Гісторыя Беларусі
кароткі нарыс (у 5-ці частках). Частка V
Памер: 188с.
Мінск 1994
армій "цэнтр".
Наўднёвыя раёны Палесаай, Пінскай і Брэоцкай абласцей з абласнымі цэнтрамі Мазыр, Пінск і Брзст былі далучаяы да так званага "рэйхскамісарыята Украіна", грані.ца якога лраходзіла прыкладна за 20 км на поўнач ад чыгункі БрэстГсмель.
Беластоцкую, паўночныя раёны Брзсцкай, частку раёнаў Баранавіцкай абласцяй гі.тлараўцы ўялючылі ў склад .Усходняй Ррусіі. ііаўночназаходнія ра.ёны .Вілвйскай вобласці былі далучаны да генвральнай акругі "Літва".
У склад уласна Бвларусі, ці як яв акуланты называлі. "гснеральбацыра Баларутэнія" — ганвральная акруга Баларусь",. было ўключана 66 раёнаў з агульнага ліку 192, якія ўваходзілі ў оклад БСФ напнрэдадні вайш. Агульная плоечя яа окладала прыкладна трэцюю частку тэрыторыі Беларусі з насельніцтвам 3138256 чалавек (на 4.ХЙ.194І г.). Гэтая тэрыторыя была ўключана ў склад рэйхскамісарыята "Остланд" з рззідэнцыяй у Рыза і падззлена на II акруг Ігабітаў): Баранавіцкую, Барысаўокую, Вілзйскую, Ганцавіцкую, Глыбоцкую, Лідскую, Мінскуп, Навагрудскую, Слонімскую, Слуцкую і г. Міяск. Вышэйшым органам тут з’яўляўся "ганаральнй камісарыят Баларусі", яксму падпарадкоўваліся гебітокаміоарыяты, штатскамісарыяты (гарады) і артокамісарыяты (раёяы). Ганерельным камісарам быў прызначаны гаўляйтэр В.Яубэ.
Адміністрацыйны апарат у асярўным складаўсл з нямецкіх грамадзянскіх слугачых. У якасці дапамоьных мясцовых устансў акупанты стваралі гарадскія і раённыя ўправы на чала з начальнікам раёна або бургаміртрам горада.
Ва ўсходняй частцы Баларусі вааннаадмініотрацыйяыя функцыі выконвалі створаныя вармахтам палявця і мясцовыя камендатурц, якія надзяляліся ўсёй паўнатой улады ў зоне сваёй дзаянасці.
Следам за аерадавымі часцямі вармахта рухаліоя апаратыўныя ірупы рэйхсфіфэра СС Гімлара — айнза'вц групы "Б" і "А", якія учынялі крывавыя акцыі, шляхам маоавага забойства савацкіх ладзай імкнуліоя паралізаваць волю наоельніцтва да барацьбы. Голькі алератыўная група "Б" за кастрычнік 1941 г. знішчыла ў.Беларуоі 37180 чалавек. Да канца 1941 г. на яе тэрыторыі былі отвораны пастаянныя акупацыйяыя органы паліцых бяспакі іСД.
•18
Узогула, кьб утрымліваць у свахх руках тэрыторыю захолленаЛ свларуст, гітлараўцы вшушаяы былі трымаць тут вааннапаліцэйскія схлы колькасца да 16C тыс. чалавек, на лічачы франта.чах чзсцвй, якія таксама зыжарысгоўваліся ў барацьбе оулраць партызан. Ало і гзта.га было яадэстаткова. Tax, у аднцы лета вссеянк 19чІ года Гхтлараўцы стзарылі і накіра.валх ў Беларусь нзнблмі. ўзбрсеных драфашыоцкіх т.зв. "украідскіх" фар.чіразаяняў і літоўскх батальёя, якія дакарыстоўваліся для. ахош вамунікацый, барадьбы з партызаяамі, а таксама ўдзальнхчалі ў масавнм знівдэяні яўрэйснага нассльніцтва. Як сведчыць слразаздача 12га літоўснага батальёна, толькі за парыяд з 5 кйсзрачніда ла ? лістапада 1941 г. ім знішчана на тэрыторых Баларусі звыш 43 тыс. чалавак. Ствараючы фашыоцканацывналхстычныя фарміраваннх, акумлты мелі яе толькі ва.анныя, але і пакіхычныя мзіы. Яны разлічвалі ўбіць клія паміж народамі Савяцкаха Саьза.
Кзб надаць больш аргаяізаваны і эфвктыўны характар катаваяням 1. вннішчэняю с.аввцкіх лкдзей, гітлзраўцы отварылі на тэрыторыі Беларусі оістэму канцэнтраодйных лагераў і турмаў, дзв баз оуда і вызначэння тэрмінаў зняволення знаходзіліоя дзесятхі тысяч савецкіх лкдэай.
