Гісторыя Беларусі
кароткі нарыс (у 5-ці частках). Частка V
Памер: 188с.
Мінск 1994
магадца за Беларусь, якая будза "адноўлена" з дапамогай Гормадіі. у ЕЫніку роадых сродкаў уздзаяндя на чоладзь, оярод якіх адной з гатоўных была сагроаа яша.эу яа прьшусояую драцу ў Гврыанію і дрыяяодя розяык рэдрэсіўных мер да бацькоў, у гэты "caBs" было галічада накальяі тыояч ядакоў і даяўчат, галоўяым чыаац з заходніх абдасцей Баларуоі.
Поспехі &рвснай Арміі на франтах вайяы, узыацнеяне дзайнасці дарт.ызая, азтыўная драпагандыоцкая работа паддольных дартьйяых х камсамольскіх органаў сяпод насельдіцтва спрыялі таму, што бяларускх народ ў цэлым адмоўна стазіўся да мералрываотваў акуданіаў і іх дамагатых.
Твма 25. БШР?ОЬ у АііОННІ ^РМД ВАЙНЫ. ВЫГВАЛЕПНВ BEWj'Ci ЛШД БЕЛАРУСКАГА №ОДЛ У РАЗГРОМ ВФАГА.
Пытанні. Пачатак вызвалання. Агонія акудацыйнага рэжыму. Армія Краава на Баларусі. Апарацыя "Багратыёіі". Даламога лартыаан. Баларусы на франгах Вялікай Айчыннай валны, у еўралвйскім руху сулраціўлання, не срацоўным фронце ў савацкім тыла. Страты Баларусі за час вайны.
Працзс карэннага дералому ў вайне, абазначаны над Сталінградам, быў канчаткова замацаваны латам 1943 года ў час бігвы на Курскай дузе (5.07—23.08.1943 г.). Яе зыход адзначаў для немцаў страту апошняй надзеі дераламаць ход дадзей у свой бок. Контрнаступленна савецкіх войск парараоло ў агульяае отратэгічнае наступленне ад Вялікіх Лукаў да Чорнага мора, у выніку чаго быў фароіраваны Днелр і яа нго дразым бераэа захоллены вакныя ллацдармы. Нанасла ларажэняа групоўка ворага ў раёне Смаланска—^паоДзямянокаБранска. ііачалося вызваланна шмах’дакутнай беларускай зямлі. 22 варасня быў вызваланы даршы раёішы цэнтр рэспублікі Камарын, 26 вераоня — Хоцімск, 28 вераоня — ллімавічы, 30 верасня — Крычаў. Адступаючы, гітлараўды чепллліся за ковны рубеж, імкнуліоя затрымаць наотудланаз савацкіх войскаў. Улічваючы, што отрата Беларусі адкрыа Чырвонзй Арміі лрамы шлях ва Усходнюю Прусію, іірыбалтьву і Польшчу, праціўнік трымаў тут вялікія оілц і ўмацоўяаў абарончыя рубяжы: у пачатну. кастрычніка баларускі напрамак лрыкрывала да 70 гітлераўСдІХ дывізій.
У баях за вызваланна Баларуоі лрыняла ўдзел і ія польокая пяхо.тная дывізі.я імя Каоцюшкі лад камандаваннвм палкоўніка 3. Берлінга. офарміравапая ла тэрыторыі WOP. Лершав баязоз хрышчэнне яна атрымала 12 кастрычніка 1943 г. дад мястэчкам Леніна, на йагілёўшчыне. 26 лістапада войскі Баларускага фронту вызвалілі першы абласны центр Баларуоі — горад Гомаль, куды адразу ж дераахала тагочаснаа кіраўніцтва рзсдублікі.
Зімою 1943—1944 гг. савацкЬ? войскі да мары магчымаоці прэцягвалі вызваленле ўсходніх раёнаў Беларусі. Гак, на дэнтральным участку савацкагбрманскага фронту галоўныя падзві разгарнуліся на віцебскім і бабруйскім напрамках. У онежн: 1943 г. была дравадзена настудальная адерацыя войск дравега крыла 1га іірыбалтыйокага фронту (камавдухчы генврал армй І.Х.Баграмян.'
W
з мзтай лічвідацлі Гарадсцкаіа віст, а, ўсйсьі Беларускаіа'фро.ту з 8 студэвня ла 8 «скавіка 1944 г. прагялі КюьнкевіцмЛайрскую аіійрацйк. У яа надрыхтоуцы і лравядзенні лрымалі таксама ўдзсл партызаш Гомельокага, Налескага і йнокага аблаоных лертызанскіх злучэпняў. 3 іх дадамогай 14 студзвня былі вызвалзнм аблаоны цэнтр йаэыр і чйгуначны вузвл Кадінкавічы. У раёнв Азарычаў войокамі Чырвонай Арміі выратавалі вя.зняў 3х канцлагьраў, дзе мардаваліея і гінулі больш 33 тыояч мірных грэшдзян.
