Наш радавод
Кн.4 (Частка 1)
Памер: 238с.
Гародня 1992
84
законах: Слоунік есць летапіс мовы і у гэты летапіс павінны быць унесены yes факты, якія былі і есць". Нажаль закончыць працу над слоунікам І.ГрыгаровІчу не удалося - у лістападзе 1852 г. ен памер. Пахаванне адбылося на Волкавых могілках, ка-ля новай мураванай царквы. На адпяванні, якое рабіу 4 лістапа-да РэвельскІ епіскап Хрыстафор, прдоутнічала ці не усе прыд-ворнае духавенства.
Эпіграфія усей навуковай дзейнасці Івана Грыгаровіча мо-гуць быць яго ж словы, з ліста брату Васілю: "... I наша Es-ларусь не зусім знікне з твару ЗямлІ, але хай ведае свет, што былі часы, калі яна была больш слауная I дабрачынлая чым зараз'.' Дзеці я напісалі на надчагіллі на лацінскай мове - якую добра ведау і любіу - "Мне здаецца, што не дарэмна пражыу".
ГІсторыя іерархіі, альбо пераемнасці свяшчэнаначальнікау, есць Істотная частка гісторыі царквы, і нават можа лічыода для яе такой самай падставай, якой з’яуляецца храналагічны па-радак дыяастый і уладароу для грамадзянскай гісторыі. Самыя эпохі I перыя.ды, альбо падзел царкоуных падзей, натуральна мо-гуць быць вылучаны па іерархічных пераменах. Таму што стан цар-квы зауседы цесна звязаяы са станам кіруючых свяшчэнаслужыце-ляу I першае часцей за усе залежнла ад апошняга. 3 гэтага ві-даць, наколькі патрэбна гісторыя ІерархП для тлумачэння са-мой царкоуяай гісторрыі". Так пачыналася "Предуведомленне" да трохтомнай "Псторыі расійскай іерархіі" іераманаха Амвросія, якая была надрукавана у Маскве у І807-І8ІІ гадах. Дзякуючы адаысловай грунтоунасці "Псторыя расійскай fepapxii" стала падручнікам і практычнда дапаможнікам усім, каго пытанні гіс-торыі царквы цікавілі, прынамсі для студэнтзу духоуных наву-чальных устаноу. Штудыравау гэту кнігу I студэнт /у 1815-1819 гг./ санкт-пецярбургскай Духоунай АкадэмЦ, іван Грыга-ровіч. Прыехаушы у 1820 годзе на места службы - у Гомель, • Іван Грыгаровіч пачау збіраць гістарычныя матэрыялы па мясцовай царкоунай гісторыі. Ддразу зауважылася няпоунасць I часам недакладнасць звестак, якія датычыліся Беларусі у ’Тісторыі расійскай Іерархіі". Гаспадар Гомеля, граф МІкалай Пятровіч
___85___________________________________
Руілянцау заахвочвау маладога святара да гісторыка-краязнау-чай працы 1 падтрымаў Ідэю скласці дапауненні да працы Амвро-сія. 27 красавіка І823г. ен пісау Грыгаровічу: "ЛІст, якім мяне узнагародзілі Вашай воляй ад 17 красавіка мяне узрадавау, ... што з прычыны Сінадальнага Загаду, першасвяшчэнны Вам за-гадвае зрабіць усе, гто можа у ягонай епархІІ быць дадаткам ДЯ "ПсторыІ расійскай іерархіі", значыць мэтз наша спауняе-цца, I нягледзячы на тсе, што Вам прапанавана паездка ад на-чальства, вельмі ахчотйа для яе дам тня ж сродкі, якія давау Вам на мінулае падаронна.. ."^ Дадаткі да працы Ам^росія пе-ратварыліся у асобную работу, якую Грыгаровіч назвау "Беларус-кая Іерархія". Яна была закончана да лета І824г., а у верасні Іван Грыгаровій паслау рукапіс у Kley, архіепіскапу Яугенію /Балхавіцінаву/ для зкаемства I, як бы зараз сказалі, "на водгук".
"Беларуская Іерархія скампанавана на узор працы Амвро-сія: напачатку пералік Магілеускіх I ВІцебскіх, потым Полац-кіх праваслауных.1, асобныы радам, уніяцкіх архірэяу. Падак>-чы спіс архірэяу, Грыгаровіч імкнууся прасачыць храналагічныя змеяы у іх тытулатуры, часам падае звесткі аб месцы пахавання архірэя, часам днпламатычна маучыць аб прычынах выгнання /прынамсі Варлаама Шышацкага/. Затым караценькі нарыс "Аб Ма-гілеускай семінарыі" са спісам рэктарау 1 прэфектау гэтай вучэльні I, нарэшце, апісанне праваслауных I стараабрадчас-кіх бвларускіх макастыроу у алфавіце назвау. У цэлым работа Грыгаровіча, асабліва яе апошняя частка, выходзіць за межы "дадаткау" як вялікай колькасцю новых паэіцый, так 1 больш шы-рокай I грунтоунай Інфармацняй пра згаданыя у "ГІсторыІ расій-скай Іерархіі".
