М. М. Улашчык і праблемы беларускай гістарыяграфіі, крыніцазнаўства і археаграфіі
Мінск 1997
Разам са стварэннем калгасаў пачалася бязлітасная і жорст-кая барацьба з кулаком, а падчас і з серадняком. Толькі ў 1929_ 1932 гт. па трох сельскіх саветах: Нарэйкаўскаму, Путчынскаму і Навасадскаму — было выслана ў лагеры 283 сям'і кулакоў і 98
300
адзіночак. Разам з імі быў высланы 91 "антысацыялістычны элемент".
Сваю ролю ў барацьбе з сялянствам адыграў і сумна вядомы закон ад 7 жніўня 1932 г. "Аб ахове маёмасці дзяржаўных прад-прыемстваў, калгасаў і кааперацыі, умацаванні грамадскай, са-цыялістычнай маёмасці". Па розных артыкулах гэтага закона ў 1932—1934 гг. было асуджана 2236 чалавек, з якіх пераважную большасць складала сялянства: 1114 калгаснікаў і 669 аднаа-собнікаў. У гэтыя ж гады яшчэ 170 кулакоў былі заарыштаваны і высланы з Дзяржынскага раёна.
Аналагічныя адаосіны былі і да прыватніка. Калі ў 1928 г. у Койданаве налічвалася 154 прыватнікі, то да 1931 г. не застало-ся ніводнага.
Непасрэдным вынікам прымусовай калектывізацыі з'явіўся масавы выхад сялянства з калгасаў. У 1932 г. з калгасаў выйшла 1990 гаспадарак. Але ўсё ж гісторыя распарадзілася так, што вёска стала калгаснай. Калі колькасць аднаасобнікаў у 1930 г. перавышала 6 тыс., то да пачатку 1933 г. іх засталося менш за 2 тыс., а да канца 30-х гадоў і таго менш.
20-я — першая палова 30-х гадоў характарызаваліся спробай нацыянальнага адраджэння беларускага народа. Своеасаблівас-цю развіцця і вырашэння нацыянальнага пытання стала спроба пераўтварэння Койданаўскага раёна ў нацыянальны польскі раён. У лютым 1932 г. ЦК КП(б)Б накіраваў у ЦК ВКП(б) дакладную запіску з прапановай аб стварэнні на Беларусі нацы-янальнага польскага раёна, матывуючы сваё рашэнне тым, што ў раёне пражывае 49,4% палякаў, з 17 сельскіх саветаў 10 з'яўляюцца польскімі. Трэба заўважыць, што гэтыя лічбы, асабліва па колькасці польскага насельніцтва, патрабутоць больш глыбокага і дэталёвага вывучэння і не адпавядалі рэчаіснасці. На наш погляд, галоўнымі прычынамі стварэння польскага раёна з'яўляліся перш за ўсё палітычныя матывы. Пацвярджэннем гэтага можна лічыць запіску, адпраўленую ў ЦК ВКП(б), дзе падкрэслівалася, што "... стварэнне польскага раёна будзе мець вялікае палітычнае значэнне як унутры, так і па-за межамі і выб'е з рук класавага ворага вельмі часта
301
ўжываемую зброю аб праследаванні польскага насельніцтва ў Беларусі".
У адпаведнасці з пастановай ЦК КП(б)Б ад 27 красавіка 1932 г. на раённым з'ездзе Саветаў было абвешчана аб перайме-наванні мястэчка Койданава ў горад, змяненні назвы раёна з Койданаўскага на Дзяржынскі і вылучэнні раёна ў нацыянальны польскі раён. Але далейшае жыццё паказала штучнасць утвар-эння польскага раёна і фактычна да канца 30-х гадоў ад яго ма-ла што засталося. Калі ў 1932 г. з 93 школ Дзяржынскага раёна 41 была польская, друкавалася газета на польскай мове "Штурмавец Дзяржыншчыны", пры Дзяржынскім райкоме пар-тыі існавала польбюро, то да 1936 г. амаль усе школы раёна былі пераведзены ў беларускія, выхад газеты быў прыпынены, перастала існаваць і польбюро, якое, дарэчы, існавала з 1925 г. Спроба стварэння нацыянальнага польскага раёна аказалася няўдалай.