На афіцыйным ярызяачэнні яаы дадзяляліо.я на лагары смерці для ваеняалалонных' Сдулагі, шталагі, адаагі), длн цывільнага насельніцтва (працоўяыя лагеры СД, жаночыя лагеры, дерасыльныя. лагары СС, штралныя гета) і іяш. Усяго на тэрыторыі Баларусі &’ло болып 260 лагараў смерці, іх філіялаў і аддзяланняў. Самым булным на часова акупаваяан тэрыторыі. не толькі Баларусі, ала і ўояго СССР з'яўляўся Трасцядааді лагар смерці., дза было знішчана 2065С0 чалавек. Гэта трэці ла колькас.ці загінуўшхдс ад рук гітлараўцаў ахвяр лагер пасля Асзанцыма і ліайданэяа.
Зразу«ала, што. лры правядзанні акудацыйнай палітыкі. гітлераўцы .павіняы бьші ствараць на масцах даламожны адмініотрацыйна : лаліцэйсді апарат. Для гэтай мэты яны зыкарысі’оўвалі калаберантаў з ліку тых, хто з’яўляўся. лраціўнікам савецкага ладу> ааоб былой дольскай адмініотрацыі,. а таксама ламагатых э ліку граыадзян, здрадзіўшых сваей Радзіма.
19
Адням з галоўных надра.чкаў у дзШасді Жб)Б у лоржя дн: вайда бйка арганізацыя даддольнай і партмзаясяач барацьбы на акудіраванай ворагам ^зрнюрыі ргсдублікі, аргані заваная эзейяасць у гэтым налрамку дачалася дасля таго, чк :л% атрнмана дырзктыва СЖ ССФі М йС1(б) ад 29 чэрванл 1941 г. "У занятах ворагая раёяах, — гаварыласв ў дарэхтывс, — сгвараць лартызаяскія зтрады і днверсійяаь групк для бгргцьСк з часцямі варот арміі, для распальваяая дар®азаяска:і эайпа ў?^у : скрозь, дяя ўзрыву маотоў, дарог, пса..эшл тэлеіоыш т клзграфяай сувязі, аадаалу складоў і г.д. У гэходзолянх раёяах стяараць невыносныя ўмозд для sopata і ўсіх яго яаянг^лх, драслвдаваць і знівчаць іх аа ко»аым кроку, зрыяадь усе іх маралраемствы'.'
Трэба адзначыць, што на час драняцця дарэктывы яйвчзся ча~ стка тэрыторыт Беларусі, у тым ліку Брэас, Грсдяа, Бвластоя» Баранавічы, жнок, удо былі еаняты захолнікемі. Зрагу»ла лачсама, што ва ўмовах іскуючйх ў .той час дарздкаў, каяі кзгж крок рэгламентаваўся зверху, ініцыятыва нізоў j гвтыа ждрааку магла быць пакаральнай. Таму качудісты, камсамшж., усе ьас.ельніцтва раёнаў Заходняй Баларусі ў гэіых абетЗвіках засталіся ns толькі без неабходнай інрармацыі і ўказаядяў аб далваш< паводзінах, але і з рызыкал быць абвівавачаяымі ў т^а, ето свядома засталіся на акуліраваная •fspHTopst.
Нараўня з працай да сэавчаооваму фар.міраваяяк сйтхі йадяольяых партыйных органаў і аргаяізацыа у раёяах, яхія яегр£.ала аяудацыя, на драцягу лідвнякніўня дартыйяая кемітя йзл^бралі і нахіразалі на аяувірлзацу» т»імторі*э pvsay^ совяі ергазізаігараў і «ірйўнікоў дартазекскага руху. Усягс лт« 19^1 года для барао&і ў ссте scpara &яо асмў»ійя ж® 8 W/W самуяісіаў са схладу іюряйіяв.й аргаді гвч«й раслубяШ Шсчш>ва яарзш#5й8 оргаяы рэсдубжікі займаліоя фардараваякем і йакі— роўвалі ў ®яя ворага арганізатарскіл і дызврсіля^я груйа, яввяліхія лартйзансвія атрады. Уопго ў 1.941 годзв ў. тал зерага бало накіравана 43? груп і атрздаў, якія налічаалі бсльм ?,2 ««as чалазвк. Трэба адзначыць, што на. ўсім грудаы і а^радам удаяося выканаць дастаўлвяныя дярад імі зедачы. Наларадзе йое юшвгхая, шатгадовая барадьба, дсўная суроваіа ^pstw.iW» ^“ сокаіа вылрабавання оілы і моцы чалаввчага духу к® ўсій а^ра
20
дам і грулан пасчасціла прарвацца драз вавнную flippy фронта, за.чацавацца ў зададзекых раёнах. Шмат датрыётаў загіцула ў няроўаых баях. Многія групк бэді рассаяны ў баях з карацвлямі. гіекаторыя, не вытрымаў дяяару і складанасцей партызаяояага сурозага яадн, спрабавалі вярауцца назад, каб зжгацца на фронцв.