Носпвхі савацкіх войск на франтах вайны, масавае супраціўлзннв насальніцтва ў тцле вймушала пряціўніка ліхаманкава шукаць шляхі выйсця з вальмі небнспечяага отановішча. Агнём і млчом, шыбеніцамі і турмамі, гвалтам і аороткай эксллуатацыяй яны імкяуліся аслабіць супраціўланпв наокароанага народа. Разам з тым вораг усё часцей і часцвй прыбягаў да разнаотайных лалітычных манеўраў з мэтай уваоці ў эман насзльніцтва, яшчэ больш замаокіраваць мэты сваёй санраўднсй палітыкі. А тыя сілы, што супрацоўнічалі з немцамі, усё бсльш грунтоўна задумваліоя над сваім будучьш лёсам. Усв іх спробы дабіцца ад акупантаў дазволу на стварэгіна хаця б бачнасці існавання найкіх інстытутаў дзнржаўнааці натыкаліся на поўнав нелараэуменна Барліна. ідучы насустрач гэтым патрабавадням, З.Куба, э дазволу Розенберга і Лозэ, 27 чэрвеня 1943 г. аб’явіў аб стварэнні з прадстаўнгкоў калабарацыі пастаянна дззючаіа дарадчага органа — Беларуокага даваранага бвро, ці інакш "Рады давару'. У склад апошннй ўвайшл яа аднаму з назначаных акруговыыі камісарачі прадо.таўнікоў акруг, а таксама шэсць чалавак ад цэнтра: гі.іваноўскі бургамістр Мінска, І.Сабалаўскі ад Баларускай самааомачы , К.Рабушка ад прафоаюзаў, М.Ганы'', Н.Абрамава ад Савза беларуснай моладзі.
21 варасня 1943 г. у Мінску каднолыачыкамі быў энішчаны й.Кубэ. Яго параамнік на пасадзе Ганеральнага каміоара ганераллемэдонт 4юн Готбарг у новых умовах ііачаў Жтэнсіўііа шукаць сродкі дзаля дэвйонай барацьбы з лартйзанскім рухам. Было вырашана леря за ўсё выкарыотоўваць мноцовыя білы, а такоама ■ ■rax, хто разам з пвмцамі адсгуліў з уаходу на тэрыторыю Бзларусі. У канцы 1943 г. тут размясціліся шматлікін паліцэйскія і ваешшя фарміраванні: рубкія, украінсяія, татарскія, грузінокія, армянскін, літоўскія, эстонокія і іншыя. У іх ліку былі таксама польскія і француаснія Сатальёны, сулрацоўнікі слу
47
жбы бяопакі ' ГФЙ Ла.; ^ нэ, Брзнска і г.д.
J вараонілістаііадза 1948 г. акупацыйныя ўлады paciwaji фарміраванна баларускіх лаліцэйокіх батальёнаў пад поўным нямвцкім кіраўніцтвам, прйбнгаючц пры гэтым да матаду пр, чусовых мабілізацкй. У кожны батальён іілаяавалася ьазначыць 74 чал. з нанцаў. Да канца 1943 г. было створана тры такіх батальёны: у Мінску, Слонімв і Снова агульнай колькасц;э 1481 чалаввк. На каівц лютаге 1944 г. было арганізаваіа яшчэ 4 батальёны: у Глабокім, Навагрудку, Слуцку і Лідза, у якіх налічвалаоя 2167 чалавек.
Адначааова з іыкнвннам стварыць лрымусова батальёяы баларуокай паліцыі, Готбврг у ліотападзв 1943 года раопачаў стварэшш так званых абаронных вёсак, у якіх паояляліся сом’і паліцэлокіх эвакуіраваных жыхароў Каўказа і казякоў, йто супрацоўаічалі з нвмцамі і іяш.
Больш шырокія' рамвра гэтэя ахцыя мала на тзрыторыі заходніх раёнаў Бвларуоі. У значнай стулеаі для гэтага выкарыстоўвалі і эшікуіраваных з усходу жыхароў Каўказа, казакоў, вайскоўцаў брыгады Еамінскага з сам’ямі. Аднак і гэтая акчня (усяго было ствс рэна пакалькі дзаслткаў такіх вёсак) аргааізуючага рэжыму. акупантаў была асуджана на празал. Як сведчычь заходнагарманокі гісторык Б.Хэсэ, на „аларуоі "...паўсвдна яа бйло неабходнай вадсгава для аяыццнўлання гэтада намару... Часам мнсцовыя выхары вёскі разбягаліся, як толькі заўваяалі нямецкія войскі, якім было даручана ...стварыць "абаронную вёоку".
Наоальніцтва Баларуоі за ўсімі гэтьыі мітуслівымі мараярыемствамі бачыла агонію ворага, яно. разумола, што нямецкай акупацыі хутка наступіць канац і таму рабіла ўсё магчымае, каб збарагчы сваё жыццё, маёмасць, парашнодзіг.ь захошйгам ажыццязіць іх злавасныя планы.
