М. М. Улашчык і праблемы беларускай гістарыяграфіі, крыніцазнаўства і археаграфіі
Мінск 1997
282
хуткасці паланізацыйных працэсаў за апошнія 10 гадоў. Сёння ў згаданых дзвюх вёсках праваслаўнага Чарнянскага прыхода ніх-то, акрамя сям'і святара і некалькіх прыезджых, не гаворыць па-беларуску.
Пасля апісання нацыянальнасці насельніцтва аўтар прад-стаўляе яго знешні быт, што праяўляецца ў выглядзе жытла, панадворка і ўбораў. Звяртае ўвагу на крыніцы эканамічнага быту, развіццё сельскай гаспадаркі і рамесніцкія зацікаўленні насельніцтва.
Вельмі каштоўнай часткай, асабліва ў сучасным кантэксце, з'яўляецца апісанне рэлігійнага быту прыхаджан. Айцец Аляк-сей, апісваючы адносіны прыхаджан да святаў, пастоў, ба-гаслужбаў, мясцовых рэлігійных традыцый, паломніцтваў, падкрэсліваў іх набожнасць. Звяртае ўвагу, што прыхаджанам не чужыя, аднак, "суеверня", якія лічыць іх цёмным бокам быту прыхаджан. Наадварот, народныя абрады і звычаі аўтар прад-стаўляе ў станоўчых рысах. Ён таксама высокага погляду пра сваіх лрыхаджан, апісваючы іх маральнасць. Заканчваецца разд-зел апісаннем школьніцтва ў прыходзе і развіццём пісьменнасці сярод прыхаджан.
Працу айца Аляксея Валкоўскага завяршае раздзел, пры-свечаны царкоўна-прыхадскім установам і брацтвам. Невядома заканчэнне раздзела, апошняя, верагодна, старонка рукапісу згубілася.
Так у скарачэнні выглядае праца выдатнага беларускага свя-тара. Яе вартасць як крыніцы прывяла да думкі, каб яе апу-блікаваць. Пасля падрыхтоўкі ў 1994 г. намаганнямі Славаміра Іванюка і Дарафея Фіёніка праца з'явілася ў надрукаваным вы-глядзе. Да сённяшняга дня яна дачакалася некалькіх рэцэнзій2.
♦ ♦ ♦
Іншай, не апублікаванай яшчэ крыніцай для доследаў ня-даўняга мінулага Падляшша ў кантэксце адной мясцовасці з'яўляецца "Залатая кніга пра вёску Кнаразы", напісаная ў 1967 г. Нестарам Перавоем. Ураджэнец в.Кнаразы напісаў "Залатую Кнігу" якраз у свае васьмідзесятыя ўгодкі. Рукапіс гэтай працы
283
быў выяўлены Юрыем Баенаю, географам з Бельска. Складаец-ца яна з дзвюх частак, спісаных старанным почыркам амаль на 400 старонках двух сшыткаў памерам А5. Тэкст напісаны на беларускай мове, толькі два раздзелы ў першай частцы напіса-ныя па-польску.
Першая частка працы змяшчае ўспаміны Нестара Перавоя з дзяцінства: яго першую вучобу, настаўнікаў школ з Кнаразоў і Пасынкаў. Пасля іх заканчэння Нестар Перавой паспяхова здаў экзамены на званне настаўніка пачатковай школы і затым пачаў працу ў бібліятэцы жаночай гімназіі ў Варшаве. У 1908 г. паступіў на службу ў арміі. У 1915 г. на хвалі бежанства апы-нуўся ў Маскве. Тэме Першай сусветнай вайны Н.Перавой прысвяціў раздзел "Якія няшчасці прынесла К.наразам Першая сусветная вайна 1914 года?" Пра сваю пабыўку ў Расіі Перавой амаль нічога не пісаў. 3 іншых крыніц вядома, што ў 1918 г. ён быў адным з дэлегатаў З'езду бежанцаў з БеларусР.
Міжваенны перыяд Н.Перавоем трактаваны галоўным чынам праз прызму сельскагаспадарчага прагрэсу (прыкладна ў раздзс-лах: "Першая падарыўка поля", "Добры помысл", "Віка яровая як другі плён" і інш.). Н.Перавой быў вядомым у павеце і ва-яводстве чалавекам, які ўводзіў сельскагаспадарчыя навінкі.