Як крынІ:.ы для напісання "Беларускай ІерархІГ выкарыста-ны сабраныя для першага тома "Беларускага архіву" гістарычныя дакументы, а таксама Іншыя не надрукаваныя акты з манастыр-скіх архівау, перавакна усходняй БеларусІ. 3 друкованых гіста-рычных работ Грыгоровіч цытуе: Бантыша-Каменскога Н. /йсторн-г ческое нзвестне о вознлкшей в Польше унял с показаняем начала й важнейшях, в продолженне окой через два века, пряключеняй,
______________________86_______________________________________ паче же о бывшем от рлмлян й уннатов на благочестявых тамош-ннх жлтелей гоненнй. М., 1805/.
Лугені Балхавіцінау, які ужо быу шырока вядомы сваімі ву-чонымі працамі у галіне гісторыі, багаслоуя і мовазнауства12, прыслау у лісце ад 5 лістапада 1824 года падрабязныя заувагі на "Беларускую Іерврхію": "Аб Іерархічнай кнізе Вашай Вам... прапаную... наступныя заувагі:
I. Ыто вера праваслауная на БеларусІ захавалася нязменна. Вы ніжэй самі супярэчыце гэтаму.
2. Бзларуская епархія здауна была пад апекаю кіеускага мітрапаліта, а ужо у 1654 годзе перайшла пад ведамства маскоу-скае патрыярхіі, як і у Вас скаэана.
3. У Кіеускай акздэміі амаль да пачатку ХУШ стагоддзя не было прэфектау. А СІльвестр Косау у АпалогП Кіеускай акадэ-мІІ І635г. яазчвау сябе тольйі прафесарам.
4. МефадзІ здаецца быу не ОІлІмонавіч, блюсціцель Кіеу-скай мітраполіі. Бо Млімонавіч быу мсціслаускі I па маіх за-пісах пасвечаны І66ІГ. у Маскве.
5. Арсень Бярло абраны з Межыгорскіх архімаадрытау I пасве-чаны у КІеве 8 ліпеня 1779, аднак, не будучы зацверджаны кара-лем, называуся толькі адаіністратар»
б. МялецІ Олатрыцкі толькі тры гады вавдравау, як сам пі-ша у сваей АпалогІІ.
Іншыя заувагі убачыце у кнізе Вашай, якуу пры гэтым вяртаю. Яшчэ: раіу бы я Вам, замест дапаунення ГісторыІ расійскай іе-рархіі, скласці поунуу гісторыю Беларускіх манастыроу, змясціу-
У ей I ”0е, што знойдзеце патрэбным у гісторыі Іерархіі. Вельмі хачу, каб Вы як мага хутчэй вцдалі гэту кніну, карысную для дапаунення нашай царкоунай гісторыі".^
У маі 1826 года мітрапаліт яугені пытауся у Грыгаровіча ®!„ЛеС ЯГ° °аботы 1 дзе знэходзіода рукапіс "Беларускай іерар-хІІ . Што адказау Грыгаровіч - невядома. Сам Яугені складау на той час "Кіеускую Іерархію" I прасіу Грыгаровіча дасылаць яч, калі дзе знойдзе, датычны гэтай тэмы матэрыял.
У 1853 годзе Аляксаадр Галакціонау - аутар некралога I. Грыгаровіча - пералічваючы вучоныя працы нябожчыка піша наатуп-
нае: "У 1824 годзе магілеускае епархіяльнае начальства дару-чыла яму скласці "Дадаткі да ГІсторыі расійскай ІерархІІ" ііа дачыненню гэтай гісторыі да Беларускага краю. У хуткім часе яно, у рукапісе, было прадстаўлена ў Свяшчэнны Сінод".
У 1862 годзе вцдавец твораў Івана Грыгаровіча, яго сын Шка-лай Грыгаровіч, у бібліяграфічным нарысе заувакыў, што рука-піс "Беларускай Іерархіі" напэуна быў прадстаулеш ў Сінод, нс дазволены да друку і застаўся ў архіве Сіноду.-^ У наш час гэту інфор^зцню паўтарыў Мікалай Улашчых.Іб Тыьі часам, у 1929 годзе ў Дддзел рукапісаў Дзяржаунай Публічнай біблія-тэкі у Ленінградзе /зараз Расійская Нацыянальная бібліятэка у Санкт-Пецярбургу/ паступілі матэрыялы Івана Грыгаровіча, з якіх сфар?.:іраваны пяць адзінак захоўвання. Сярод паперау -падрыхтоучыя матэрыялы да работы над слоўнікам беларускай мо-вы, сямейныя дакууенты і рукапіс "Беларускай іерархіі".
