Наш радавод
Кн.4 (Частка 1)
Памер: 238с.
Гародня 1992
2. Палітонім /дзяржава/ ці тэрытарыяльна-палітычнае вызначэн-не беларусау як "літвінар" у той час яшчэ не пераутварыліся у зндаэтнонім, паколькі апошнім для беларускага і украінскага эт-насу у ХІУ—ХУІ стст. /а у пэунай ступені і пазней/ заставауся тэрмін "Русь", "рускія людзі", "русіны".
3. Як гісторыка-тэрытарыяльнае паняцце "Русь" у адзначаны пе-рыяд /у межах Вялікага княства Літоускага пасля рэформ 60-х га-доу ХУІ ст./ ахоплівала тэрыторыю на уоход ад Менска. Як энда-этноцім гэты тэрмін распаусюджвауся на увесь беларускі /І усход-неславянскі/ этнас, уключна з тым беларускім насельніцтвам, што пражывала у заходніх рэгіёнах княства і нават на Падляшшы /па-раунай тапонімы "Савнче Руске", "Русь", "Кулеше Днтва", "Ляхй° і інш./.
---“ Й часоу КЙ>««1 Я “Ч“ эткаоы 1 мнв» Ш“ вмікага к«мва літруокага у оваёх падаулятаа оольшаоціззх^-^ ^авахІгІШУ» структуру /велфуеа разам з ухраіндамі, лі-«а — к—там
sSaalM оадаяльааВ каяоалідадні, нацмвапьнад овядоаасц , ДУ
^Гг гіетараааа вер«« грзка-драваол^аае хрноціяк-
і ўсяго ўсходнеслааянскага насельніцтв аліігіэчвала
іключную ролю у падтрымцы традвдыйнай канфесп аднгр-івала
правасл^ная царква. У ^J^Xa^^^ Г₽”±3 "L" зах^а свае W
”*ХХш» нав'н » уводзім-. « ——
6. Адлюстраваннем * /.^ дакументах ХУ-ХУІ стст.
ье праваслаўнай царкв у "гпэпкай"/ а беларусау /су-
„ -руова.- /№б» = квХV
месна з украінцамі ру^ "грэкаў". "Рускімі" мяна-
«21Хат'чХа?»«‘ векрускага дахавевотва /на-
Міваяая У гнэе J аатрнкулах замешах унівзроіта?
Х2”°“а.свав» дзяржа^ ’''^^•"S
/францішак Скарына у актах у
тау, валовічы, Сапегі і Берасцейскай уній 1569,
’• ІЙ°“ SS «S Хрввдаяцві права^ввя традацв.
1596 гг., у чаон рыіп«. .^ ь бмадскімі 1 уврашокі-"ХГЛ^ “ ’““^ ^“^ "ер"1'7 "ГуЛ^" —6sw8ai 1 ук₽аіюкй
_________________________48_______________________________________ інтэлігенцыі, адукаванай шляхты, мяшчанства/ ужо атрымапі пэунае распаусвджанне новыя уяуленні, якія оольш выразна абапіраліся на розныя этнадыферэнцыруючыя кампаненты /паходжанне, "кроу", кулыура, мова і інш./.
У палемічнай беларускай літаратуры канца ХУІ — пачатку ХУП стст. нярэдка упамінаецца "Русь траякая" /праваслауная, чаталіц-кая, уніяцкая/, але пануе прызнанне таго.факту, што уся яна пры усіх рэлігійаых разыходааннях, эксцэсах і канфрантацыях з’яулявц-ца адным этнасам, адным народам, адной "нацыяй".
шданнрж
БЫЛОЖШ ЛОКТОЙМЙ Фйнцнбнома шрйноь нзмняо few no ЛОЦШ, БОГЗ коятн н ЛЬЛЕНЙ п5пмнтымй
KiOfiftMS H^Shciink ?■ І
хнісшвгт^йз^ ДРАНЙПП СКШІл
Уладзішр Конан
I. У савецкай гістарііяграріі 40—60-х гадоу ^г^лый^л ..к-сцам была думка, паводле яко£ гуманізм і Гэнесанс (Адаадаэнне} - амаль што сіноніш. Пераходж перйяд ад Сярэдмвечча Аа .^о-вага часу (V- пачатак ХУл ст.) зь^'-^а ';аз^ва^ манізму", а праурэсIjннх дзеячоу іэіо..