Трэба адзначыць, што, нягледзячы на сваю прыналежнасць да Польскай Аб'яднанай Рабочай Партыі (з рацыі дырэктарства ў пачатковай школе), Н.Перавой адкрыта паказваў перавагу прыватнага гаспадарання над калектыўным. Быў таксама чалавекам веруючым, хаця ў пэўных момантах антыклерыкаль-ным, што і наглядаем у "Залатой Кнізе".
У першай частцы "Залатой Кнігі" аўтар змясціў апісанне фальклору і штодзённага побыту жыхароў в.Кнаразы (раздзелы: "Вяселле", "Старыя панны", "Няўзгоды ў сям'і”, "Паважны стан жанчыны", "Святочныя дні", "Форма будоўлі", "Дажынкі", "Буслык"). У кожным раздзсле не толькі шчыра пераказваў усё перажытае і пабачанае, але і даў свой каментарый гэтьгм зявам. У першай частцы дадзены таксама раздзелы, прысвечаныя паа-собным урочышчам. Н.Псравой акрэсліваў іх размяшчэнне і пераказваў вядомыя яму здарэнні, звязаныя з гэтым урочышчам.
284
Другая частка "Залатой Кнігі" заключае ў сабе апісанне в.Кнаразы, а дакладней кожнай сям'і паасобку. "Апісваю карот-кую характарыстыку кожнай сям'і. Пачынаю ад шырокай дарогі, якая была выганам для жывёлы на пастбішчы ў бок Свічкова і дарогі да царквы ў вёсцы Плёскі", — такімі словамі Н.Перавой пачынае апісанне. Далей аўтар з характэрнай толькі яму скру-пулёзнасцю апісваў усё вядомае аб дадзенай сям'і. Каштоўнае тое, што аўтар называе гаспадароў вясковымі формамі іх імёнаў і прозвішчаў (жыхары Кнаразоў гавораць на падляшскім дыялек-це, набліжаным да старабеларускай мовы). Завяршыў тую частку Н.Перавой раздзелам "Агульны агляд жыцця жыхароў вёскі Кнаразы".
Характарызуючы працу Н.Перавоя, можна з упэўненасцю сказаць, што напісана яна з вялікай любоўю да роднай мясцо-васці. Вясковы інтэлігент на зыходзе свайго актыўнага жыцця ўсвядоміў, які вялікі скарб ён перахоўвае ў сабе і што трэба яго выявіць у пісаным слове. Успаміны пра роднае сяло прыносяць Н.Перавою вялікае задавальненне. Ва ўступе да другой часткі "Залатой Кнігі" напісана: "Сабраўшыся ў групу каляжанак ці калегаў па школьнай лаўцы, якім цяпер ужо каля 80 год, з вялікай прыемнасцю ўспамінаецца ўсё перажытое". Ен марыў, "каб хто-небудзь апісаў жыццё сялян хаця б за сто ці дзвесце год да цяперашняга часу з як найдакладнейшым пералічэннем усіх дзялянак сельскагаспадарчага, эканамічнага, палітычнага і культурнага жыцця нашых продкаў".
He маючы гістарычнай адукацыі, Н.Перавой у 1967 г. ад-значаў, пра што толькі сёння пачынаюць голасна гаварыць бе-ларускія гісторыкі: 'Цяпер трэба, каб кожная вёска мела сваю кнігу, да якой бы запісваліся хаця б найважнейшыя здарэнні на працягу цэлых вякоў". Гэтыя словы як бы перагукваюцца з дум-камі Міколы Улашчыка.
На заканчэнне хачу прывесці словы Н.Перавоя, якія можна назваць асаблівым яго "прароцтвам": "3 вялікім азартам наша прышлае пакаленне будзе чытаць гэтыя радкі ад прашэдшым жыцці. Можа часта не павераць, што гэта ў самай рэчы так бы-ло, можа хто скажа, што аўтар шмат напісаў з фантазіі, а не з фактаў праўдзівых. Як будзе ацэнена гэта праца, судзіць не нам. Гэта пакажа будучыня”.
285
Антон Соболевскнй (Москва)
Этнографнческнй очерк Н.Н.Улаіцнка о родной Внцковіцнне (опыт лнчного прочтення) *
"Эта кнмга, — чнтаем в предасловнн пнсателя, — памятннк одной нз тысячм нашнх деревень, своеобразная энцнклопедая жнзнн белорусского крестьяннна в дооктябрьскмй пермод. В ней найдут для себя ннтересные страннцы не только нстормкм м этнографы, экономмсты н журналмсты, пнсателн н ученые-фмлологм, но даже н домашюіе хозяйкн..."1
Хотя я не отношу себя нм к одной нз упомянутых профес-снй, тем не менее кннга Н.Н.Улатнка "Была такая вёска про-нзводат на меня смльное впсчатленне свомм жнвопнсаннем белорусской деревкн, всех сторон ее быта, жнзненного уклада крестьянской семьн.
