Гісторыя Беларусі: даведачна-інфармацыйны дапаможнік
Мінск 1994
П: Хто з’явіўся ініцыятарам падзелу Рэчы Паспалітай?
А: Упершыню гэту ідэю прапанаваў прускі кароль Фрыдрых II.
П: Чаму Расія не адразу падтрымала прапанову Прусіі ао падзсле Рэчы Паспалітай? _
А: Расія была зацікаўлена ў існаванні на заходніх межах кволай дзяржавы Рэчы Паспалітай. Яна не жадала ўзмацнення Прусіі.
П: Што прымусіла Кацярыну II пагадзіцца на падзелы Рэчы Паспалітай?
А: Складанае міжнароднае становішча (вайна з Турцыяй) і неабходнасць падтрымкі з боку Прусіі і Аўстрыі.
79
^’ ^' палепшылася становішча беларускага насельніцтва ў выніку ўваходжання Беларусі ў склад Расійскай імперыі?
А: Практычна не.
П. Ці можна даць адназначную ацэнку ўключэнню Беларусі ў склад Расійскай імперыі?
A. He, да гэтай з явы неабходна падыходзіць дыялектычна, бачыць станоўчыя і адмоўныя бакі.
Гісторыя Беларускай ССР. Т. 1. Мн., 1972.
Ігнатоўскі І.М. Кароткі нарыс іісторыі Беларусі. Мн., 1991.
Юхо Я.А. За вольнасць нашу і вашу: Тадэвуш Касцюшка. Мн., 1989.
1^92 ^ ^ Кароткі нарыс гісюрыі дзяржавы і права Беларусі. Мн.,
ТЭМА № 14: БЕЛАРУСЬ 1
РАСІЙСКАФРАНЦУЗСКАЯ
ВАЙНА 1812 г.
1807 г.
1812 г., 12(24) ЧЭРВЕНЯ
1812 г.
ЧЭРВЕНЬ (ЛІПЕНЬ)
1812 г„ ЧЭРВЕНЬ — ЖНІВЕНЬ
’812г., ЛІПЕНЬКАСТРЫЧНІК
1812 г., КАСТРЫЧНІК — ЛІСТАПАД
/.
— стварэнне Варшаўскага герцагства, васальнага ад Францыі.
— уварванне напалеонаўскага войска ў межы Расійскай імперыі.
— стварэнне камісіі часовага праўлення Вялікага княства Літоўскага — урадавага органа адміністрацыйнага кіравання на занятай напалеонаўскімі войскамі тэрыторыі Беларусі і Літвы.
— адыход рускай арміі, бітвы каля в. Салтанаўка, пад Кобрынам, Гарадзечнай, Полацкам.
— выданне ў Мінску ‘Тымчасовай газеты Міньскай’ (Мінскай часовай газеты) на польскай мове.
— адыход напалеонаўскай арміі.
80
1812г„ ЛІСТАПАД — раром напалеонаўскіх войскаў на р. Бярэзіне пад час пераправы каля в. Студзенка.
1812г.,СНЕЖАНЬ — маніфест Аляксандра I аб амністыі жыхароў заходніх губерняў Расіі, падтрымаўшых Напалеона. II.
АЛЯКСАНДРI НАПАЛЕОНI — расійскі імператар (1801 — 1825). — французоі дзяржаўны дзеяч і палкаводзец, імператар (1804 — 1814 і
КУТУЗАЎ М.І. сакавік — чэрвень 1815 г.). — рускі фельдмаршал, які распрацаваў і здзейсніў план разгрому напалео
БАГРАЦІЁН П.І. БАРКЛАЙ ДЭ ТОЛІ М.Б. ТАРМАСАЎ А.П. ЧЫЧАГАЎ П.В. РАЕЎСКІ М.М. наўскай арміі. — рускія военачальнікі і генералы, чые войскі дзейнічалі на тэрыторыі Беларусі.