Зараз рукапіс захоуваецца ў фоадзс I 000 /Асобных паступ-ленняў/ Адцзела рукапісаў, вопіс 2, й 358. Ен прадстаўляе з сябе сшытак з 47 аркушау памерам 21,5x34 см. білігрань папз-ры - у авальнай рамцы з каронай адзінарог на пастаменце, з бакоў - літары еЕБ, на другой палове аркуша - літары МОК^ 182. Можна ^еркаваць, што гэта папера рускай вытворчасці, з 'абрыкі Е.Баскакава /хаця С.Клепікаў дакладна такую філіг-рань не ўспамінае/^7. Тэкст напісаны на абодвух баках аркуша кардчневжі чарніламі. Вумарацыя старонак - архіўная, ^а нікші.л беразе алоўкам. Пераплет - картонныя вокладкі злуча-ныя скураныі'і карашком. На верхняй вокладцы запіс пяром: "Грнгоровячь 1942 году” /можна мернаваць, піто ў напісаніі даты зроблена пашлка, і рукапіс пераплецены ў І842г/^°На адвароце апопняга аркуша - завяраючы запіс бібліятзкара Цуб-лічнай бібліятэкі Васіля Геймана. Пісарская копія мае спраў-ленні і допісы, зробленыя, магчыма, рукой гаспадара альбо Karo з рэцэнзентау. Тое, што Іван Грыгаровіч меу асобнік сваей работы вынікае са спасылак на "рукапіс "Беларуская Іерархія", які знаходзіцца ў аўтара" у прадмове да выдадзеных Ім у 1835 годзе сачынглняў Георгія Кан’сскагаЛ9
____________________________88__________________________________ ЗАУВАГі7~ ———- —
I. Грлгоровнч Н. Сочйнення духовного содержанйя протояерея Іоанна Іоановяча Грнгоровйча. - СПб., 1862. С.6.
2. Грнгоровнч Г. Сочяненйя духовного содержання протояерея Іоанна Іоанновнча Грнгоровйчэ.'Спб., 1862.
3. ЧОВДР, 1864, кн.2. С.49. 4
4. Белорусскій архнвь древнлхь грамоть. Ч.І.М. ,$О.УІІ.
5. ЧОВДР, 1864, кн.2. С.56.
6. Запнскй Отдела рукопйсей ГБЛ, т.27.,с.І2І.
Козлов В.П. Колумбы россййскйх древностей. М.,1985.,с.73.
7. Срезневскйй Н. Перепнска А.Х.Востокова в повременном по-рядке. - СПб., 1873., с.229.
8. Срезневскнй Н. Указ соч. с.79-81
9. Востоков А.Х. Опйсаняе.
ТО.Цушкйн А.С. Полное собранйе сочмненйй. М 1949 т Ттт
С. 14-24. ■
ІІ.Перепйска протонерея йоанна Грнгоровнча с графом Н.П.Ру-Ыянцевым. - ЧОВДР, 1864, кн.2. С.36.
12. яларет /Гуі.шлсвскйй/. Обзор русской духовной лятературы.-СПб., 1884., С.441-444.
ІЗ.ЧОВДР. 1864., КН.2.С.90.
І4.Галактлонов А. йоан Яоановяч Грйгоровяч /1790-1852/. -"Москвйтянйн". 1853.Т. й 17. Отд. ІУ,
Іб.Сочлненйя духовного содержаняя..,С.
Іб .Улацйк Н.Н. Очеркн по археографйй д.йсгочнйковеденню йсто-Рйй Белоруссйй феодальнего перйода. М., 1973.0.17
І7 .Кдепйков С.А. фйлнгранй на бумагв русского пролзводства ХУШ - начала XIX века. М., І978г.
Ів.Дзякуем за кансультацыю па гэтым пытанні супрацоуніку Ал-дзела рукапісау РНЭ В.О.Пятрову.
іЭ .Собранне сочйненнй Георгяя Коннсского, архяепйскопа бело-русского. №д. Протойервем йоанном Грнгоровйчем. Ч.І.еІі -СПб., 1835.
89
ВКЛАД ВОСПЙТАННЖОВ ПРАВОСЛАВНОЙ ЦЕРКВй В РАЗРАБОТКУ КРАЕВЕДЧЕСКйХ ВОПРОСОВ ЙС-ТОРЖ БЕЛАРУСЙ (ВТОРАЯ ПОЛОВЙНА XIX-
НАЧАЛО XX ВВ.)
A.Н.Нечухрян
йсгорлческке судьбы Беларуся определнян цомнннрованне на её терряторлм в разлнчные времена разных хрнстнаяскнх конфес-снй. После прнсоедннення Белорусснн к Росснйской ні^ермн в конце Ш столетня начлнается массовый процесс перехода (зачаступ наснльственного) уннатов в православне, завершнваяйся прннятн-ем 12 февраля 1839 г. в Полоцке соборного постановлення о вос-соедмненкн унматов с православной церковыо. Данное постанозле-нне означало отмену Бресткой уннн в Белорусснн. Однако для по-бедявшей православной церквн уннатство, особенно в Западнбй Белорусснй, ецё многне десятнлетня представлялось реальной уг-розой й В^я нсторня этого края рассматрнвалась церковнымл ав-тораш сквозь прнзму этой угрозы.
КНІГІ ОНЛАЙН