Праўда. ^рансйскія йсватнікі і рілолагі тсл э-хі нярэдда назйвалі сябе гуманістаглі, ала ^ ў сучаснам жачзнні гэт^э слова ("чалавокалюбства", альбо "чалэвечназдь ідэалсгп)^ а ў сэнсо перакосу ўвагі даслздчжау, лісь^ежі < 1 -аС-^-с-' з містычнага богапазнаыня і рацжналістдчнай тэалогіі да рэа-лістычных чалйвечазнаўчнх праблем. лчгьво-ля _
ніст" у экоху Рэнесанса ледзь толькі внзнзчнлася (тэолагі і прадстаўнікі кліру нярэдка былі пісьіс.з‘шікаь:1 гуманістнчнага кірунку), толькі пазней, у взк еўгалзлгкага асьвэт.чіцтАс. (ка--ц ХУШ ст.) яна транс^армавалася ў дзвз лалягяыя. св9тапогд-;д.^ія _ сістэш "ідэалізма" да ’’матэрдялізма" і ў спродчандя апазіцні тыпу "тэолаг" — "вучонд", апалагет рэлігіі — гуманіст. .
2. Гэты снетапогладны схематйзд па^ірдўся на савецкуг гіс-торыягра^ію і літаратуразнаўства 20—50-х гадоў. Тадн д узнік-ла тэндэнцйя да празмерна” палярнзацці Сярэднявэчча і Рэне^ санса, тэалогіі і асввтніцкал зіласс^іі, ^хзслор* і сЕец^ га гуманізку. L-ia? бйло бясллёкных, непавуковых пошукаў ":ла"э-рцялізму" і "атэізілу" ў літаралуріай і 2Іласо.УйкаЁ сЕадчляе бвларускіх асветнікаў, у тіы ліку ў творчасці jpa'miu/.a ^.=ря-ны, які Ніколі :іе аддаўляў чі Fora як сіваральніка свзту, ні рэлігіі і царквы, ні тым больіі Бібліі, якія, на яго дажу, садзойнічаюць духоўнаму ўдасканаленню чалавека і грамадства. Канцэпцыя. паводае якой гуманізй і Гэпесанс атаесашііваліся, а ў Оярэднявеччы.бачнлася а^аль ето суцэльная цемра, якая адмаўляла гумаяістіічлы змест хрысціянства, перайіла з навуто-вай літаратуры і прапагандасцкай публіцнстыкі ў падруччікі па гісторні і літаратуразнаўству. Да таго & вптокі рэпесансна-га гуманізма шукалі амаль выключна ў антычным эстэтызме і
і антрапалагізме, Сярэднявзчча звнчайна выключалася з гэтай сферы *.
3. Адкрыццё эстэтілнай капітсўнасці чалавека як найвышэйшай рор:.ы зямнога шцца — вялікая заслуга аптычнай культуры. Ад-ьак ва j.uOBax раба^ладальніцкага трамадства і міфалагічнай Зліядо^асці, што ўрэіііце рэшт азначала татальную залежнасць ча-лазэка ад ьсгкава^ і сваёй уласнай прцрода, духоўная суфнасць чалавека, гэта значыць, яго свабода, у рамках язычніцкай свя-„о:йзсз,і не бцла раскрята. Якраз Сярэднявечча стала спадкаемцам TrvA —п^іі.іл. адк.рздцкў . Новага Запавету і ранняга апостальскага дрйсціянства: гэта, па-лершае, спасціаэнне духоўнай сутнасці чалавэка, па-другоа, усвсда.^ленне свабоды чалаввчай асобы, яе богага, васмічцага прнзначэння, урэшце, погляд на чалавека як ЕауіЬшэнЕу;? каштоўнасць зямнога быцця. На гэтым "трыадзіным" -сАыугьу будаваў бзларускі асватнік Ф.Скарына сваю этычную г.аяцэпцню і свой праект прававой дзярнавы.