Значнасць гэтых дакументаў і ў тым, што большасць крыніц па гісторыі Койданаўшчыны не выкарыстоўвалася ў гіста-рычных даследаваннях. Вывучэнне і выкарыстанне іх даследчыкамі будзе спрыяць больш глыбокаму і ўсебаковаму вывучэнню гісторыі Койданаўшчыны—Дзяржыншчыны ў 20— 30-я гады.
302
Мікола Мацюх (Мінск)
"Наш край” і краязнаўства
Выдавецкая фірма "Арты-Фэкс" (адрас: 220072, г.Мінск, вул.Ф.Скарыны,!, офіс 130. Галоўны рэдактар Л.Р.Казлоў) у сакавіку 1996 г. аднавіла выпуск часопіса "Наш край" — працяг аднайменнага часопіса, які выдаваўся ў 30-я гады. Гэта першае выданне на Беларусі, адрасаванае ўсім, хто цікавіцца краяз-наўствам, гісторыяй і этнаграфіяй, культурай, геаграфіяй, эка-логіяй і іншымі пытаннямі, якія датычацца Беларусі. Часопіс "Падарожнік", які зараз выходзіць, друкуе матэрыялы на рускай і беларускай мовах, "Наш край" — на беларускай. Мяркуецца, што разам з найбольш значнымі артыкуламі ў сучасным выданні будуць друкавацца і мемарыяльныя матэрыялы з мінулага вы-пуску часопіса "Наш край". Адметнасцю часопіса з'яўляецца публікацыя стогадовай даўніны любога раёна Беларусі. Яны неад'емная частка агульнага матэрыялу. Часопіс стаў органам, які паспрыяе ўздыму краязнаўчай справы на новы арганізацый-на-навуковы ўзровень у краіне: у ім змяшчаюцца не толькі ін-фармацыйныя, але і інструкцыйна-метадычныя матэрыялы ў дапамогу краязнаўцам, фалькларыстам, этнографам. Нізка вер-шаў, празаічныя творы беларускіх паэтаў і пісьменнікаў на-даюць мастацкую паэтычнасць выданню. Першы нумар пры-свечаны гісторыі стварэння часопіса "Наш край", які выйшаў у 1925 г.
303
Геннаднй Горбачев (Мннск)
Нспользованне ннформацконных тех-нологнй для учета нсточннков ком-плектованмя архнвов
Нацмональный архмвный фонд Республлкл Беларусь посто-янно пополняется документамл, лмеюіцнмн поллтлческое, на-роднохозяйственное, научное, соцлально-культурное л лсто-рлческое значенле.
Комплектованне государственных архлвов осушествляется в соответствлл co сплскамл учрежденлй, органлзацлй, предпрля-тнй — лсточнлков комплектованля. Государственные архнвы всдут слстематлческую работу по составленлю л уточненлю этлх сплсков.
С целью обеспечення учета документов Нацлонального ар-хнвного фонда Республлкл Беларусь, созданля полноценной лсточнлковой базы, всесторонне отражаюшей лсторлю развл-тня обіцества, в БелНЙЙДАД создается автоматлзлрованная слстема контроля за состоянмем делопролзводства л учета до-кументов Нацлонального архлвного фонда в ведомственных архлвах ("АСУ—Учет документов").
"АСУ—Учет документов" включает таповую ннформацнон-ную технологлю для автоматмзацмн рабочего места сотрудннков отдела комплектовання н экспертнзы ценноста документов ве-домственных архнвов государственного архнва н ннформацмон-ную технологню для полученмя сводной учетной ннформацнн в отделе делопронзводства н формнрованля Нацлонального ар-хлвного фонда Государственного комлтета по архлвам л дело-пролзводству Республлкл Бсларусь.
Создаваемая снстсма совмеіцает функцлл лнформацлонно-полсковой слстемы н автоматазлрованной слстемы управленля.
Ннформацня в "АСУ—Учет документов" обрабатывается на двух уровнях.
Первый уровень — лнформацлонная технологля л локальная база данных государственного архлва, предназначенная для
304
учета состояння делопронзводства н налнчмя документов в подчмненных ведомственных архнвах.
Второй уровень — ннформацнонная технологня отдела дело-пронзводства н формнрованмя Нацнонального архнвного фонда Государственного комнтета по архнвам н делопронзводству Республнкн Беларусь, предназначенная для получення сводной учетной ннформацнн в обьеме всей республнкм.
