Гісторыя Беларусі: даведачна-інфармацыйны дапаможнік
Мінск 1994
АБУХОВІЧ АЛЬГЕРД —беларускі пісьменнік. Удзельнік (1840— 1898) паўстання 1863— 1864 гг. Пісаў у
рэчышчы крытычнага рэалізму. Пераклаў на беларускую мову творы А. Міцкевіча, У. Сыракомлі, І.В. 1 стэ, Ф. Шылера, В. Гюго і інш. Разам з Ф. Багушэвічам адзін з пачынальнікаў жанру байкі ў беларускай літаратуры. Аўтар баек ‘Ваўкалак’, ‘Старшыня’, ‘Суд’, ‘Воўк і лісіца’. У 1894 г. напісаў шэраг мсмуараў.
ЛУЧЫНАЯНКА —беларускі паэтдэмакрат. Сапраў(1851 — 1897) днае імя — Іван Неслухоўскі. Гіісаў
на беларускай, польскай, рускай мовах. Упершыню выступіў удруку ў 1886 г. (верш ‘Недзеля славы ці разлукі’, на рускай мове). Друкаваўся ў газсце 'Мннскмй лнсток’,
120
‘ПаўночнаЗаходнім календары на 1893 г.’, польскіх часопісах ‘Калоссе’, ‘Край’, ‘Жыцце’ і інш. выданнях. Тэматычна яго паэзія звязана пераважна з жыццём беларускай вескі. 3 яго паэзіі бярэ вытокі беларуская філасофская лірыка. Яго пяру належыць нарыс ‘3 крывавых дзен’ (1889 г.), у якім узнаўляецца карціна паўстання 1863 — 1864 гг. на Міншчыне. Збіраў беларускі фальклор.
ГУРЫНОВІЧ АДАМ — беларускі паэтдэмакрат, фалькла(1869 — 1894) рыст, рэвалюцыянер. На фарміра
ванне яго светапогляду вырашальны ўплыў зрабілі распаўсюджанне марксізму ў Расіі, ідэі шляхецкіх рэвалюцыянераў і рэвалюцыйнага народніцтва 1880х гг., у тым ліку беларускай групы “Гоман”. Матэрыяліст і атэіст, ён верыў у “жыццёвае прымяненне” сацыялістычных ідэй; першым у беларускай літаратуры выказаў думку пра агульнасць інтарэсаў рабочых і сялянаў. Пісаў на беларускай, рускай і польскай мовах. У паэзіі быў паслядоўнікам Ф. Багушэвіча і выступаў з пазіцый рэалізму і народнасці. Аўтар вершаўзаклікаў ‘Перш душылі паны...’, ‘Што ты спіш, мужычок?’, вершаў у жанрах пейзажнай (‘Бор’, ‘Вясна’) і экалагічнай (‘Сцямнела на двары і ціха кругом’) лірыкі.
Мастакі:
СІЛІВАНОВІЧ Н.Ю. — беларускі і рускі жывапісец. Яго (1830 — 1918 (?)) творчасць развівалася ў пераходны перыяд ад класіцызму да рэалізму.
За карціны, напісаныя ў Пецярбургу і на Беларусі, у 1847 г. атрымаў званне класнага мастака 1й ступені. Адзін з першых беларускіх мазаістаў. Аўтар мазаікі ‘Евангеліст Матфей’, ‘Пацалунак Юды’ і інш., а таксама партрэтаў ‘Стары пастух’, ‘Павятовы стараста’ іінш., жанравых кампазіцый ‘У школу’, ‘Салдат і хлопчык’ і інш.
ГАРАУСКІЯ — братыжывапісцы, ураджэнцы Бела
русі. Творчасць звязана з мастацкім жыццем Беларусі і Расіі:
АГІАЛІНАР — пемзажыст і партрэтыст. У 1869 — (1833 — 1900) 18 71 гг. падарожнічаў па Расіі, Ук
раіне, Беларусі; збіраў матэрыял для сваіх карцін. Вядомы пейзажны , карціны ‘Балота’ (1852 г.), ‘Вечар’(1854 г.), ‘Нарадзіме’ (1860г.), ‘Свіслач’ (1868 г.) і інш.
ПЛЯРЫЙ — акварэліст, Вучыўся ў рысавальнай
(? — ?) школе Таварыства заахвочвання ма
стацтваў у Пецярбургу (да 1868 г.),
121
потым у AM (да 1873 г.). Сярод пейзажаў вядомы ‘Від шпіля Петрапаўлаўскага сабора’ (1870 г.), ‘Кветкі’ (1872 г.) і інш.
ІПАЛІТ — пейзажыст. Спецыяльную адука
(1828 — ?) цыю атрымаў у Мінску. 3 1855 г.
наведваў заняткі Пецярбургскай AM. Вядомы пейзаж ‘Від у ваколіцах Бабруйска’ (1858 г.) і інш.
