Матэрыялы да 100-годдзя з дня нараджэння Міколы Шчакаціхіна, 1896–1940
Памер: 120с.
Мінск 1996
Г а С У Д А Р € Т В Е II 11 Ы Й Э Р М п т a sh
Адказ М. Шчзкаціхіну з Дзяржаўнага Эрмітажа
ад 30 марта 1940 г.
Эрмотіжз Н *ВДЖ Ь?уяеж ЦЦйМІіму
, С пшмняэшм «»■}»*«?•
рнвітня ня 4уя/т.
Эр&ШМйЫ ШЬ fttpW HI ««‘hP «?<7^,^ е^^^^ * ^ £/*'. ‘
^т^гЛ^і^е^г
f ' ^ у* / ^ V ійММ Л< Л/ф /Stf «#»w /> /^ /^
^/ ^З^ ^^^&^ ^ ±tyₜM №^ы^ ф^А^™ .>Г^ ^«,
■^ •' ^J» H^^4*iftiflfc. ^ ^л^.'’** <*ў*
"іГ^^іі^, ^ 'j^ ^.^к^
/^г
/^
JX—
>^7Г"
, ^7 ^.^?» aZ*— ^^ f“f '*“ 'у Vj/^z >* •'»’ Z*»*^ А*^^ ^ ^^у^ ^^4^y^^j /7^ ^^ ^^ ^іг Zh *ч
.‘■'^■^t ьУЯлі^*¹*^*#*?
Акт N 172 на прыём рэчаў у Эрмітаж. 1940 г. (Адварот).
22
£1 ,1ч£й^4 |І<1Я 44$л,. ■
‘іЦйн.аЛ iJUlJ Jf^rt ’ &: fcfyA ^¥! (^“лй^ S^*|£k , »^»^>+_ ,1кл»4| Mj Іфішл *«* ^іа
^г
r^ 8«. ^^■W'SC 44jjrl«$Hur f^UitaM.
. ffeikta*.
’^j* i^Ujes^ *Ччв ^MrHHM^iWri ,^й«2< ₜJM" ^* ЧіЦл*' іШ.шжы.млчі нДОЗДЯ ^kMwb^U Яр4од4гА*е«£ Лдч^мклІлЛсо*., ф4 млм t^U^an^» 4*шойчч«і.&4 і гй* $l Iula^ ^ ^
LUkuAJj
^А^лл ₍Д кн»^ ЙЧ< нл м**ч ^« ^. Ц І^ я^ітч»^* t—, г^. Uks. &мх
4 ' ' H. НЖ.влнАа
: ,: U. ,> HA »,..4. MV . .Д UjmU. & >... .A t^ ну»« ЗЛ*.~»Ц JL UaLi 5«I4«|iuim>_. І£ ^tswjfcA :*^'
Ji yW4 («WSee* гуЬ,',Хй. йад;
Н .й« ^ I :
ЛйуЧА ^■<,.'
1 Iflyc. f, ■j», hp#
_0 Ьма—іі fj ■
₄ " і.«ч,,<Ц '
’*“''ш {^* ’\*>*’‘L“^ Л$ fr^Aui" $ Ч. ^,., ^
h
^>а»м*Л&лі4,'і₍ J....... . „^: Piii,^., ^;ⱼ.,y' f. ., ... ^і^^д ^йййіАі.
і“'^ гЛ^”⁻⁻^⁴:? ^ •J^'+MLt ₍ НЛяХ гі^акД*» j^ij«^MMi • < іМа.. Дл,_7_. №. hl
M^uHWAva':
й#** '* ^*Л ’ Йцлі*^. /^. ^»^* | ша4цм»4й*'<'^ ^ kjj, ui •лЛ*'» ?jU4*Maurw»
Пісьмо М. Шчакаціхіна да жонкі Г.М. Шчакаціхінай
ад 21 студзеня 1939 г., в. Кальтаўка Іглінскага рна
Баршкірскай АССР. (Адварот гл. на с. 24)
23
П/сьмо М. Шчакаціхіна да жонкі Г. М. Шчакаціхінай ад 2/ студзеня 1939 г., в. Кальтаўка Іглінскага рна Баршкірскай АССР. (Адварог)
24
Ганна Мацвееўна Раманава. Мінск. 1923 г. Публікуецца ўпершыню.
25
УСПАМІНЫ ГАННЫ МАЦВЕЕЎНЫ (У АПРАЦОЎЦЫ С. ХАЙКІНАЙ)¹
У Маладзечне многія ведаюць Алену Мікалаеўну Шчакаціхіну. Ведаюць як выдатнага педагогалітаратара. Мудрага, тактоўнага і памастацку ўмелага выхавацеля моладзі. Яе вопыт правядзення заняткаў і арганізацыі выхаваўчай работы сярод навучэнцаў навуковапланавага тэхнікума, дзе яна працавала амаль чвэрць веку, неаднаразова абагульняўся ў спецыяльных перыядычных выданнях. Ведаюць Алену Мікалаеўну як нястомную актывісткулектара, кнігалюба і проста як цудоўнага, прыгожага чалавека. Яе воля і шчырасць у спалучэнні з аптымізмам, чуласцю, спагадлівасцю і абаяльнасцю ствараюць тое магнітнае поле, якое і прыцягвае людзей. Гэта, бадай, адчулі ўдзельнікі хору ветэранаў, разам з якімі яна заўсёды выступае. Зведалі і члены клуба "Ветэран", што нядаўна створаны пры яе самым актыўным удзеле, дзе яна з'яўляецца яго душой...
