Наш радавод
Кн.4 (Частка 1)
Памер: 238с.
Гародня 1992
___________ 68 ........
разы, как отлнадій якону Богоетерн Однгятрян Барколабовсхой /1655 г./ в Тронцдой церквя^ыхова. Дверя уннатскях храмов явно быля открыты для пронпкновеняя западных памятнлков н вляяняй, я, тем не менее, художественный лмпорт в основном оседал в католн-ческях костелах, а вековые церковные трацядяя не позволяля с легкостью воспряпямать я решятельно внедрять в сакральное яскус-ство все, что шло с Запада. й поэтому окцядентапьнае тевденцяя, суця по всему, нроннката пренмушественно охольным путем, через кннжную гравюру. Там гораздо раньше выработался своеобразный компрошссный стяль, сочетавшнй внзантяйскую основу яконографяя с ренессансным, а позднее я барочным поняманяем художественных форм. Такнм образом, якопопясцы получалн, главным образом яз ук-раянскях я белорусскях нзданяй, ужё готовые, отвечавшяе эстетя-ческнм вкусам ях заказчяков образцы. Тря яконы Воскресеняя - Со-шествня во ад, относяідяеся ко второй половяне ХУП в. я соответ-ственно пропоходяіцйе лз с. Лахва, йз Чячерска я с. Бездеж, ду-мается, могут яллюстряровать это положеняе. й опять-такя напра-шявается парадлель яз украннской художественной жязня, ввдвнга-пцей на протяжешія середлны ХУП - второй четвертн ХУШ вв. немало болытах мастеров, в том чнсле йвана Рутковнча н йова Ковдзелевн-ча /Овсійчук В. А. Майстрн украінського барокко. Кйів, 1991, с. 135-351/. Там проходнлн аналоглчные процессы, хотя н с порой от-лйчнымд результатамн.
Многообразне локальных художвственных ллнлй развлтня на пер-вый взгляд делает незаметнымн некоторые парадоксы, которые могут оказаться поучйтельнымл. йзвестный московскнй нконопясец Сймон Ушаков начал свою деятельность вполне традацнонным мастером, н резко йзменнл свою творческую манеру после участня в походе под Смоленск в 1654-1656 гг. /Пуцко В. Раннее пронзведенне Снмона Уша-кова // йскусство, 1989, № 11, с. 59-62/. Но, явно сопрякоснув-шйсь с указанйым теченяем, он все-такн предпочел следовать более отдаленной немецкой традяцяя, которая позднее еце сяльнее увлекла масуера якон московской церквя Введеняя "что.в Барашах” /Брюсова В. Г. Русская жяводясь 17 века. М., 1984/. В 1723-1728 гг. быля выполнены тря большях /164 х 94 см/ нконы, обнаруженные в Успен-ской церквя с. Бастеновячн на Могялевіцнне, прппнсываемые Басте-новячскому мастеру, который, судя по всему, был тесно связан co Смоленском. На это указывают не только язображенпв на одной яз. якон /со вставленшім в доску московскям спяском начала ХУІ в. образа Богоматерй Одагя?рня/ местных святых на фоне города, но
й очевмдное стшшстйческое сходство с яконамі кйстй украннского ■ астера С. М. Труспцкого в созданном нм м его помодяйкамн в 1730-1739 гг. гранднозном яконостасе Успенского'собора в Смолен-ске. Бастеновйчскнй мастер средн свойх белорусскнх современняков зыглядйт весьма пндпвпдуальным й, в отлдчяе от ннх, смело ясполь-зумцйм западные моделм. Как нн удйвптельно, такне тендеяцші в первой половнне М в. просленйваются не в уннатской среде Бело-руссйй, Гэлпцйй н Волнніі, а в православной Потербурга /іілыша Т. В., Рямская-Корсакова С. В. Андрей Матвеев. М., 1984, с. 160-186/ й Левобережной Укранны /напріш., нконсстас 1730-х гг. в с. Велйтае Сорочйлхы/. По сравненйю с находжшд’ся тем блестя-гцт по ясполненм компознцяямн яконы круга "Чуда Георгня о зше" /1736 г./ с Могіілевіцяны выглядят сляжом робіаійн й провннцпаль-нвш, как н местная мешанская среда в соотноненая с арястбкратй-ческой прндворной.