4. Чьш адрозніваецца права ад і.іаралі? Агульна каяучы, тым ето дрававыя актя грунтуювда пераважна на табу — забароне пэў-ных учднкаў, у тоі; час як ыаральныя йшератывы не толькі заба-ра.Чді..ць няправыя ўчынкі, ала і вызначаюць, што трэба рабіць. Паводлз ^.Скарнны, аснова маралі, грамадскага кыцця і правапа-радку ёсць абсалютны пастулат, абвешчаны Ісуоам Хрцстом у Нагор-ная пропаведзі: "Вось жа ўсё, што хочацв, каб вам рабілі людзі, дык тое рабіце і вы ім; бо ў гэтым закон і прарокі" (Мф. 7, 12). Спасылна на "закон і прарокі" ў сучасным кантэксце абазначае права і мараль, якія былі ў цэнтры ўвагі Скарыны. Дарэчы, для беларускага асветніка характэрна якраз прававая, у пэўным сэнсе заходаееўрапейская інтэрпрэтацыя хрысціянскага катэгарыч-наг^ ^’н^Рз^а- Ен называе яго прыродааным, "натуральным зако-нам і фармулюе не толькі ў пазітыўнай, этычнай форме, але і і адаоўяял, прававым плане: "Людьское естество двоякнм законом бывает слравовано: от Господа Бога, то ест прнроженым, а напнса-ным. оакон пргроженый в том наболей соблюдаем бываать: То' чйнлтй пным всем, что самому любо ест от аяых всех; н'того не члнлтй йным, чаго сам не хоцеш от нных йметя. А на том, яко на удненнй, вся законы шісанші заложены суть... Сей закон прй-роженый наплсан ест в сврцц едаяого канного человека" 2.
______________________________-——---------—--------------
■ 5. Першую, "маральную" частку гэтага іжератнва^.Скарьша прапануе яшчэ ў другой фармуліроўцд як закон лябові, спасылзг> чыся на евангельскую пропаведзь Хрйста: "Палюбі бліяняга тва..-го, як самога сябе" (Up. 22, 39). Але ці ёсць закоя любові да сваііго "бліжіяга" спецыфічна хрнсціж-скі маралыш прынцап? he, таму што ў дадзенык выпадку іівангелле спасылаецца :іс стараза-паветнав Пяцікніжха йайсеевае . Там гэта і.іаралыш заксш есць нішто іншае, як прынцып наццянальнай кансалідацні народа: he помсці і не злуй ка сыноў народа твайго, але лкбі блікняго твайго, як самога сябе" (Лавіт 19, 18). Хрысціянства, як вядома, не адмаўляла старазапаветны закон, альбо "дзесяць запавядзяў" Дайсея, у якіх падсуілаванн агульначалавечыя, "зяглныя" прынцвдн чаралі 1 права. ісус Хрыстос у сваёй Нагорнай лропавздзі казаў народу: "He думайцв, што Я прыйшбў паруішць задс.ч ці прарокаў; tie парушыць прнйшоў Я, але выпаўніць. ^о canpayда ка... ва^. пакуль не др-аміне неба й зяілля, ніводная нота ці рыоа tie іірашве з закону, пакулв не выпаўнівда ўсё" (Up. 5, 17—18). Гзтая "за-конніцкая" частка Святога Пісьма — агульная для старазапавет-чай і хрысціянскай маралі. Яна, паводле Скарыны, адначасова ёсць "удаенне" (аснова, падмурак) прававога грамадства. Грун-туючыся на ёіі, беларускі асветнік прапанавау сваю сістэму законаў і свой праект прававой дзяряавы ў прадмове да кнігі "Другі закон йайсеяў".