...Ганна Мацвееўна жонка і верны друг, апора і крыніца натхнення Мікалая Мікалаевіча вяла дзеннік. Гэта не проста ўспаміны пра мужа з дня іх першай сустрэчы да апошняга дня яго жыцця. А хутчэй навелы, прасякнутыя лірызмам і смуткам.
У лёсе аднаго чалавека і ўсей нашай сям'і, як у кроплі вады, адлюстравалася трагічная эпоха ў гісторыі нашай краіны, заўважыла Алена Мікалаеўна, знаёмячы з дарагімі сямейнымі рэліквіямі нешматлікімі фотаздымкамі, дзённікавымі заметкамі, санетамі Мікалая Мікалаевіча, перадсмяротным пісьмом да жонкі. Усе гэта мае бясцэннае значэнне не толькі для родных, бо высвечвае шматграннасць цудоўнай асобы вучонага і чалавека, яго самаадданасць і самаахвярнасць у працы, высакароднасць, вытанчанасць і пяшчотнасць яго натуры. Таму, здаецца мне, успаміны Ганны Мацвееўны маюць не меншую каштоўнасць, чым афіцыйныя сведчанні і пасведчанні.
УСПАМІНЫ ГАННЫ МАЦВЕЕЎНЫ
Расцвітала вясна ў вяселкавым зіхаценні... У прыродзе ўсё было маладым, свежым, яркім. Бязмежны купал блакітнага ласкавага неба быццам раставаў у празрыстым паветры. Сонейка струмяніла жыццё, святло і радасць.
Аднойчы ў ясны майскі поўдзень мы з сяброўкай хадзілі па Мінску. Зямля дыхала духмянасцю, і нам было лёгка і радасна. Бесклапотна жартавалі, смяяліся. Падымаліся па вуліцы ўверх ад Свіслачы да таго месца, дзе цяпер Палац прафсаюзаў, а насустрач рухалася мужчынская фігура. Нечакана сяброўка махнула ў яго бок рукой і прапела: "Вунь ідзе твой жаніх!" Калі мы параўняліся, малады чалавек акінуў нас поглядам, а мы ледзь устрымаліся ад смеху!
Прайшло некалькі тыдняў. Сяброўка прапанавала мне пайсці на лекцыю.
Хто чытае? спытала я.
He ведаю. Прозвішча даўжэзнае, я не запомніла. Пойдзем, тады даведаемся, адказала яна. Аднак я пайсці не змагла. А сяброўка прыбегла назаўтра ўзбуджаная, з захапленнем расказвае пра лекцыю. Затым весела паведаміла, што чытаў жаніх. Мы ўспомнілі тую выпадковую сустрэчу і дружна рассмяяліся.
Праходзілі тыдні, месяцы. Дні сталі карацей. Стаямі кружыліся птушкі, з дрэў асыпалася лісце. Восень! Ішла другая палавіна кастрычніка. У пошуках паэм і вершаў У. Маякоўскага
¹ Цыт. па: Хайкіна С. Вернутае імя // Святло камунізму. Маладзечна. 5.07.1989. (N 107); 11.07.1989. (N 110); 12.071989 (N 111); 14.07.1989. (N 112); 15.07.1989. (N 113); 18.07.1989. (N 114); 19.07.1989. (N 115).
26
мы з сяброўкай прыйшлі да знаёмай настаўніцы, спадзеючыся, што ў яе бібліятэцы павінны быць кнігі паэта. Гаспадыня прыняла ветліва. Сказала, што кніга з вершамі Маякоўскага ў суседа, ён хутка прыйдзе, і прапанавала пачакаць. А каб не было сумна, параіла выйсці ў двор і паглядзець у вакно налева. На падаконніку сядзеў вялізны чорны кот. Мы сталі гуляць з катом. Вадзілі пальцамі па шклу, а ён безупынна крычаў і спрабаваў злавіць. Раптам мы пачулі за спіной: "Вам падабаецца мой кот?" Азірнуліся перад намі стаяў "жаніх". Як метэоры пранесліся мы міма яго ў кватэру настаўніцы. "Жаніх" аказаўся яе суседам. Ён перадаў нам томік Маякоўскага і запрасіў на вечар, прысвечаны М.А. Някрасаву. Вечар адбыўся ў будынку па вул. М. Горкага, дзе размяшчаліся Ваенныя артылерыйскія курсы. Наш знаёмы ўсадзіў нас. 3 дакладам аб творчасці паэта ён выступаў першым. Да мяне даляталі толькі абрыўкі фраз. Дагэтуль у нас былі вельмі кароткія сустрэчы. А цяпер я ўважліва вывучала рысы яго твару, услухоўвалася ў яго голас і спрабавала зразумець, што адбылося, як мы аказаліся разам? Лектар закончыў, падышоў да нас, папрасіў прабачэння, прадставіўся: "Шчакаціхін Мікалай Мікалаевіч" і сеў паміж намі. Гэта адбылося ў 1922 годзе. У той вечар першай сустрэчы з Мікалаем Мікалаевічам я не магла падумаць, што імя яго стане мне дарагім і вядомым. Нашы лёсы сышліся.