ОСТЭРМАНТАЛСТОЙ A ? КАНАЎНІЦЫН П П. ВІТГЭНШТЭЙН 1LX.
КУЛЬНЕЎЯ.П.
ПЛАТАЎ МЛ. БАНАПАРТ Н.С. ДАВУ Л. ПАНЯТСЎСКі Ю. РЭН’ЕЖ. 'Д31Н ш ІВВАРНЭНБЕРГ — военачальнікі і генералы напалеснаўскай арміі, удзельнікі вачны нь тэрыторыі Беларусі.
ШЭРПАНЦ’Е ДАВЫДАЎ Д.В. СЯСЛАВІН А.Н. МАРКАЎМАКСІМ ТАРАС, СЕЛЯНІН МІРОНАВА ФЯДОРА — партызанскія камандзіры, афіцэрн рускйй арміі. — камандзіры партызанскіх атрадаў з мясцовых беларускіх жыхароў. — прыгонная сялянка, лазутчык рускай арміі.
81
ЦІМАФЕЕУ LT.
ПАРТЫЗАНЫ
РЭКВІЗІЦЫЯ
ДЭПАРТАМЕНТЫ
ПАДПРЭФЕКТУРЫ ДЫСТРЫКТЫ КАНТОНЫ
— жыхар Полацка, лазутчык рускай арміі.
III.
— удзельнікі ўзброенай барацьбы ў тыле праціўніка з ліку жыхароў акупіраваных тэрыторый ці часцей рэгулярнай арміі.
— прымусовыя кампенсаваныя выняткі маёмасці.
— назвы адміністрацыйнатэрытарыяльных адзінак, уведзеных французскімі ўладамі на акупіраванай тэрыторыі Беларусі.
IV.
П: Якія бітвы паміж рускімі і напалеонаўскімі войскамі адбыліся на беларускай тэрыторыі?
А: Каля мястэчка Мір (27 — 28 чэрвеня), мястэчка Раманава Слуцкага павета (2 ліпеня), каля вескі Салтанаўка Магілёўскага павета (11 ліпеня), мястэчка Астроўна (13 ліпеня). Найбольш адчувальныя страты войска Напалеона панесла пад час пераправы праз Бярэзіну (14 — 17 лістапада).
П: Як адносілася да Напалеона шляхта Беларусі, каталіцкая царква?
А: У большасці сваей яны віталі Напалеона, разлічвалі на тое, што ён уваскрэсіць Рэч Паспалітую ў межах 1772 г.
П: Якім чынам Напалеон разлічваў выкарыстаць тэрыторыю Беларусі?
А: Як базу забеспячэння сваей арміі харчаваннем і фуражом
П: Ці існаваў партызанскі рух на тэрыторыі Беларусі?
А: Так, найбольш актыўна дзейнічалі партызанскія атрады, сфарміраваныя з рэгулярных часцей расійскай арміі.
П: Ці ўдзельнічалі жыхары Беларусі ў вайне на баку Напалеона?
А: Так. Былі створаны асобныя легіёны войска Вялікага княства Літоўскага.
П: Ці карыстаўся Расійскі ўрад рэпрэсіямі ў адносінах да беларускага насельніцтва, якое стала на бок Напалеона?
A: He. Аляксандр I абвясціў амністыю.
П: Якім чынам падзеі вайны 1812 г. адбіліся на насельніцтве Беларусі?
82
А: Значная частка тэрыторыі была зруйнавана, вялікая колькасць жыхароў загінула, частка насельніцтва апынулася за межамі радзімы.
Гісторыя Беларускай ССР. Т. 1. Мн., 1972.
Ігнатоўскі І.М. Кароткі нарыс гісторыі Беларусі. Мн., 1991.
Тарасаў К. Памяць пра легенды. Постаці беларускай мінуўшчыны.
Мн„ 1990.
Тарасов К. Память о легендах белорусской старнны. Голоса н ллца.
Мн., 1984.