Даследчыкі быту і культуры Беларусі:
НАСОВІЧ І.І. — беларускі мовазнавецлексікограф, (1788 — 1877) фалькларыст, этнограф. Склаў пер
шы гістарычны слоўнік беларускай мовы, а таксама тлумачальнаперакладны ‘Слоўнік беларускай мовы’ (1870 г.), дзе растлумачаны 13 тыс. слоў. Вядомы яго фальклорнаэтнаграфічныя працы ‘Зборнік беларускіх прыказак’ (1867 г.), ‘Беларускія прыказкі і загадкі’ (1868 г.), ‘Беларускія песні’ (1873 г.) і інш.
ШЭЙН П.В. — беларускі і рускі фалькларыст і эт(1826 — 1900) нограф. Збіральніцкую дзейнасць
пачаў у сярэдзіне 1850х гг. Выдаў ‘Праграму для збірання помнікаў народнай творчасці’ (1867 г.) — адну з першых спецыяльных фальклорных праграм у Расіі — і разаслаў яе па Беларусі. Складальнік зборнікаў ‘Рускія народныя песні’ (1874 г.) і інш.
НІКІФАРОЎСКІ М.Я. — беларускі этнограф і фалькларыст.
(1845 — 1910) 3 1860х гг. пачаў вывучаць побыт і
культуру Беларусі. Больш за 20 гадоў быў карэспандэнтам П.В. Шэйна, з 1890х гт. выступаў з самастойнымі працамі. Апублікаваў каля 20 даследаванняў паэтнаграфіі, фальклору і гісторыі Віцебшчыны: ‘Нарысы Віцебскай Беларусі’, ‘Простанародныя загадкі’ і інш.
РАМАНАЎ Е.Р. — беларускі этнограф, фалькларыст і (1855 — 1922) археолаг. Вывучаў матэрыяльную і
духоўную культуру беларусаў: жылле, сямейны побыт, народныя абрады і г.д. Апублікаваў больш за 200 прац па этнаграфіі, фальклору, гісторыі, археалогіі і мове беларусаў, больш за 10 тыс. фальклорных твораў. Асноўная фальклорнаэтнаграфічна праца — ‘Беларускі зборнік’ (вып. 1 — 9, 1886 — 1912 гт.). У 1889 — 1894 гг. веў археалагічныя раскопкі ў Магілёўскай і
122
Віцебскай губернях. Склаў археалагічныя карты Магілёўскай, Віцебскай і Гродненскай губерняў.
Ш.
‘ЧАСОВЫЯ ПРАВІЛЫ’ — згодна з гэтымі правіламі, пачатковыя школы ў ПаўночнаЗаходнім краі поўнасцю аддаваліся пад кантроль праваслаўнага духавенства, чыноўнікаў і паліцыі. Правіламі прадугледжвалася выкладанне ў школе элементарных ведаў — пера
важна рускай і царкоўнаславянскай граматы, арыфметыкі, навучанне ‘дагматам праваслаўнай веры і царкоўным спевам’.
ТРАМАДСКІЯ ШКОЛЫ’ — на Беларусі ў 60я гг. XIX ст. многія
НАСТАЎНІЦКІЯ
СЕМІНАРЫІ
ДУХОЎНЫЯ СЕМІНАРЫІ
школы поўнасцю знаходзіліся на ўтрыманні сялянаў. У афіцыйных дакументах яны называліся ‘грамадскімі’.
— сярэднія навучальныя ўстановы ў XIX — пачатку XX ст., што рыхтавалі настаўнікаў пачатковых школ.
— сярэднія навучальныя ўстановы царкоўнага ведамства, якія давалі бага
слоўскую адукацыю.
9ы АРХЕАЛАГІЧНЫ — адбыўся ў Вільні ў 1893 г. АбмяркоўЗ’ЕЗД ваў пытанні археалогіі, гісторыі, эт
награфіі, вывучэння архітэктуры, мастацтва, мовы. Былі выдадзены 2 тамы ‘Прац’ (1895 г., 1897 г.), у якіх надрукаваны даклады і справаздачы пра археалагічныя даследаванні ў Заходнім краі.
МУЗЬІЧНАЕ — аб’яднанне прафесійных музыкан
ТАВАРЫСТВА таў або аматараў. Мэта — пашырэн
не музычнай культуры. На Беларусі дзейнічалі ў канцы XIX — пачатку XX ст. У другой палове XIX ст. на Беларусі існавалі наступныя музычныя таварыствы: Мінскае музычнае таварыства (з 1880 г.), Мінскае музычнае таварыства (з 1889 г.), Мінскі музычны гурток (з 1896 г.).
МІНСКАЕ ТАВАРЫСТВА — прагрэсіўная культурнаасветніцАМАТАРАЎ ПРЫГОЖЫХ кая арганізацыя. Узнікла ў 1898 г. МАСТАЦТВАЎ Мела 4 секцыі: літаратурную,
123
драматычную і мастацкую. Кіраўнікі — Я. Чырыкаў, Чавусаў, С. Мядзведзеў, К. Кокаўцаў, М. Мысаўской, С. Камінскі.
IV.
П: На якой мове праводзілася выкладзнне ведаў у навучальных установах Беларусі ў другой палове ХІХ ст.?
А: Толькі на рускай.
П: Якая падзея садзейнічала ўзмацненню русіфікацыі школ на Беларусі?
