Гісторыя Беларусі
кароткі нарыс (у 5-ці частках). Частка V
Памер: 188с.
Мінск 1994
ва Розанбарга дадрыхтаваў слецкяльвд мамарыял, у якім сцвярдваў, шж.о марапрыамогш, якія былі разлічады на. прыдідьяасць дадвльніцтва ўсходяіх тэрыторый у вобласці палітыкі і эканомікі, пацярпалі банкруцтва. Еа драпаяаваў прдграму дваяння акуладыйнага адарату ў довых умовах. Галоўныя ідэі праграмы заключалісяў ў наабходяасці охаваць оапраўдныя мзты вайны, лрадядзаяня шэрагу дадітычяых марапрыамотваў,. якія отаноўча ўздзайяічалх б на лаводзіны наоальніцтва. Да таяіх марапрыемстваў ёв аднооіў агульнав далядкэяяе аднооія., прыняцца законаў аб вяртаяні прыватнай уласнаоці яэ бшыч гасдадарам, надзяленаз оялнн
40зямлёй, аб ова.бодзе заразызначэяня, дрэоавамвяв наоальЕЎцтву йазііыўнай лалітычяай драграмы.
Гзта я пытанна разглядалася ў снадні 1.942 г. яа далітычнай яарадза. ў Розенбарга, на пкім дрысутнічалі зацікаўлёныя прадотаўнікі зармахта, у тым ліку Шэнкандорф. На нарадза драгучдла катэг.арычнаа патрабаваяне далайшага выадрыстання мяоцовых сіл ('■Расія моаа быць пврамоаана толькі расіянамі"), вызначэяяя лалітычнай мэты супрацоўніцтва, далвйшых устудак наоальніцтву ў гаспадарчай і культурнаасватніцкай оправе. 15 люгага 1948 г. Габельо накіраваў інотрукцыю, у. якой гаварылася, што ўса краіяы Еўропы, нв выклычаючы ўсходніх, давінны баяыць у вайнв свав іятарэсы, таму забараяялася яадалай гаварыць і діоаць аб калаяізацыі і эксдлуатацыі ўсходяіх тэрыторый, уояляа прапагандаваць іх будучае. пад нямецкім кіраўніцтвам.
Агульным палітычным мэтам нямецкіх захопнікаў адпавядала іх эканамі.чная лраграма на ча.сова акудаваяай савацкай зямлі. Яяа праводзілася у адпаваднаоці э загаддзя распрацаваным кіраўяіцтвам рэйха дырэктывамі яа кіраўніцтву зканомікай у новаакудіруемых уохсдніх абла.сцях (т.зв. "Зялёная дапкап). У дырэктцвах адзначалася, жо зуоіы надарэчна думка аб тым, быццам акупіравакыя воблдсці давінны быць магчыма хутчэй лрыведзены ў парддак, а эяадоміка адноўлена. Аднаўлеяне дарадку давінна лраводзіцца* толькі ў тых абласцях, у якіх мы можам здабыць значныя рэзарвы сальскагаопадарчых прадуктаў і вафты.
Аднак абставіяы дрымуоілі акуданіаў шудаць розных шляхоў для больп Эфактыўнага рабавання ,і эксплуата:;ыі захопледых тэрытоВіьШ* Спярша акуданты вырашылі. выкарыстаць у сваіх інтарэсах йэдуоую калгаснаоаўгасяую оіотэму, але вальмі хугка зразумалй ®е малух зфактыўдасць. .15 лютага 1942 г. ,быў выдадзады за®вд Розанберга аб знішчэняі калгаснага ладу і аднаўланні на «акупалаяай харыхорыі прыватнай уласнасці* Гэты закон аб "Но~ йым парадку зелілазарыстання" царока рэхламаваўся як "зямалькая рзформа". Зедяв з ім.чстанаўлізаліся тры формы замлакарыотрняя <с<ядяа: аблчыяліня $&цд^ ваагасы), замляробчыя карцарацыі і індывідуальнш! дашлшгірій Шаедівйасці, гэты закоя нічога не мя’ііф* іВьілая кцхшшіш ахйіяычЕаішвж абжшшымі гаспадардамі, а саўгаед к шіпеіія; <%%шя.' каадвші — ддавяедшгё мааяткаыі. у заходаі& аЛшшіях. узакадвааШвд аядааоШвм ва ўсходніх
абйавхіж дврадаяаі эямлЯ ў/ ійдыятдуажашж шдасганна лракгыкавалаая:шмвйа.' ааямачлаяня. даяагягых. і. здріаг ^ 5к дразнава⁷
41
лі оамі вешш гаты гакон нб отаў дадулярным зярод насальніцма.
У лгаым 1943 r. MiaiasapooM Роззнберга ввдада загад аб вяР,танлі вацкялалі заланай оавзцкай уладай даёмасці. бьшым улададьнхвам,. даззалялася дрыватвав вэлоданяв кустарньыі майатзрнкмі, врамамі і г.д.
