII ст. Удзельнічаў у аздабленні палайа цара Аляксея Міхайлавіча ў с. Ка
ломенскае, харомаў нарэўнаў Соф’і і Кацярыны.
АКУЛАЎ ГЕРАСІМ — разьбяр па дрэве XVII ст. Вядомы як адзін са стваральнікаў разьбяных іканастасаў трох цэркваў у Ізмайлаўскай сядзі'е цара А іяксея Міхайлавіча.
ФРАНЦІШАК — жывапісецгр^^к, педагог XVIII ст.
СМУГЛЕВІЧ Яго творчасць звязана з масгацкім жыццём Польшчы, Літвы, Беларусі і Расіі. Выканаў шмат размалёвак у храмах Беларусі (Мінск, Гродна, Полацк, Рэчыца і інш.).
III.
АДУКАЦЫЙНАЯ — галоўны орган, які праводзіў у
КАМІСІЯ 70я гг. XVIII ст. агульную рэформу асветы ў Рэчы Паспалітай.
ЕЗУІТЫ — члены манаскага каталіцкага ордэна ‘Таварыства Ісура’, створанага ў 1534 г. у Італіі для барацьбы з Рэфармацыяй. На Беларусі распачалі дзейнічаць у другой палове XVI ст.
КАЛЕГІУМЫ — езуіцкія школы.
ПІЯРЫ — члены каталіцкага манаскага ордэна, , заснаванага ў 1597 г. у Рыме спачат
ку як аб’яднанне рэлігійных школ
(з 1669 г. зацверджаны на правах манаскага ордэна). Пачалі
дзейнічаць чз Беларусі ў другой палове XVII ст. Пасля далучэння Беларусі да Расіі піяры паступова спынілі дзйнасць.
6. Зак. 5224.
73
ПІЯРСКІЯ школы — навучальныя ўстановы піяраў. Навучанне ў іх было бясплатным. Прымаліся дзеці розных саслоўяў.
УНІЯТЫ — паслядоўнікі Берасцейскай уніі 1596 г.
КОНТРРЭФАРМАЦЫЯ — наступленне каталіцкай рэакцыі супраць Рэфармацыі на Беларусі; узмацнілася пасля Люблінскай уніі 1569 г.
ПРЫГОННЫ ТЭАТР — від прыватнага тэатра ў XVIII — 1й палове XIX ст., акцёрамі якога былі пераважна сяляне. Некаторыя пры
гонныя тэатры Беларусі вызначаліся вялікім прафесіяналізмам (тэатры князёў Радзівілаў, графа Зорыча, князя М.К. Агінскага і нш.).
БАРОКА — вядучы накірунак у мастацтве Беларусі XVII — XVIII ст. Характарызуецца кантрастнасцю, рухавасцю форм, параднасцю. Стыль перыяду контррэфа рмацыі.
АСВЕТНІЦТВА — антыфеадальная буржуазная ідэалогія перыяду станаўлення капіталістычных адносін; сцвярджала прыя
рытэт асветы, навукі і розуму ў жыцці асобы, грамадства і дзяржавы. На Беларусі ідэі Асветніцтва распаўсюдзіліся ў другой палове XV.III — пачатку XIX ст. Знайшлі адлюстраванне ў філасофіі, літаратуры і мастацтве.
IV.
П: У якіх умовах развівалася беларуская культура ў XVII — XVIII ст.? А: Ва ўмовах наступлення каталіцкай царквы, паступовага акаталічвання беларускага насельніцтва; забароны ўжывання беларускай мовы ў дзяржаўных дакументах; распаўсюджвання польскай і лацінскай моў і інш.
П: Што спрыяла ўсталяванню асветніцтва?
А: Адкрыцці ў прыродазнаўстве і дасягненні гуманітарных навук.
П: Ці былі ажыццёўлены мэты, пастаўленыя перад Адукацыйнай камісіяй?
A: He. Рэальнае іх ажыццяўленне, асабліва ў галіне пачатковага навучання, было непасільнай задачай, паколькі сустрэла супраць
74
дзеянне былых членаў езуіцкага ордэна, каталіцкага духавенства і феадалаўпрыгоннікаў.
Анталогія беларускай паэзіі. Т. 1. Мн., 1993.
Антологйя педагогнческой мыслн Белорусской ССР. М., 1986.
Барышев Г.І4. Театральная культура Белоруссмн XVIII века. Мн., 1992.
Гісторыя Беларускай ССР. Т. 1. Мн., 1972.
Гісторыя беларускай дакастрычніцкай літаратуры. У 2х т. Т, 1, Мн., 1968.
Гісторыя беларускага мастацтва. У 6 т. Т. 2: Другая палова XVI — канец XVIII ст. Мн., 1988.
Гісторыя беларускага тэатра. Т. 1. Беларускі тэатр ад вытокаў да кастрычніка 1917 г. Мн., 1983.
Караткевіч У. Зямля пад белымі крыламі. Мн., 1977.