У снежні 1943 г. у Міноку Сыло аб’нўлена аб стварэнні дэтможнага дарадчага оргача — Беларуокай цэнтральнай рады (БЦР). Стварадчы гэтую бачнасць боларуокага найыянальнага ўраду, акупанты мелі сваа аднаведныя мэты. Яны бачылі ў ім ородак для мабілізацыі пэўнай часткі застаўіііыхся рзсурсаў Бвларуоі ў сваіх інтерэсах. Баларуснія калабаранты, з свайго ооку, разлічвалі вйкарьі'ітацд прадстаўланную магчымасць для ажыццяўляння сваёй даўнял маpu — стварэння белгрускай дзяржаўнасці над нкмецкім пратэктарам. У склад БцР увайшлі 14 чалавек, у т.л. Р.Астроўскі ілрззідэнт), М.Шкйлеаак (1ы віцэпрэзідэнт), Ю.Сабалвўскі (2гі віцэпрэзідэнт). Былі створаны 13 аддзалаў: фінансавы, культурны, оельокай
48
і лнсяом га.падарк’, прафвсійных спраў, ^ігіі і судодых спраў, зайсковы ііш. '3 яадцарадкаванне Бі£ ак«палгы парадалі раней • аорапыя аргаяізацыі — Баларускую оа.чадомач, Беларуокае навукозае 'гаварлства, Саюз баларускай моладзі і інш..
лднак, на лрактыцы аг.уяацыйныя ўлады ларадалі БЦР тодькі кіраўнівдва шольнай алравай, культурай, сацыяльнай адакай і вайсковым: пютннямі. Намвецах ка адпаввдныя аддэедц і надалей •аставалісл дад кангролем нямацкіх акруговых камісараў. I ўсё “’ нягледз;.чы на гэта, БЦР раэвіла кідучую дзайнасць. У акругах стжпаліоя яамасніцтвы, ці аддзелы БЦР, якія лавінны былі усялял ллпамагаць захопяхкам васці оарацьбу суяраць дартызая, слраў’ на выаонваць пастаўкі для арміі.
Аоабліва актыўную дзайнасць калабаранты разгарнулі па стварэсаларуокай краёвай абароны, драдбачачы ў ёй будучаа нацыянальнаа баларуокаа войска. КіраўнШ БЦР дамагліоя ад нвмцаў даэволу на яравядзеннв прымуоовай мабілізацыі. У адпаведнаоці з. . <гадам Р.Астроўскага яна распачалася ь сакавіка 1944 г. Лбілідьл падлягалі ўсз чужчыны 19081924 гадсў нараджэння. SB неяўку ў выгжчаны тэрмін На прцзыўны цункі пагоаяалася смяротнай каран,
Абвяшчаючы мабілізавдю, гітлараўод і fx памагатыя дамагаліся шэрагу і;эт і перш за ўсё разлічвалі стварыць мясцовыя узброашн сілы э мясцовага насвльвіцтва для барацьбы з партызанамі.
..алейшач, па чары набыцця водыту, намячалася іх внкарыотаяне і супраць Іырвонад Арміі. He выклкчалася таксама і магчымасць нааіроўіаць чаоці БдА у краіяы Заходняй ^ўропы на зману і падаўнаяне нчмецкіх ахоўным войскам для барацьбы з рухам супраціўлання. <йілізацыя ў БйД шырока выкарыстоўвалася і ў эдтах угону молатзі ў Гармані:3, фізічнай расправы з наскаронным нас’льніцг а?Д Да канца сакавікь 1944 г. удалося насільна мабілізаіаць у БлА г425 тыс<> чалавак. Было створана галоўнаа камандаванна Баларускай краявой абароны на чала з маёрам Ф.Куаалем. Дл* афіцэраў 1 падафіцэраў быді арганізаваны трохтвднёвыя курсы йерададрыхгоўкі. Да сярэдзіны красавіка было створана 36 ляхмных і 6 сапарвых батальёнаў. Аднак гэтыя фтальёны яе апраўдалі надэай акудантаў. Цад уплывам агітавыі дартызан і паддольшчыкэў, баявых дзаяняяў Чырвонай Арміі назіралася ыаоавае дэзартырства вамскоўцаў БКА і пераход іх са зброяй на бок партызаа. Паоля вызвалвння Баларусі явкаторая частка тых фарміраванняў БКА алыяулася ў Гарманіі.
49
27 чэрваня 1944 г., калі Чырвоьая Армія ўжо ладыходзіла да Шнска, у гарадскім тэатры было лраведзана апошняе афіцыйнаа «врацрыемотва БдР — сход бургамістраў, нечяльнікгў падіцыі, члвнаў БЦР і іншых "народных дэлегатаў», якія тытулавалі онба другім Усебе. зрускім кангрэсам. "л'аягрзо" абвясціў ояба "поўнавраўным і наявышэйшым прадстаўніком баларускага народа", абраў Р.Аотроўскага дрэзідэнтам БіР, выказаў непрызнанна БССР як форлш баларускай дэярявўнасці, аб’явіў неправа.моцнымі ўов лольскасавецкія пагаднанні, што датычыліся Баларусі. He закоячыўшы работы, "кангрэсмены" збаглі ў Канігсберг, а
КНІГІ ОНЛАЙН
