• Газеты, часопісы і г.д.
  • М. М. Улашчык і праблемы беларускай гістарыяграфіі, крыніцазнаўства і археаграфіі

    М. М. Улашчык і праблемы беларускай гістарыяграфіі, крыніцазнаўства і археаграфіі


    Мінск 1997
    192.71 МБ
    Постановнлн выходмть на работу в 7 часов утра н работать до захода солнца.
    Все, что делалм жнтелн д.Внцковшнна в то время, проннкну-то ожнданнем Победы: выполнялм планы поставкн сельхозпро-дуктов для Красной Армнн — каргофеля, капусты, огурцов, лука, свеклы; подпмсалнсь на бнлеты 4-й денежной лотерен, выпушенной в СССР, чтобы помочь Красной Армнн "быстрей добнть врага в его собственной берлоге".
    На заседаннях правлсння колхоза решалнсь вопросы о за-сыпке фонда помошм пострадавшнм семьям, ннвалндам, снро-там, о поставке зерна в пострадавшне от немецко-фашнстскнх захватчнков районы. Для восстановлення столмцы БССР в г. Мннск был направлен 18-летннй Евгеннй Дубовнк.
    294
    Планнровка деревнн н усадеб
    16 сентября 1944 г. на обіцем собранмн утвержден акт уста-новлення окружной межн н прнусадебных участков колхознн-ков. В земельной шнуровой кннге колхоза "Октябрьская рево-люцня" за 1947—1949 гг. чнслнлась земельная плоіцадь 743 га (для сравнення — колхозные землн в настоятее время состав-ляют от 2,5 до 5 тыс. га, в колхозе “Октябрьская революцня" — 3700 га).
    Обіцественная земля составляла 708 га, в том чнсле: пашня 410 га, залежн — 90, сенокосы — 126, пастбнша — 10, под ого-роднымм культурамм — 3, под обіцественнымн строеннямн н дворамл — 5, дорог н улнц — 10, плоіцадь кустарннков н леса — 40, болот — 0,6, песков н земель, не нспользуемых в сельс-ком хозяйстве,— 12 га.
    В 1944 г. в д.Внцковшлна стоялн 44 дома, 22 нз ннх — доре-волюцнонные, 14 — довоенных, 7 — послевоенных, одан — построенный в 1942 г.
    Чем пахаля, жалм, прялн
    Для обработкм землн, уборочных н транспортных сельскохо-зяйственных работ в послевоенные годы в колхозе нмелось 20 конных плугов, 30 борон "знг-заг", конные граблн, 2 жаткм-самосброскн, 3 конные молотнлкн, 2 веялкн, 16 повозок на деревянном ходу, 17 саней, 14 комплектов сбрун, весы, 8 куль-тнваторов сплошной обработкн.
    Вспашка землм проводалась тракторнстамй Фаннпольской МТС, которым начнслялась оплата на колкчество выработан-ных трудодней. Для оплаты пнтання тракторнстов колхоз выде-лнл 1,5 кг хлеба, 2 кг картофеля, 2 л молока на 1 человека в день.
    Весной 1948 г. нз райсельхозотдела в Грнчлнскнй сельсовет поступнло кнструктнвное пнсьмо по нскусственному опыленню гречнхн. Колхозу "Октябрьская революцня" предпнсывалось опылнть 10 га гречнхн волокушей, состояіцей "нз обыкновен-ной веревкл, к которой крепнтся мешковнна шнрнной 20—30 см... Опыленме пронзводалось в пернод массового цветення по утрам, после спада росы, когда раскрываются цветы.
    295
    Семья
    Большой фактмческнй матернал для опнсання жнзнн жнте-лей деревнн содержнтся в похозяйственных кнйгах основных пронзводственных показателей хозяйств колхозннков д. Внц-ковшмна. Это следуюіцне данные: состав семьн, пол, год рож-дення, нацнональность, грамотность, спецнальность, место ра-боты, а также данные о налпчнн в хозяйстве строеннй, земель-ных наделов, посевов н посадок, жмвотных.
    В послевоснные годы в 19 домах главой семьн былн женшн-ны. В тяжкое военное время детей почтн не рожалн, за 1945 1950 гг. появнлнсь на свет 23 ребенка.
    В графе "Образованне", в основном старшнх членов семьн, помечено: малограмотные, у детей — 5—8 классов, неграмотных не было. Своей школы в деревне не было: поначалу дета учнлнсь в Тнмошковской НСШ, затем в Грнчннской. Моло-дежь стремнлась получмть образованне в Мннске: в пед-учнлнше, ФЗО, статнстнческом н фнзкультурном техннкумах.