ТЭМА № 15: САЦЫЯЛЬНАЭКАНАМІЧНАЕ
СТАНОВІШЧА БЕЛАРУСІ Ў ПЕРШАЙ ПАЛОВЕ XIX ст.
1808 — 1809 гг. — антыфеадальныя хваляванні сялянаў у Слуцкім, Ігуменскім і Рэчыцкім паветах.
1810 г. — утварэнне ваенных пасяленняў (на Беларусі існавалі на тэрыторьіі Віцебскай і Магілёўскай губерняў).
1812г. — антыфеадальныя хваляванні сялянаў у Віленскай, Віцебскай і Мінскай губернях.
1825— 1827 гг. — пачатак фабрычнай вытворчасці на Беларусі.
1826— 1841 гг. — час існавання ‘Беларускага вольнага эканамічнага таварыства’ у Віцебску.
1830 г. — заснаванне ў в. Налібокі Ашмянскага павета рудні, якая ў далейшым пераўтварылася ў металургічны комплекс.
1831 г. — скасаванне дзеяння Статута Вялікага княства Літоўскага 1588 г. у Віцебскай і Магілёўскай губернях.
1831 — 1848 гг. — дзейнасць Камітэта па справах Заходніх губерняў.
83
1839 г. — палажэнне аб люстрацыі дзяржаўнай маёмасці З^одніх губерняў і Беластоцкай вобласці.
1840 г. — указ Мікалая I аб адмене дзеяння Статута Вялікага княства Літоўскага 1588 г. у Мінскай, Гродзенскай і Віленскай губернях.
1844— 1857 гг. — перавод казённых сялянаў на аб
1844 г. рочную сістэму. — сгварэнне губернскіх інвентарных
1846 г. камітэтаў. — антыпрыгонніцкія хваляванні сяля
1848 г. наў у Гродзенскай губерні. — масавыя антыпрыгонніцкія выступ
1848 г. ленні сялянаў Віцебскай губерні. — пераўтварэнне вышэйшага рззраду ГорыГорацкай земляробчай школы ў ГораГорацкі земляробчы інстытут. II.
КіСЯЛЕЎ П.Д. — рускі дзяржаўны дзеяч 10 — 60 гг. XIX ст. 3 1837 г. міністр дзяржаўнай маёмасці. У 1837 — 1841 гг. здзейсніў рэформу кіравання дзяр'.аўнымі сялянамі.
ДРУЦКІЯЛЮБЕЦКІЯ ДЭМБАВЕЦКІЯ ЕЛЬСКІЯ ПАТОЦКІЯ ПРОЗАРЫ РАДЗШЛЫ — буйнейшыя землеўласнікі Беларусі.
Памешчыкі БЕНКЕНДОРФ ПУСЛОЎСКІ — уладары прамысловых прадлрыемстваў.
Купцы
Г. ФАЙЗІЛЬБЕРГ 0. ФАЙЗІЛЬБЕРГ Мешчанін САЛАДУХА
84
ш.
ІНВЕНТАРЫ — вопісы ўладанняў феадалаў.
ІНВЕНТАРНЫЯ ПРАВІЛЫ — захады царскага ўрада па рэгуляванню ўзаемаадносін паміж памешчыкамі і іх прыгоннымі сялянамі на Беларусі. Дзейнічалі з 15 красавіка 1844 г. да 19лютага 1861 г.
ЛЮСТРАЦЫЯ — перыядычнае апісанне дзяржаўнай маёмасці.
ПАНШЧЫНА — форма эксплуатацыі феадальназа~ лежнага насельніцтва, дармавая прымусовая праца сялянаў з уласным інвентаром у гаспадарцы феадала (адработачная рэнта).
чынш — грашовая рэнта.
ЗГОНЫ (ТАЛАКА, — адработачная феадальная павін
ГВАЛТ) насць сялянаў. У адрозненні ад паншчыны на згоны прымушаліся і тыя сяляне, якія не неслі іншых феадальных павіннасцей.