3 чэрввня 1943 г. бьіла ввдадзеяа дзкларацыя аб лрыватнай улаояасцх оялян, даводлз. якой евляяін замас.т ялрава ўладання" зямзльным надэелам атрымліваў лрава ўласнаоці яа яго. Адяак, як да« казала дратка, нвады не одяпалі.оя пзрадаваць зямлю сялянам. .. якаоці прылакэння дз "дэкларацыі" на мэсцы рассылалася саодараджэвна сб дадзяланні зямлёй толькі пасля вызначэння заслуг парад уладамі.
Дэкларадая ад 3 чэрваня .1943 г» ла шэрару прычын че адыгра~ ла той ролі, якая ёй адводзілаоя. Баларуркі нарсд, у агульнай оваёй маое, не верыў акулантам, слравядліва разумаючы ва ўоіх гэтых ыерадрыамствах яямацкую карысць.
Hs надта спадз.вючьюя на сваз прадагандыоцкія залады, нвігці паўсюдна ўзмаадялі жорсткі акудацыйна рэдьш. Дры. г.эт м шыро.ка Еыварыожоўвадіоя мауады наабмакаванага тэрору, фізічнага знішчзння насельніцтва ў адлавзднаоці з дланам "Oct". На акупаванай тэрыторыі Бе.ларуоі нзмцы стварцлі цзлую оістэму масавага знішчэнвд оаввцкіх лвдзвй у жатлікіх турмах, каяцаятрацыйаых лагерах і дагврах омарці. У лагвры омарді каля вёокі гЛ.Траоцяявц у вакодіцах Мінска, за гады адулацыі бдло знішчаяа 206500. чалавак дараважна жыхароў Мінска і Бзларуоі. з другога боку ^інока, у ййасюкоўшчынв гітлзраўцы знішчылі 80 тыс. чадавек, у раёяе Полацка — 150 а>ыс., Гомвлі — каля 100 тыс., Віцебску — больш за 90 me., Яіноку — 59 тыо., Бабруйоку — больш як 44 тьс., Магілёве 40 тыс., у Броннай Гары Брэсцкай вобласці — 50 тыс., Аладзвчна — больш як 33 тыо., Баранавічах — а ТЫо., Брзоце — 27 тыо. чалазвк і так далей.
йаоавее энішчэяне мірнага на.свльніодва лрахтккавалеоя скудаятамі з двршых дзён вайяы. Асабліва. шырока яно дра.яўлядаоя ў чао лравядзання карных экопвдыцый, налі раэам з лвдзмі знішчаліоя цэлыя вёскх.
У кожнай вайне былі лвдзі. якія ла.раходзхлі на йск в.орагй» Звычайна .такіх ладзей называлі эдрадяікямі, судольнх«амі₍ ці дамагатымі ворага.
У гады другой оусввтнай вайвы цэлыя пертыі, рухі, гаспадарчыя spyri» ородкі драпаганды (газаты, ввдавецтва), кіраўніцтва аоо_
42 .
Зяых краін. (Нарвагія, фрвнцкя, Бальгіз, Ланія, Чэх₽вг ^лкія і г.д.) оталі супргкоўнічацп з гітлераўцамі. Paran ?’ява яазаей атрымала назву "калабарацыя". Тэрмін гэты характарызаваў рух французаў, ялія пад час акупацыі хацелі драцаваць над адраджэннем Френць'і прц супрацоўнхдтве з явмцамі.
У лалабарацыі на Бвларусі выразна бачаы тры сартаўляючыя:. Тыя сілй нацыянальва пвчжогіых баларус.аў, якія былі ў апазіцыт ?а бальшазіэзд (да 1939 юда пражывалі ў Заходняй Бвларусі, Полыачы, Германіі, Чэхаолавакіі і. г.д.). I ў овой чао зрабілі отаў'<у ва гітлераўс.кую Гарманію, лічечы з яе дапамогай тварыць адраджэане Езларусі.
. Тыя, хто »ў да вайны яа тзрыторыі БСФ і хто паверыў немцам ці іх супольяікам, овядок.а пайшоў да ід на слукбу.
Лвдзі, якія абставіпамі лёсу an чуліся ў адной вдязоы з перізай і другой групай ці на олужба ў акупантаў і бшіі дазбаўлвны івшага выбару.
Цершая ггупа валодалз дэўным эмацыяналзнаідэалагічнш; зарадам і э’яўлялася своаасабдівым касцяком, ьакол якога групіраваліся апотчія. Поадс.таўні::.і гз.тай груды з дапамогай мясцовых . хадраў лвдавалі ў Шнску і ў. іншых гарадах роакыя. прайяшыоцкія гаэагы і часодісы, сулрацоўнічалі з правагандысцгім аадратам генеральнага і акруговых камісарыятаў. Галоўнай мэтай іх дзайяао.ці было стзарэннв з дапамогай эахспнікаў "самастойнай Баларуоі", пад эгідай гітлераўскай Гарыаніі.