Нконы заполняюдііе яконостас Гэоргжвской церквп з Даввд-Говодке, ігоаздніічкого ряда Мяхайловской церквн с. Оброва /ме-дальоны/ я Пречнстенской церквп Шерешева на Брестчпне убездают в том, что co стоооны белорусскнх яконоішсцев серсднны - второй половйны ХУШ з. в ях отношення к віізаятййской традяцші не про-йзоіпло суцественных перемен. Положенне скорее стабялязчровалось, я лконопнсная схема получнла осмнслвнне блнзкое тому, которое мояно счлтать тйпнчным для пскусства барокко в Россйй, на Укран-не й даяе в далекой Сербнн /см.: Медаковнч Д. Путевя српског барока. Београд, 1971/. Так же актнвно нспользовалась в качестве образца гравюра, что отчетляво заметно в нконе св. Нйколы /1751 г.7 пз Покровской церквй Молодечна, а такяе нконе "Велякнй Архя-вові" /сбвздйна ХУШ в«/ йз Няколаввской кладбшцвнской цсрквя Чянска. Мкочопйсный прймнтяв стбйко удеркявал архайческую йконо— гпайію, как о том позволяет суднть "Роядество Хрнстово" /1746 г./ йз церквн с. Латнгова Вятебской областя. Вместе с тем белорус-скпм йконопясанябм ко второй ПОЛОВЙНВ ХУШ в. был прочдвн слояный путь, яе раз отмеченный неожяданнымя встречамй с восточнымя й зпчап«і^соседіт на перекрестках ясторяй. Много обцего бкло с судьбамн церковного яскусства на Укра’не, но прй этом была я своя судьба, может быть не всегда счастлнвая, временамя жестокая. Однако она была своя.
Путя белопусского йконопйсання крайне ннтереснн. Онй не всегда схсдны с отлнчавдямн нскусство Россяй я Украішы. Это вполне законо-геэно й йначе быть не могло.
70
П. ПСТАРЫЯГРАФІЯ I КРЫНІЦАЗНАЎСТВА
________________________________________________________;______
ГІСТОРШГРАФІЧНЫЯ АСПЕКТЫ ГІСТОРЫІ ЦАРКВЫ НА БЕЛАРУСГ
А.П.Грыцкевіч
Псторыя царквы на Беларусі прыцягвала ўвагу многіх даследчыкаў, пачынаючы з першых год XIX ст. йлатлікія навуко-выя працы былі выдадзены у XIX і пачатку ХХс.
Асабліва багатай з’яўляецца гісторыя праваслаўнай цар-квы з ухілам да ХІУ-ХУІ ст. I меншай увагей становішчу гэтай царквы ў болын позні перыяд. Гэтай праблеме прысвечана ішлат-лікая літаратура, галоуным чынам рускіх дваранска-клерыкаль-ннх I буряуазна-ліберальных гісторыкаў.
Дпарзнска-мдш^ з сярэдзіны
XIX ст. I быу цесна звязаны з агульным накірункам русіфікатар-скай палітыкі царскага ураду ў БеларусІ у варунках палітычна-га рэкыму Іі'Ператара Мікалая I. Менавіта ў гэты час узмацніў-ся наступ праваслаунай царквы як прылады ў руках царыэму, як часткі дзяржаунага механізму Расійскай ІмперыІ, уключанай у склад дзяржауных органау улады і цалкам падпарадкаванай і прыгнечанай царызмам. НапярэдаднІ пачатку двэранска-клерыкаль-нага напрамку ў дарэвалюцыйнай рускай гістарыяграфіI ў Беларусі адбыліся вельмі важныя падзеі у царкоуяым 1 палітычным жыцці: быу праведзены Полацкі царкоуны сабор уніяцкай царквы у Бела-русі і на Украіне І839г., цалкам падрыхтаваны шэфам жандараў Расіі графам А.Х.Бенкецдорфам, сінодам I уніяцкім епіскапам літоускім ІосІФам Сямашкам, а таксама праведзена уключэнне уніяцкай царквы ў склад Рускай праваслаунай царквы пад назваю "уя’яднанне" /слова, якое вельмі любілі ужываць беларускія гісторыкі для агрэсіуных дзеянняў рускага цзрызму I імперыя-лізму у розныя перыяды/.
Палітычныя абставіны 1 вызначалі гэты дваранска-клеры-кальны накірунак расійскай гістарыяграфП у дачыненні да гі-сторыі праваслаунай царквы на БеларусІ, Асабліва узмацніўся гэты накірунак пасля падаулення царызмам наустання 1863 года
72
на тэрыторыі БеларусІ. Яго падтрымлівалі генерал-губернатар Мурауеу -вешальнік 1 яго наступнікі.