6. Розніца паміж старазапаветнай, "закснніцкай" мараллю 1 новазапаветнай "хрысціянскай этыкай" пачынаецца, як на періш по-гляд, з "дробязі", з таго зместа, які ўкладваецда ў паняода "бліаіі твой”. Калі разТлядаць гэтае паняцце ў кантэксцв ўсёй с^аразапаветнай гісторыі, тэ відавочка, што яяс ахоплівае "сваю" сям'ю, "своіі" род, урэшце, "свой" народ". Тут яно не адіяяяе варожасці да іншых, "дальніх" лкдзей 1 народаў, гэта значыць, не выклкяае варакэчы 1 яе крайняй форш — вайны. Тут яно че аб’ядноўьаз ўсё чалавацтва ў адну сям’ю "сыноў Бо;:нх". йаральнн ішератыў любові да "бліжняга" прыймаецца хрпсціянствам, але ён не ёсць квінтэсэнцая хрысціянскай этыкі. Гэтая апошняя абвешчана ў другой частцы Нагорннй пропавадзі ісуса Хряста: "Бычулі, што сказана: любі блізкага твайго 1 нанавідзь ворага отайго‘(Лввіт 19, 17-18). А я каку вам: любіце ворагаў вакгіх, слаўце праклінаючых вас, рабіце дабро ненавДдзячым вас
і і.аліцеся за крыздзячых вас і тйх, хто праследуе вас... Бо калі вы будзоцз любіць любячйх вас, якая вам узнагарода? Ці ж не тое самае робяць і штгікі? 1 калі вй вітаеце толькі братоў вашьіх, што асаблівае робіце? Ці ;? не тэк робяць і язйчнікі?"
ввангелле
у кнізе Левіт, на якую спасцлаецца
няііз слоу 'нецавідзь ворага тваііго
стос мае на ўвазе ае фармалыш пріліцып.
Але Ісус Хры-
ветнай маралі мараль
а кантэкст старазапа-
немагчыма пабудаваць ні права
аснове гэтай узнёслай хрйсціянскай
сваёй чыста.
ні дзяряаву. Хрлсціянская
,?ормэ — над правам і над дзяржавай;
Hfu нэ проктычна-зяшая, а духоўпа-нябесная. Яна канцэнтруеода
J адншл слове: Любоў! Цра яе каяа апостал Павел: "Любоў ніколі не знікне, а вось прароцтвы — і тдя счэзнуць, і жвы змоўкнуць, (1 Кар. 8).
і веда знішчыцца
. к^арьша ўсвядамляў гэтяя два аспекты хрысціянскай гума-пістычнай этякі, вобразна назьаныа "законам" і "богадаццю". Бе-ларускі асветнік назваў богадаць "законам ласкі", любові;3 a яшчэ "Новым Законам выратавальншл" 4. у прадмове да Першага паслання апостала Паўла да карынфян і.Скарыяа назваў любоў навлапшан каштоўнасцю грамадскага жыцця. У іНШш масцц ён аддае перавагу духоўнай евангельскай маралі перад часовым ста-разапаветным правам. "Ветхый закон ест телесный, а новый — духовный. Во ветхом — стень, а во Звангалін — лстнна. Бо вет-хом -- неволя, а во благовествованнн Хрнстове — свобода" 5. Пад няволяю" тут патрэбна разумець універсальную катэгорыю дэтэршнацыі чалаввка прыродай і яго татальную "завярбованасць” сацыяльна-прававой сістэмай. С.Скарына не даследаваў тых анты-номіяў, якія могуць узнікнуць у грамадскім і царкоўным шцці з-за ейо неадпаведнасці паміж прававымі нормамі і хрысціянскай этжай, бо гэта скарэй — праблема рэлігійнай філасофіі і крытыч. нал тэалогіі, чым папулярнага асветніцтва. Аднак у прадаове да ліста апостала Паўла рымлянам ён дае ключ да спасціжэння гэтай супярэчнасці. Гутарка ідзе пра "дваякую" прыроду чалавека: чалавека духоўнага, падпарадкаванага розуму I духу, і чалавака-вонкавага , сацыяльна-прыроднага, які жыве пад уладаю "пахоцяў" і грахоў.
КНІГІ ОНЛАЙН