Шчасце
3 бацькоўскага дома я пайшла з любімым. 3 гэтай пары я ўвайшла ў яго жыццё, у яго духоўны свет, і мы былі шчаслівыя.
Ішоў час, і наша сям'я разрасталася. Клопаты аб дзецях не распылялі нашых глыбокіх узаемных пачуццяў. Ва ўсе гадзіны яго натхнёнай, напружанай навуковай работы я была побач. Ён прасіў мяне аб гэтым, бо толькі тады яму працавалася лёгка і прадукцыйна. Я любіла глядзець на яго, схіленага над сталом. Мне здавалася, што я лаўлю яго думкі, што ператвараліся ў словы, якія ліліся, ліліся і бісерным почыркам клаліся на паперу. Мікалай Мікалаевіч пісаў шмат, з захапленнем. Яго натхняла тое, што ён адкрывае новыя старонкі ў гісторыі беларускага мастацтва, дагэтуль не вывучаныя. Запоўніць адзін ліст рукапісу, падкладвае другі, абмяняецца са мной усмешкай і зноў працягвае пісаць.
За сталом ён сядзеў паглыблена сур’ёзным. Часта заседжваўся да глыбокай ночы. Робячы невялікі перапынак, ён закурваў люльку, адкінуўшыся на спінку крэсла. Раскладзе перада мной некалькі лістоў рукапісу, кажа: "Чытай, унікай, потым пагаворым". Паклаўшы люльку на месца, зноў схіляўся над работай.
М.М. пісаў доўга, нястомна. Завершыць раздзел, беражліва складзе лісткі ў столік і кажа: "Напісаў дык напісаў! Гэта выдатна!" Вочы яго блішчаць. Мне здавалася, што ён і не стомлены, а нават прасветлены тым, што духоўную часцінку сваёй працы аддае людзям. I звычайна адчаканьваў: "3 гэтай нагоды..."
Чай! дабаўляла я. Ён, як масквіч, любіў чай, моцны, гарачы, духмяны, і выпіваў па дзветры шклянкі некалькі разоў у дзень.
Аднойчы ўвечары, скончыўшы работу і склаўшы лісткі рукапісу, ён уважліва паглядзеў на мяне, быццам чакаючы пытання.
Хочаш нешта сказаць? спыталася я.
Так, ты здагадалася, адказаў М. М.
— Хачу з табой падзяліцца сваёй задумай. Хачу напісаць гісторыю беларускага мастацтва ў пяці тамах. Лічу, што мне хопіць жыцця здзейсніць гэта. А як ты думаеш?
Думаю, што ты ўзбагаціш беларускую кулыуру, адказала я. Тым больш, што паставіў гэта мэтай жыцця.
Мы верылі, што жаданні збудуцца і загадзя былі гэтым шчаслівыя, усхваляваныя. Той перыяд з 1924 па 1929 г. быў плённым росквітам яго навуковай дзейнасці і жыцця.
27
Беларусь яго любоў
М.М. Шчакаціхін нарадзіўся ў Маскве 1 кастрычніка 1896 года. У 1914 скончыў з залатым медалём гімназію і паступіў у Маскоўскі універсітэт на гісторыкафілалагічны факультэт. У 1918 г. пачалася яго працоўная дзейнасць... Працуючы ў Беларускім дзяржаўным універсітэце і з'яўляючыся навуковым супрацоўнікам Беларускай акадэміі навук, рабіў экспедыцыі па рэспубліцы, вывучаў помнікі беларускага мастацтва (архітэктуру, жывапіс, разьбу), збіраў матэрыялы. Усе, што датычыцца беларускай кулыуры, захапляла М.М. Часта ён вяртаўся да любімай размовы пра Людамонта, іншы раз мы рабілі прагулкі на Людамонт, праўдзівей, на Татарскую Слабаду. "Вось тут, на цяперашніх татарскіх агародах, гаварыў ён, у XI стагоддзі ціха рабацілася возера. У ім з высокага берага адлюстроўваўся замак князя Менса. 3 цягам вякоў замак разбураўся, возера высыхала. Неабходна тут правесці раскопкі. Я ўпэўнены, што з зямлі будзе здабыта шмат каштоўнасцей, якія ўяўляюць інтарэс для беларускай культуры".