У каогрычаіку 1941 г. была створана так .званая "Беларуокая нарсдаая самааомач" , .яя чала яксй отаў кіраўнік пражокага філіяла "Бажрусквга камітэта оама номечы" І.Ермачзнка. Рэйхокамісар гвнералваай акругі Бвларусі В.Кубэ заодврдзіў склад кіраўніцтва БНС, а таксама праграму яо дзейнасці. Галоўнай мзтай БНС рэкламавалася. “дапамога лацзрдвўвым бяларусам ад ваеяяых дзэянкяў, бальшазіцквга і польскага драследавання, падагаць адбудаваць зруйнаваны чужынцамі бзлару.скі край, дашыраць і развіваць баларускую культуру. Пры кіраўніцве "БНС" быў створаны дзнтральзы савет ("Цэнтраль" з 10 чалазак). Члвнаў саэета прызначаў і звальняў гаўляйтэр Кубз. У акоугах (габітскамісаравтах) стваралісл акругрвыя аддзелы."БНС”, на чада. якіх стаялі аосбы, якія прыэначаліоя акругосймі камісарамі і зацвярджаліся Кубэ. Раёшшя і валасныя аддэелы "ШС" узначальвалі старшыві.
43
Гітлераўды цвёрда тршші ў сваіх р^а, кангроль вад «ЕНС Н9 дазмляючн ёй хаця 0' якойнвбудзь са^стойваоці, што было, аднак, но да спадлбы яв кіраўнікам, якхя «арылі пвраўтварыць арганізецыюў орган CwpycKara дззргаўпагз кірвання. 3 r.sтай матай кіраўнікі "БНС' наотойвалі аа стяарэнкі брларуокіх узброеных ва^ных гтрадаў для барацьбы з пархызанамі і на. фронцв, аб стварэнні лры акупацыйяых органах гддзбіаў з ліку баларуоаў і г.д. Аднад, нямзц.чая надітыка, пзчуль захопнікі атршлліаалі пврамогі над оавацкхмі войскамх, нз прадуглвджвала отварэння яа акудазаных тэреторыях якіхнзбудэь нацыяналхных дзяржаўных мясцовых отрухтур.
I ўоё ж, ідучы ваоуотрач патрабазанняй калабарантаў, В.Кубз 29 чэрваня 1942 г. надаў Ермачзнку, ш?фу ШС, званвв дзрадчыка і мужа даввру ''Ьзларуокага народу", арадстаўнімм якога з’яўлявцйа"БНС". Адначааоза ёк абвясцхў аб скарзяді бэларускага "Вольяага корауоу самаахозы", а такспма дазволў ствэрздь гадоўную раду БЯС у окладзв 12 чалаззх. Пры галоўнад радзе. бчлі стлоралы 13 ввдамасных аддэелаў: .ажхністрацыйнх., палхтычны, вайоковы, даульк'і, аховы здароўя і інш., з здпавяднымі падраздзялвнн/.мх ў акругах. Фактычна бкў створэры цэлы. апарат, які мог у адпаведны час пяранаць з нямецкіх рук кіраўяіцтза. Акрамя гвтага былх арганіваваны Еэларуокае наруколае таварыотва, арафсахзы, бвларусяі судсзы апарат.
Асаблівая ўваха надааалася яорнусу беларуская оамаахсзы. Планавалаоя отварыць у колхкы раёне адзінкі БСА ад роты да батальёну, усяго Здызізіі. Каікндужчгім БСА б:/ 'ызаачаны І.Ермачэнка. Йк і створаны ім отаб раопачалі кхйучук дзяйнасць па сзварзнню БСА, бачачы ў ёй пралобраз будучага беларуокэга войока. Былі аргацізаланы куроы па лзрападрчхгрўцы афіцэраўбеларусаў, праводзілася ахтыўная прапагездысцкая «ампанія ў акругах. Немцй ке оаяааліоя ўзбройваць гэіыя фарміравапні, у вывіку яны лэгка разганяліся партызанамі. Вооеьяв 1942 х. інтарзс акупаятаў да. гэтаха мерапркемотва стаў слабець. Замест БСЛ яны вырадат ствараць беларускія пвліц?ііз?.:я батальёны на чалв з яаацамх. . .
Вясной 1943 г. гітлвраўцы адмовіліся ад Бвларускай саыааховы. ,
Актзўныя памагаяні калабаранты чраводзілх as рабоце сярод моладзі Беларусі. 22 чэрзяня 1948 г. В.^убз аб’яахў аб дазэолз стварыць.аятысаввцкую маладзежную арганізацыв па тыпу гітлврвгевда, яяая атрымала назву "Саюза беларусзай моладзі" (,Ж).
44
Устутць у яго мсг любы бедаруо ад іо да 20 гадоў, аяі даваў дісьаозыя доказы зб арыйскім паходваняі і жаданні сдужыць фашызчу. Йэтай СБМ было аб’яднанае бедарускай ыоладзі, выхамнпв ў ей нацыяяальнай свядомасці, гатоўнасці
КНІГІ ОНЛАЙН