Автоматнзнрованная архнвная технологня для первого уров-ня является тнповой для всех государственных архмвов Респу-блнкн Беларусь.
Разработка смстемы осуіцествляется в две очередм.
В рамках первой очередм разработана автоматнзнрованная архнвная технолопія "ААТ—Нсточннкн комплектовання" для отдела делопромзводства н формнрованмя Нацнонального ар-хнвного фонда Государственного комнтета по архмвам н дело-пронзводству Республнкн Беларусь.
Архнвная технологня функцноннрует в операцнонной среде MS DOS верснн 6.0 н выше н реалнзована с нспользованмем пакета прнкладных программ CDS/ISIS/M версня 2.3, CDS/ISIS/PASCAL н TURBO PASCAL.
"ААТ—йсточннкн комплектовання” включает программы ве-дення баз данных (БД), просмотра н понска ннформацнн в ба-зах данных, формнровання н вывода на печать спнсков.
В "ААТ—йсточннкн комплектовання" формнруются базы данных:
— отраслн народного хозяйства;
— государствснныс архнвы н нх фнлмалы;
— спнскн нсточннков комплектовання.
БД спнсков нсточннков комплектованмя содержнт данные об учрежденмях, органнзацнях — нсточннках комплектованмя государственных архнвов н об учрсжденііях, органнзацнях, не являюіцнхся нсточннкамн комплектовання государственных архнвов.
Спнскн можно группнровать в целом по республнке, облас-тн, архмву, а также для отраслн народного хозяйства.
БД отраслей народного хозяйства н БД государственных ар-хнвов н фмлналов содержат справочную ннформацню.
305
Созданне второй очереда снстемы должно обеспечнть реалн-зацню следуюшнх учетных н понсковых функцнй:
— веденне карточкн учета работы с учрежденнямн;
— учета налнчня документов в подчнненных ведомственных архнвах;
— составленне необходммых графнков для контроля состоя-нмя делопронзводства м пересогласовання ннструкцнй;
— веденне статнстпческого отчета о состояннн н обьеме до-кументов подчмненных ведомственных архнвов;
— полск ннформацнн в базе данных;
— накопленне ннформацнн;
— веденле спмска нсточнмков комплектованмя в масштабах всей республнкн;
— полученме аналнтнческой ннформацлн.
Аналлтлческая лнформацля должна включать оценочные данные о размерах помеіценлй, необходлмых для храненля до-кументов, передаваемых на государственное храненле. Вход-нымм даннымн для расчетов являются паспорта хранмллш ар-хлва.
Полученная сводная аналнтнческая ннформацня необходама для прогнознровання развнтня отраслн.
Для накоплення ннформацнн о документах в обьеме всей республнкм необходамы техннческне средства для передачн ннформацмя. Обмен ннформацней между задачамм первого н второго уровней первоначально будет осуіцествляться с по-моіцью магннтных носнтелей. В перспектаве планмруется включенне снстемы в республлканскую межархнвную сеть.
306
Заўвагі
Аляксей Каўка
Спадчына Мікалая Улашчыка: праблема засваення
1 Пнчета В.Н. Очередные вопросы белорусской нсторнографня // Вестняк На-родного Коммссаряата Просвеіценяя ССРБ. Мн., 1922. № 11-12. С.ЗО.
Гэтую ж праблему "нявыяўленасці', а дакладней развіцця ўласна беларускай гістарыяграфіі тагачасны рэктар Белдзяржуніверсітэта падкрэсліў на нарадзе рэспубліканскага Таварыства гісторыі і старасветчыны 28 лістапада 1922 г., аб чым газета "Савецкая Беларусь" (8 снежня) інфармавала чытачоў у нататцы "Чарговыя заданні беларусазнаўства", у прыватнасці пераказаўшы выступленне У.І.Пічэты: "Разглядаць гісторыю Беларусі як частку гісторыі Маскоўшчыны, Літвы ці Польшчы — цяпер ужо шкодна. Трэба безадкладна будаваць гісторыю Беларускага народа, яго культурнага, эканамічнага і палітычнага жыцця, яго імкненняў да барацьбы, ацэньваючы факты з пункту гледжання інтарэсаў само-га беларускага народа, а не тых ці іншых дзяржаўных угварэнняў, якія над бе-ларускім народам у розныя часы панавалі". Пад нататкам значыцца крыптонім А.С.
КНІГІ ОНЛАЙН