А: Паўстанне 1863 — 1864 гг. Пасля падаўлення паўстання былі ліквідаваны польскія школы. У школах забаранялася вучням нават размаўляць на беларускай мове, якую расійскія чыноўнікі лічылі ‘прадуктам паланізацыі’.
П: У сувязі з чым беларуская літаратура другой паловы XIX ст. заставалася пераважна рукапіснай і ананімнай?
А: У сувязі з тым, што беларускае друкаванае слова практычна было забаронена царскай цэнзурай пасля падаўлення паўстання 1863 г.
П: Хто з’яўляецца пачынальнікам жанру байкі ў беларускай літаратуры?
А: Ф. Багушэвіч, А. Абуховіч.
П: Хто лічыцца пачынальнікам крьпычнага рэалізму ў беларускай літаратуры?
А: Ф. Багушэвіч.
П: Якія значныя змены адбыліся ў архітэктуры Беларусі ў другой палове XIX ст.?
А: Калі ў першай палове XIX ст. галоўным яе аб’ектам былі палацы і культурныя збудав чні, то ў 50 — 90х гадах галоўнае значэнне набывае грамадзянскае будаўніцтва.
Анталогія беларускай паэзіі. Т. 1. Мн., 1993.
Бандарчык В.К. Еўдакім Раманавіч Раманаў. Мн., 1961.
Бел :*рускія пісьменнікі. Бібліяграфічны слоўнік. Т. 12. Мн., 1993.
Беларускія пісьменнікі другой паловы XIX стагоддзя: Зборнік тэкстаў. Мн., 1956.
Беларуская фалькларыстыка. Мн., 1°89.
Гарэцкі М. Гісторыя беларускай літаратуры. Мн., 1993.
Гісторыя беларускай дакастрычніцкай літаратуры. Т. 2. Мн., 1969.
124
Гісторыя беларускага мастацтва. Т. 3. Мн., 1989.
Гісторыя Беларускай ССР. Т. 2. Мн., 1972.
Л'ітаратура і мастацтва Беларусі. Энцыклапедыя. У 5ці т. Мн., 1989.
Мальдзіс А.Г. Падарожжа ў XIX стагоддзе. Мн., 1969.
Мархель У. Крыніцы памяці. Мн., 1990.
Каханоўскі Г.А. Адчыніся, таямніца часу. Мн., 1984.
Каханоўскі Г.А. Прадвесне навукі. Мн., 1990.
Содаль І.І. Сцежкамі Мацея Бурачка: Пошукі, замалёўкі, нарысы.
Мн„ 1991.
Кісялеў Г. Загадка беларускай ‘Энеіды’. Мн., 1971.
Шмбеко З.В., Шнбеко С.Ф. Мннск: Страннцы жмзнн дореволюцнонногогорода. Мн., 1990.
ТЭМА № 22: КУЛЬТУРА БЕЛАРУСІ Ў ПАЧАТКУ XX ст.
1900 г. /. — адкрыццё ў г. Мінску публічнай бібліятэкі імя А.С. Пушкіна.
1900 — 1903 гг. — выданне ‘Могнлёвской старнны’ — зборніка дакумснтаў і артыкулаў па гісторыі, археалогіі і этнаграфіі Магілёўшчыны.
1902 — 1905 гг. — выданне ў г. Мінску газеты ‘СевероЗападный край’.
1903 — 1922 гг. — выданне даследавання Я.Ф. Карскага ‘Беларусы’.
28 МАЯ 1905г. — першае выступленне ў друку Я. Куналы (верш ‘Мужык’ у газеце ‘СевероЗападный край’).
1905 г. — пачатак правядзення вечароў беларускай нацыянальнай культуры (у Вільні, Мінску, Гродне, Полацку і іяш.).
1906 г. — заснаванне ў Пецярбургу беларускай выдавецкай суполкі ‘Загляне сонца і ў наша аконца’.
1906 г., ВЕРАСЕНЬ — — выданне першай легальнай белару
125
СНЕЖАНЬ 1906 г. скай газеты ‘Наша доля’. — першае выступленне ў друку Я. Коласа (верш ‘Наш край’ у газеце
1906 — 1915 гг. ‘Наша доля’). — выданне легальнай беларускай газеты ‘Наша ніва’.
1906 г. — нелегальны з’езд групы настаўнікаў Мінскай губерні, у якім удзельнічаў
1906— 1914 гг. Я. Колас. — дзейнасць у г. Мінску літаратурна
1907 — 1913 гг. артыстычнага таварыства. — дзейнасць Першай беларускай прафесійнай тэатральнай трупы I. Буй
1908 г. ніцкага. — утварэнне ў Мінску царкоўнага гі
1908 г. сторыкаархеалагічнага камітэта. — адкрыцце Мінскага царкоўнаархеа
1909 г., 1911 гг. 1909 — 1913 гг. лагічнага музея. — выданне газеты ‘Белорусская жнзнь’. — выданне ‘Мннской стармны’ — зборніка дакументаў і артыкулаў па гісторыі, археалогіі і этнаграфіі Бе
КНІГІ ОНЛАЙН