Размышленля о кннге Н.Н.Улашнка не случайно названы опыгом лнчного прочтенмя.
Во-первых, сама лнчность автора — выдаюіцегося нсторнка, выпускнмка соцнально-нсторнческого отделення педфака БГУ 1929 г., трагнчность его судьбы еіце болыве подчеркнвают ве-лнчне его заслуг в Белорусском возрожденлн.
Мой отец, Соболевскмй Александр Антоновлч, учмтель лс-торнм, в 1921 г. поступлл л в 1926 г. окончлл соцнально-лсторнческое отделенне педфака БГУ. Онм оба слушалн лекцнн н пнсалн семннарскне, курсовые, дапломные работы м занмма-лмсь краеведеннем под руководством такнх профессоров-нсторнков, как В.Пнчета, М.Довнар-Запольскмй, Д.Довгялло, фнлолога Я.Лёснка н др.
♦ Тэкст прачытаны f маскоўскім асяродку з нагоды Улашчыкавага юбілею (заўвага рэд.).
286
Во время нх учебы, хотя это былн первые годы становлення, БГУ, можно сказать, пережнвал свон лучшне времена. Все в уннверснтете было белорусскнм — язык преподавання, учебные программы, нсследовательская работа, а главное — в уннверсн-тете был белорусскмй дух.
В 20-х годах белорусская ннтсллнгенцня н студенческая мо-лодежь еше возлагала надежды на свободный расцвет белорус-ской культуры в стране, которая стронла соцналнзм.
йз воспомннаннй отца мне запомннлась атмосфера творческого помска в нзученмн нсторнн родного края. Так, от-цом была успешно напнсана семннарская работа на тему "Баршмна в XVI ст." ("Паншчына ў XVI ст."), которую профес-сор М.Довнар-Запольскмй оценнл следуюіцнмм словамн: "Эта работа может стать н дмпломной". А узнав от руководателя се-мпнарскмх занятай археолога Д.Довгялло, что отец собнрает матерналы по напнсанню нсторнн своей малой роданы — Глу-бокого на Днсненйціне, профессор М.Довнар-Запольсклй одобрнл его мысль н посоветовал нспользовать для этого ряд пособнй н документов.
Вообше нмя М.Довнар-Запольского, его авторнтет н влнянне было очень велмко н в нашем доме, оно очень часто упомнна-лось м осталось у меня с детства на слуху. Студенты нстфака н отец в нх чмсле увлеченно заннмалнсь краеведческой работой. Продолжал он ее н после окончання учебы, уже будучн дарек-тором 20-й школы г.Мннска. Как н Н.Н.Улаідак, отец участвовал в работе І-го Всебелорусского краеведческого сьезда (7 февраля 1926 г., г.Мннск). На сьезде прнсутствовало 146 де-легатов от 167 краеведческнх органнзацнй, в которых насчнтывалось 4316 краеведов: учнтелей, студентов, ученнков н др. На этом сьезде с докладом на тему "Краеведческая работа в отраслях нсторнн н археологнн" выступнл делегат сьезда про-фессор М.Довнар-Запольскнй.
Краеведческая работа учнтслей н ученнков школы № 20 бы-ла хорошо органнзована м проводнлась с ученнкамн младшнх классов. Матерналы по экскурсням н нзученмю родного края оформлялнсь выпуском печатного сборннка "По Белорусскмм просторам. Работы краеведческого кружка 20-й Мннской фаб-
287
рнчно-заводской школы нм. Десятнлетня БССР. йзданне 20-й школы 1-го Мннского окружного товарншества краеведення.
Тнраж 2000 экз."
Экземпляр данного сборннка храннтся в Нацнональной бн-блнотеке Беларусн.
Былн подготовлены н выпушены сше 11 рукопнсных номе-ров журнала "На белорусскнх просторах".
Преподаванне всех предметов в 20-й школе велось на бело-русском языке. Коллектав учнтелей школы подобрался нз лю-дей увлеченных, ннтересовавшмхся педагогмческой работой, жнвых м нннцнатнвных. Многне учнтеля нмелн высшее образо-ванне нлн учнлмсь в БГУ.
КНІГІ ОНЛАЙН