КІРМАШ — перыядычны торг, які наладжваўся ў пэўным месце і ў пэўны час.
ГІЛЬДЫІ КУПЕЦКІЯ — саслоўныя аб’яднанні для абароны інтарэсаў гандлевапрамысловай часткі насельніцтва.
СЕКУЛЯРЫЗАЦЫЯ — канфіскацыя царкоўнай маёмасці на карысць дзяржавы. На тэрыторыі Беларусі праведзена ў1841 — 1843 гг., большай часткай у адносінах да каталіцкай царквы.
РАЗБОР ШЛЯХТЫ — палітыка царскага ўрада, накіраваная на раздрабленне сіл польскага (апалячан? а) дваранства.
КАМІТЭТ ПА СПРАВАХ — дарадчы орган пры імператары Мі
ЗАХОДНІХ ГУБЕРНЯЎ калаі I ў 1831 ~ 1848 іт. Мэта яго дзейнасці: разгляд прапаноў дзяржаўных j станоў і дзеячаў, выпра
85
цоўка рэкамендацый ураду, накіраваных на ўзмацненне пазіцый самаўладдзя на тэрыторыі Заходніх губерняў (насаджэнне рускага памешчыцкага землеўладання, перасяленне на Беларусь рускіх казённых сялянаў, размежаванне сіл мясцовай шляхты). Яго дзейнасць практычных вынікаў не мела.
IV.
П: Ці існавала на тэрыторыі Беларусі ў XIX ст. спецыялізацыя сельскай гаспадаркі?
А: Так, вылучаліся рэгіёны, якіяўпэўнайступені спецыялізаваліся на вытворчасці льну, бульбы, мерыноснай авечкагадоўлі, цукровых буракоў і г.д.
П: Што сведчыла аб удасканаленні агратэхнікі ў памешчыцкіх гаспадарках Беларусі?
А: У асабістых памешчыцкіх гаспадарках (буйных і сярэдніх па памерах) выкарыстоўваліся розныя сельскагаспадарчыя машыны і прылады, сартавос насенне, распаўсюдзіліся пасевы новых (асабліва тэхнічных) культур,
П: У чым сутнасць урочнай сістэмы вядзення паншчыны?
А: У залік паншчыны ішоў не тэрмін, адбыты на памешчыцкіх палетках, а пэўны аб’ём выкананай працы.
П: Ці існавала ў першай палове XIX ст. маёмасная дыферэнцыяцыя сярод беларускіх сялянаў?
А: Так, але гэты працэс назіраўся ў большай ступені ў заходняй і цэнтральнай частках Беларусі.
П: Якія праявы крызісу феадальнапрыгоннай сістэмы Вы можаце назваць?
А: Скарачэнне прыросту сельскага насельніцтва, заняпад сялянскіх і памешчыцкіх гаспадарак, пранікненне капіталістычных форм вядзення гаспадаркі.
П: Што паклала пачатак фабрычнай вытворчасці на Беларусі?
А: У 1825 — 1827 гг. былі ўсталяваны паравыя рухавікі на суконных прадпрыемствах у мястэчках Косава Слонімскага пав. і Хомск Кобрынскага пав.
П: Назавіце найбольш пашыраныя формы пратэсту сялянства?
А: Уцёкі ад памешчыкаў, адмова ад выканання павіннасцей, падача скаргаў, непадпарадкаванне органам улады, фізічная расправа з прыгнятальнікамі і інш.
П: Назавіце феадальныя павіннасці прыгонных сялянаў?
86
А: Галоўныя: паншчына (прыгон), аброк (чынш) і згоны (талокі, гвалты). Дадатковыя: удзел у будаўніцтве гаспадарчых пабудоў у панскіх дварах, рамонт і будоўля шляхоў зносін, фурманкавая павіннасць і г.д.
КНІГІ ОНЛАЙН