Перш за усе дваранска-клерыкальныя гісторык /М.О.Каяловіч, I. А. Чыстов Іч, 0. І.ЦІтоу, П.Бранцау I Інш/ лічылі беларускі народ часткаю рускага народа I таму гісторыю рэлігійных дачы-ненняу 1 барацьбы у Вялікім княстве ЛІтоускІм I Рускім /Белз-руска-ЛІтоускай дзяржаве/ разглядалі як барацьбу за "вырата-ванне рускай народнасці ад польскакаталіцкай агрэсіі", якая, паводле іх думкі, бесперарыунэ узрастала, пачынаючы ажно ад Крэ-ускай уніі І385г. Так, найбольш вядомы прадстаунік дваранска-клерыкальнай гістарыяграфіі прафесар Пецярбурскай цухоунай ака-дэміі I ураджэнец БеларусІ М.О.КаяловІч, характарызуючы Гарад-зельскую унію 1413 года, бяздоказна заявіу, што пасля Гарадзель-скага прывілея нібыта "ліцвінн латыняне /г.зн.католікі - А.Г./ пастаулены у становішча паноу, рускія праваслауныя -у ртановіш-ча рабоу",1 што зусім не адпавядала рэчаіснасці. ПрадстаунІкІ дваранскай клерыкальнай гістарыяграфіі абапіраліся у сваіх дас-ледваннях на апублікаваныя на той час дакумеяты, падпарадкавау-шы фактычны матэрыял деследванняу I высновы загадзя вызначанай мэце -абвінаваціць каталіцызм I палякау у прыгнеце правачлауя V I "рускіх" /г.зн. беларусау -А.Г./. Такая тэадэнцыя захавалася у царкоуных гісторыкэу 1 да нашага часу. Іншую пазіцую займаў^ выдатны гісторык XIX ст. .мітрапаліт маскоускі Макарый /1816-1882/. He адыходзячы ад асноунага тэзіса клерыкальнай гістары-яграфіі аб спрадаечнай барацьбе праваслауя з каталіцызмам I эб рэпрэсіях у дачыненні да праваслауных у Беларуска-ЛІтоускім гаспадарстве у пэуныя перыяды, гэты гісторык аргументавана ад-значыу, што дзяржауная улада аказвала падтрымку 1 апекавала праваслауных, асаблііа у ХУІ ст.
ДругІ накірунак у гістарыяграфІІ гэтай праблемы прадстау-лены’буржуазна-ліберэльнымI гісторыкамі У.Б.АнтановІчэм I А. І.ЛявІцкім I блізкім да Іх М.К.ЛюбаускІм. Яны у сваіх даслед-ваннях пераканауча паказалі, што рэпрэсій у дачыненні да права-слаунай царквы у Вялікім княстве Літоускім не было I што яна займала пэунае месца у сістэме дзяржауных I грамадскіх адносін.
73
Менш была распрацавана гісторыя каталіцкай царквы у Бела-рус 1 . ЗМСіХ 1 ~ХХ ст.ст. было шглатІдгбНкацый польскіх гісторы-кау па гісторыі асобных касцелау I манзстыроу, 3 агульных прац трэба вылучыць працу Я.Курчэускага пра віленскае біскупства, якое да канцы ХУШ ст.ахоплівала амаль усю тэрыторыю Беларусі. У апошні час найбольш груятоуныгл даследваннямі з’яуляюцца пра-m Е.Ахманьскага па гісторыі ВІленскага біскупства. Гэтыя пра-цы вызначаюцца дакладнасцю, аб’ектыунасцю I адсутнасцю выраз-нага палітычнага накірунку.
НекалькІ гістарычных прац было прысвечана гісторыі уніяц-кай царквы на Белзрусі / 1 Украіне/. I калі М.О.КаяловІч за-ходзіу з пазіцыі пераможны, які прадстауляе пануючую праваслау-ную царкву I сакрушальна крытыкуе пераможаную царызмам на той час уніяцкую, то Э.ЛІкоускі больш аб’ектыуна паказвае гісторыю гэтай царквы._
ГІсторыя пратэстанцкіх цэрквау распрацоувалася у XIX ст. Гвлоунымі працамі па гэтай праблеме з’яуляецца кнігі Е.Лукашз-віча.
У беларускай савецкай гістарыяграфіі спецыяльных работ па гэтай праблеме да апошніх дзесяцігоддзяу не было. Але у 40-6&-я гады беларускія гісторыкГзакраналі пытаяні гісторыі цар-квы у рэчышчы, як яны пісалі, нацыянальна-вызваленчай бараць-бы беларускага народэ супраць літоускіх 1 польскіх феадалау-захопнікау. Менавіта у гэты перыяд усталявалася вэрсія аб ка-таліцкай або польска-каталіцкай агрэсіі, накіраванай супраць беларускагэ народа I праваслаунай царквы. Пачынаючы з кнігі І.Ф.Лочмеля "Борьба белорусского народа протнв польскйх панов" /М.,1940/ зноу паутараецца канцэпцыя рускіх дваранска-клеры-кальных гісторнкау эб нібыта "спредвечнай барацьбе рускага народа” /г.зн.беларускага/ супраць польскіх, каталіцкіх па-ноу, завуаляваная марксісцка-ленінскай фразеалогіяй у сацыя-лагічнай вульгарным стылі. Двлей резвіу гэтыя ідэі А.С.Абэ-цэдарскі. Шэраг прац беларускіх савецкіх гісторыкау у той ці Іншай ступені паутарэе гэтыя палажэнні аж да нашага часу.
КНІГІ ОНЛАЙН