Кароткі У.Г. Прадмовы і пасляслоўі паслядоўнікаў Францыска Скарыны. Мн., 1990.
Каўка А. Тут мой народ. Мн., 1989.
Конон В.М. От Ренесанса к шсснцнзму. Мн., 1978.
Кулагнн А.Н. Архнтектура н нскусство рококо в Белорусснн. (В контексте обіцеевропейской культуры). Мн., 1989.
Мальдзіс А.І. Беларусь у люстэрку мемуарнай літаратуры XVIII ст.: Нарысы быту і звычаяў. Мн., 1982..
Мальдзіс А.І. На скрыжаванні славянскіх традыцый. Мн., 1980.
Музыкальный театр Белорусснн: Дооктябрьскмй пернод. Мн., 1990.
Пракошына Е.С., Шалькевіч В.Ф. Казімір Ляшчынскі. Мн., 1986.
Федорук А.Т. Садовопарковое нскусство Белорусснн. Мн., 1989.
Энцыклапедыя літаратуры і масіацтва*Веларусі. У 5ці т. Мн., 1984— 1987.
ТЭМА № 13: УКЛЮЧЭННЕ ТЭРЫТОРЫІ БЕЛАРУСІ Ў СКЛАД РАСІЙСКАЙ ІМПЕРЫІ
1764 г. — выбранне каралём Рэчы Паспалітай
Станіслава Аўгуста Панятоўскага.
75
J 767 г. — утварэнне канфедэрацый: Слуцкай — праваслаўнай, Торуньскай — пратэстанцкай.
1768 r. — прыняцце сеймам Рэчы Паспалітай пастановы аб ураўнаванні ў правах дысідэнтаў з каталікамі.
1768 . — утварэнне Радамскай (каталіцкай) s зяфедэрацыі.
1768 1772 . — узброеная барацьба з барскімі канфедэрантамі, у якой непасрэдны ўдзел бралі рускія войскі.
1769 г. — пачатак фактычнага падзелу Рэчы Паспалітай.
17^2 г, ЖЕІВГНЬ — падпісанне Расіяй, Аўстрыяй і Прусіяй СанктПецярбургскай канвен•'цыі аб падзеле Рэчы Паспалітай (I падзсл Рэчы Паспалітай).
17721. — утварэнне Пскоўскай і Магілёўскай губерняў, у склад якіх увайшлі ўсходнія беларускія землі.
1772 г.— КАНЕЦ ХУШ ст. — масавая раздача беларускіх земляў з сялянамі рускім памешчыкам. Усяго Кацярына II падаравала 180 550 душ, Павел I — каля 28 000 душ.
1788 — 1792 гг. — 4гадовы сейм, прыняцце рашэнняў аб правядзенні шэрагу рэформ у Рэчы Паспалітай.
1791 г., 3 мая — прыняцце канстытуцыі Рэчы Паспалітай.
1792 г„ МАЙ — утварэнне Таргавіцкай канфедэрацыі, прыхільнікі якой выступілі супраць пастаноў 4гадовага сейма і канстытуцыі 3 мая 1791 г.
1792 г„ ВЕРАСЕНЬ — адмена рашэнняў 4гадовага сейма, канстытуцыі 3 мая 1791 г.
1793 г„ СТУДЗЕНЬ 1793 г. 1794 г.,САКАВІК — 2 падзел Рэчы Паспалітай. — утварэнне Мінскай губерні. — пачатак паўстання пад кіраўніцтвам
76
1794 г.,МАЙ
1794 г.
1794 г.,ВЕРАСЕНЬ
1795 г., КАСТРЫЧШК
1796 г.
1795 г, — 1796 г.
1796 г.
ПАНЯТОЎСКІ СТАНІСЛАЎ АЎГУСТ (1732— 1798)
КАСЦЮШКА ТАДЭВУШ (1746— 1817)
СУВОРАЎ А.В. (1730— 1800)
Тадэвуша Кагцюаікі.
— выданне Т. Касцюшкам Паланецкага ўніверсала.
— указ Кацярыны II эб мяжы яўрэй скай аседласці ў Раойскай імперьн.
— падаўленнс паўсгання лад кіраўніцтвам Т. Касцюшкі.
— Ш падзел Рэчы Пжпалітай
— утварэнне Слоажет : ч губерні.
— час існавання Мйд ^ага намесніцтва.
— утварэнне БеЛарускай губерні.
II.
— апошні кароль Рэчы Паспалітай (1764 — 1795), вылучэнец Кацярыны II з групоўкі Чартарыйскіх. Унутраная і знешняя палітыка яго мела значныя хістанні.
— кіраўнік нацыянальнавызваленчага паўстання 1794 г. Ураджэнец Беларусі, удзельнік вайны паўночнаамерыканскіх калоній суправ англійскага ўладарніцтва.