У літаратурц аб дартызанскай вайне шырока ўсталявалаоя думка, ото адбор для драды у тыле ворага будаваўся на строга дабраволінай аснова. У агульным цзлым так янс і было, але ж нз трэба эакрываць вочы 1 яа тоа, што рэцыдызы яаманднаадміяіотрацыйнай сістэмы драяўляліся і ў гэтай глыбока датрыйтычнай злравв. Нвлыа нё заўважыць, што адбор, інструктаж і дадрыхтсўка лвдзай для зыканання задання ў тыла ворага ў тых складаных .у.човах насіла дазярхоўны і больш за ўоё фармальны характар,. што ў значнай отупемі тлумачыцца адсутнасцю ў ларадвавнны перыяд якойнвбудзь драграш аа гэтьм дыганням, а таксама жаданнем органаў, якія займаліся арганізацыяй барацьбы ў тме ворага, як мага дутчэй адрапартаваць аб рззультатах сваёй працы. Уко на іі>эці дзень пасля дырзктывы ад 29 чзрввад і на другі дзвнь паоля прыадод дырэктывы цк кп(б)Б ад 1 ліпеяя 1941 г. дершы сш:ратар ш юі(б)Б Н.К.‘1ана.гарэяка ў тэлеграмв. і.В.Сталхну дакладваў, што "у Бвларусі разгарнуўсл партызаяскі рух, напрыклад.у ^лесваь вобласці кожна.я вёока, калгао жюць партызанскі атрад. Камуністы астаўлены намі для арганізацыі і кіраўн*цтва. Астаўлена, атабрапа і адпраўлена ў захопланыя раёны каля 1500 чалавек атборных людзей. Сёння мнбю адараўлана 50 атрадаў у за~ нятыя раёны з ассба вакнык заданнвм, сэнс якога нв давяраю па~ лвры".
Акраад партыдных сргалаў, аргаяізацыяй бэрацьбы ў тыла вораіа ...нмал.’ся танса.ча і савецкія органы, да яартызаяокіх метадаў барацьбы сажстойна пвраходгілі воіяы савацкай арміі, якія алынуліся ў акружэнні і йв змаглі прабіцца. на ўсход.
Вьрныя ваасковаму абавдаяу абавяэку і прксязв, многія оаввцяія вот.шкачавдзіры, далітработнікі, радавыя знаходзілі шлнхі для працягу барацьбы. яры гэтым яны апіраліся на дапамогу насвльніцтва і мясцовага актыву — камуніотаў, камсамольцаў, беслартыйных.
Ужо на. другі дзснь вайны на тэрыторыі яабіцкаўскага раёна х яаля вёскі Старео Снло быў створаны парткзанокі атрад, які атрымаў назву Старасвльскі. У яго скл^дзе знаходзіліса жыхары сель
21
савата, лагранічнікі і воіны 125га і 84га стралковых делкоў. Кіравэў атрадам маёр В.Ц.Даро; чых,. а яго намаснікам быў старшыня оальсавата М.Н.Чарнак. Шмат таяіх атрадаў было створана і. ў другіх раёяах і аблаоцях Заходняй Баларусі. Побач з атрадаш ў заходніх абласцях латамвосенню 1941 г. апарыразэлі шматлікія партызанскія групы.
He ўсе яны ведалі аб тым, ыто ёсць дырэктыўная ўказанні аб етварэнні партызанскага руху, аб прамова Стадіяа ад 3 ліпаня. і • таму асноўнай сваей мэтай на іівршкм часа ставілі задачу. лрабівацца на ўсход для агучэння з Чырвонай Арміяй. Тыя ж з іх, хто ў няроўнай і занятай оарацвбе змог захаваць сяба аргаяі зацыйнэ, умацаваліся і акрэплі, оталі тркзалай асновай стварэння баяздольных партызанскіх атрадаў. Уояго, пэ няцоўных звестдах, у 1941 г. на Баларуоі дзайнічалі 99 лартызанск.іх аградаў і. амаль отолькі ж груп Дзсйнасць 'артызан у Баларуоі дастаўляла шмат турбот гітлераўскаму кіраўкіцтву. 'Гак, начальнік зярхоўнага галоўнакамандавання вармахта Кейтэль 16 вараоня 1941 г., вьыушаны быў адзначыць, дао "з самага дачатку вааннай кампаніі супраць Савацкай Facii ва ўсіх акупаваных Гарманіяй абласцях у.знік камуяістычны паўотапцкі рух... Высветлана, што гаворва ідзе ў дадзеным выпадку пра масавы рух, які накіроўзаецца ў цэнтралізаваным парадку з ійасквы, ва ўса ўзрастаючай. отупені ствараацца небяспека для ннмацкага вааннага кіраўніцтва..."
Адначасова са отварэнавм лартыэаяокіх ^рміраваняяў ішоў актыўнк працэо узнікнення падпольдах груп і арганізацый у га~ радах і на.оалоных пунктах рэспублікі.
У аргаяізацыі барацьбы судраць акупаятаў у гарадах і нао.елвяых пункгах рашаючую ролв сыгралі «адравыя рабочйя, дамуніс
КНІГІ ОНЛАЙН