    Спецнальность после войны почта у всех была одна. земле-делец. Прожнвалн также учетчмк, техннк-пчеловод, учмтеля, конюх, мельннк, кузнец, медсестра, брнгаднр, председатель.
    На прнусадебных участках возделывалнсь основные культу-ры: картофель, рожь, овоіцм. В 1944 г. в хозяйствах выраіцнвал-ся клевер, с 1945 г. его заменмл ячмень.
    В 1944—1947 гг. в д. Внцковшнна прожнвала Евгення Мва-новна Улашмк 1881 г.рождення. Являлась лн она родствснннцей ученого нлн однофамнлнцей — мы не знаем. Ее данные: бело-руска, земледелец, место работы — колхоз "Октябрьская рево-люцля". Прлусадебной землн — 0,18 га, в том члсле под карто-фель _ о,12, ячмень — 0,05, под огородом — 0,01 га. До 1945 г. в ллчном хозяйстве лмела теленка, с 1946 г. — корову.
    Как земля роднла
    На колхозных землях жлтелл дерсвнл возделывалн траднцм-онные белорусскне культуры: картофель, рожь, ячмень, овес, лен, яровую пшенмцу, гречнху; нз овоіцных культур — капусту, огурцы, морковь, свеклу.
    Урожайность в те годы была невысокая, a no сравнснню с плановой — меньше в 2—4 раза.
    296
    Неурожайным был 1945 год, н только в 1949 г. показателн достнглн уровня 1944 г.: рожь — 8 ц с гектара, ячмень, овес, пшеннца — 6, гречнха — 4, лен (семя) — 1,5, картофель — 47 ц с гектара.
    В 1948 г. государственной ннспекцмей по семенному карто-фелю н карантмну сельскохозяйственных растенмй пронзведено обследованне посевов картофеля во время цветенмя на колорад-ского жука. На 54 га зараження не обнаружено. В документе отмечено: нанменованяе сорта — смесь, посадочный матеряал — свой. В 1949 г. колхоз получмл на семена 2 ц элятного рако-устойчявого картофеля сорта "Берлнхенген".
    В хлеву н на конюшне
    Весна 1945 г. — четвертая весна войны — заставнла жнтелей д.Внцковшяна работать в тылу так же напряженно, как сыно-вья, мужья п братья на фронте. He хватало тягловой сялы, тро-фейные лошада наполовяну былн заражены чесоткой. В долг, за счет долгосрочного кредата, колхоз купял жеребят. В отчете колхоза за 1944 г. указано о налячяя 48 колхозных лошадей, другого скота не нмелось.
    Молочно-товарная ферма органмзовывалась частячно яз ко-ров, розданных крестьянам во время оккупацмя, частячно яз пряобретенных телят. В 1945 г. в колхозе ямелось 25 голов крупного рогатого скота, надон на 1 корову составялм 1036 л, государству сдано — 1441 л молока. В 1949 г. — последнем году накануне обьедяненяя 3-х небольшях колхозов "Октябрьская революцяя", "2-я пятмлетка", "Страна Советов" в одян укрупнённый колхоз "Октябрьская революцяя" — в колхозе нмелось 76 голов крупного рогатого скота, 13 свяней, 64 овцы, 10 пчелосемей, 52 лошадм.
    В домашнем хозяйстве колхозннкя содержаля в основном коров, телят, свяней, овец, птнцу.
    Празднмкн
    6 ноября 1944 г. в деревне отмечался первый послевоенный праздняк — 27-я годовіцяна Велякого Октября. Как было прн-нято, колхознмкн взяля на себя обязательства: полностью рассчятаться с государством, засыпать семенные, страховые н
    297
    фуражные фонды, пронзвеста ремонт ннвентаря, наладать уход за лошадьмн, утеплнть конюшнн.
    Былн премнрованы 16 лучіішх работнмков колхоза. Чтобы пронзвестн оплату премнн, был выделен для продажм колхоз-ный хлеб: по 300 руб. за пуд ржя.
    Завершая обзор документальных нсточннков по нсторнн д.Внцковшнна, надеемся, что большой пласт сохраняемых в архнве документов по нсторнн республнкн будет востребован белорусскнмн ученымм, краеведамн, пнсателямн, деятелямн культуры.
    298
    Анатоль Вялікі (Дзяржынск)
    Дакументы Нацыянальнага архіва Рэспублікі Беларусь па гісторыі Кой-данаўшчыны 20-30-х гадоў
    Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь утрымлівае на сваім захаванні значную колькасць дакументаў, якія датычаць гісторыі Койданаўшчыны ў перадваенны перыяд. Гэтыя дакументы мо-гуць паведаміць даслсдчыкам аб значных падзеях, што адбы-валіся на тэрыторыі Койданаўскага (Дзяржынскага) раёна.