— рускі палкаводзец, генералісімус. Пад яго непасрэдным кіраўніцтвам рускія войскі здзейснілі агрэсіўную
палітыку Кацярыны II у Рэчы Паспалітай. Атрымаў ад расійскай імператрыцы зямельныя ўладанні на Беларусі за жорсткае па
даўленне паўстання ГРУПОЎКІ ЧАРТАРЫЙСКІХ I ПАТОЦКІХ
Г. КАЛАНТАЙ
С. СТАШЫЦ
Ф. ЯЗЕРСКІ
К. БРАНІЦКІ
Т. Касцюшкі.
— магнацкія групоўкі, паміж якімі ішла напружаная барацьба за пануючае становішча ў Рэчы Паспалітай у 60я гг. XVIII ст.
— прадстаўнікі шляхецкабуржуазнага блока ў Рэчы Паспалітай, праграмай якога было прыстасаванне феадальнага ладу да патрэб капіталі
стычнага развіцця.
— прадстаўнікі найбольш рэакцыйных
77
М. ПАТОЦКІ С. РЖЭВУСКІ колаў магнацтва, кіраўнікі Таргавіцкай канфедэрацыі. III.
СЕЙМ (СОЙМ) — саслоўнапрадстаўнічы орган у феадальнай Рэчы Паспалітай.
СОЙМІК КАНФЕДЭРАЦЫЯ — сход шляхты павета або ваяводства. — часовы ваеннапалітычны саюз шляхты Рэчы Паспалітай у XVI — XVIII ст.
МАГНАТЫ — буйныя феадалыземлеўласнікі, прадстаўнікі радавітай знаці, найбольш уплывовая частка феадальнага саслоўя.
ШЛЯХТА — прывілеяванае саслоўе на Беларусі, у Літве, Польшчы.
КАНФІСКАЦЫЯ — безваротнае і прымусовае адабранне маёмасці ва ўласнасць дзяржавы.
СЕКВЕСТР — забарона ці абмежаванне карыстання якойнебудзь маёмасцю.
КАНТРЫБУЦЫІ — грашовыя ці натуральныя паборы з насельніцтва акупіраваных тэрыторый ці пераможанай краіны.
ДЫСІДЭНТЫ — асобы, якія не падзяляюць пануючага ў краіне веравызнання. У Рэчы Паспалітай XVII — XVIII ст. — хрысціяненекатолікі (праваслаўныя і пратэстанты).
УНІТАРНАЯ ДЗЯРЖАВА ЛІБЕРУМ BETA — краіна, дзе адсутнічае федэратыўны лад. — права кожнага члена сейма Рэчы Паспалітай сваей нязгодай перашкодзіць прыняццю любога рашэння. Упершыню выкарыстана на сейме ў 1652 г.
КАНСТЫТУЦЫЯ ЗМАЯ 1791 г. — асноўны закон Рэчы Паспалітай; адна з найбольш дэмакратычных у
свой час. Захоўваючы феадальны лад у краіне, разам з тым адчыняла шлях буржуазным рэформам, ліквідавала права ліберум вета, ад
78
мяніла ўнію Польшчы і Вялікага княства Літоўскага, стварыўшы тым самым унітарную дзяржаву. Ліквідавала выбарнасць караля.
АДУКАЦЫЙНАЯ КАМІСІЯ — створана сеймам 1773 г., своеасаблівае міністэрсгва асветы Рэчы Паспалітай.
I ПАДЗЕЛ РЭЧЫ ПАСПАЛІТАЙ — да Расіі адышлі Інфлянцкае ваяводства, значная частка Полацкага, амаль усё Віцебскае, усё Мсціслаўскае ваяводствы і ўсходняя частка Рэчыцкага павета Мінскага ваяводства.
II ПАДЗЕЛ РЭЧЫ ПАСПАЛІТАЙ — у склад Расійскай імперыі ўвайшла цэнтральная частка Беларусі з г. Мінскам.
III ПАДЗЕЛ РЭЧЫ ПАСПАЛІТАЙ — да Расіі адышлі заходнія паветы Беларусі.
ПАЛАНЕЦКІ ЎНІВЕРСАЛ — зварот Т. Касцюшкі да насельніцтва Рэчы Паспалітай. Абвяшчалася аса
бістае вызваленне сялянаў ад пры
гоннай залежнасці, змяншэнне паншчыны, вызваленне сялянаў удзельнікаў паўстання ад феадальных павіннасцей пасля перамогі. Сяляне атрымлівалі магчымасць пакідаць сваіх прыгоннікаў.
IV.
П: Якая зачэпка была выкарыстана Расіяй для правядзення першага падзелу Рэчы Паспалітай?
А: Расія ўвяла свае войскі ў Рэч Паспалітую для абароны правоў праваслаўнага насельніцтва, якія парушаліся магнатамі і шляхтайкатолікамі, нязгоднымі з пастановай сейма 1768 г. аб ўраўнаванні правоў праваслаўных і католікаў.
КНІГІ ОНЛАЙН