    Праведзены аналіз крыніц дае магчымасць адзначыць, што дакументальныя матэрыялы адклаліся ў выніку дзейнасці пар-тыйных органаў, некаторых дзяржаўных устаноў і арганізацый, a таксама асобных грамадзян. У большасці сваёй гэта арыгіналь-ныя матэрыялы таго часу.
    Паводле свайго складу пераважная большасць з іх — гэта матэрыялы раённай партыйнай арганізацыі, інфармацыйна-статыстычныя матэрыялы аб развіцці ўсіх галін народнай гаспа-даркі раёна, справаводная дакументацыя, дакументы асабовага паходжання і перыядычныя матэрыялы. Большасць дакументаў створана на беларускай і рускай мовах, але сустракаюцца даку-менты на польскай і яўрэйскай.
    Дакументы НАРБ утрымліваюць разнастайныя звесткі аб такім складаным і супярэчлівым перыядзе гісторыі Беларусі, як 20—30-я гады. Менавіта ў гэтыя гады праводзілася калектывіза-цыя і індустрыялізацыя, адбыўся ўздым і заняпад спробы адрад-жэння нацыянальнай самасвядомасці беларускага народа і г.д. Своеасаблівасць развіццю Дзяржыншчыны прыдавала тое, што ён з'яўляўся прыгранічным раёнам і адчуваў пільную ўвагу з боку рэспубліканскіх партыйных і дзяржаўных органаў.
    Пачатак 20-х гадоў з'яўляўся складаным і цяжкім для бела-рускага народа. У выніку Першай сусветнай і грамадзянскай войнаў сельская гаспадарка раёна, як і ўсёй Беларусі, аказалася ў вялікім заняпадзе. Кіраўніцтва рэспублікі, палічыўшы, што аднаўленне эканомікі трэба пачынаць з пад'ёму сельскай гаспа-299
    даркі, зрабіла ў 1920—1922 гг. размеркаванне зямлі, у выніку чаго сялянства значна павялічыла памеры зямлі ў сваім ка-рыстанні. Сярэдні памер зямлі ў аднаасобніка ў раёне склаў 8,7 дзесяціны. У гэты ж час праходзіла перасяленне сялян на хута-ры і пасёлкі. Да 1925 г. на хугары выйшла 868, а на пасёлкі 837 гаспадарак з агульнай колькасці 7446 гаспадарак Койданаўскага раёна.
    У выніку праведзеных Савецкай уладай мерапрыемстваў сельская гаспадарка рэспублікі пачала падымацца ўгору. He выключэннем стаў і Койданаўскі раён. Яскравым сведчаннем таго, што сялянства раёна было даволі заможным, з'яўлялася тое, што пры правядзенні перавыбараў сельскіх саветаў у канцы 1925 — пачатку 1926 г. было адзначана, што большасць сялян в.Паланевічы зяўляюцца моцнымі сераднякамі, а ў в.Касілавічы з 44 двароў звыш 25 двароў былі заможныя, астатнія — серад-няцкія, а беднякоў не было. Вядома, па стану заможнасці гэтых і іншых вёсак нельга казаць, што беларуская вёска ўяўляла са-бой адну галечу і цемру. У поўнай меры гэта не адпавядае гіста-рычнай праўдзе.
    У канцы 20 — пачатку 30-х гадоў сялянства Койданаўшчыны, дарэчы, як і ўсёй рэспублікі, прайшло скрозь выпрабаванне калектывізацыяй. Напэўна, ні да гэтага часу, ні пазней ся-лянства не пацярпела такіх здзекаў і гвалту, якія адбыліся пад час калектывізацыі. Толькі за адзін 1931 г. у Койданаўскім раёне праведзена суцэльная калектывізацыя. Вось яе дынаміка: на 1 студзеня калектывізацыя ахапіла 21,4% сялянскіх гаспадарак, на 30 красавіка 39,6, на 1 чэрвеня — 53, на 15 верасня — 81 і на 30 лістапада — 90,7% сялянскмх гаспадарак. Як яна праводзіла-ся, сведчыць і той факт, што старшыня раённага выканаўчага камітэта Базыленка, прыехаўшы ў в.Садкаўшчына, прама заявіў калгаснікам: "Хто не пойдзе ў калгас — будзем высяляць". Пас-ля такіх заяў у вяскоўца заставалася адна дарога — у калгас.