Наш радавод
Кн.4 (Частка 1)
Памер: 238с.
Гародня 1992
БЕЛАРУСКІДЗЯРЖАЎНЫ МУЗЕЙ ПСТОРЫІ РЭЛІПІ ГРОДЗЕНСКІ ГАРАДСКІ ВЫКАНАЎЧЫ КАМГГЭТ НАРОДНЫХ ДЭПУТАТАЎ
АДДЗЕЛ КУЛЬТУРЫ КАФЕДРА УСЕАГУЛЬНАЙ ПСТОРЫІ ГрДУ ІМЯ Я.КУПАЛЫ
МАТЭРЫЯЛЫ міжнароднай навукозай канферэнцыі "ЦАРКВАI КУЛЬТУРА НАРОДАЎ ВЯЛІКАГА КНЯСТВА ЛІТОЎСКАГА
I БЕЛАРУСІXIII - ПАЧ. XX СТСТ." (Гродна, 28 верасня - 1 кастрычніка) 1992 г.
Кн.4 (Частка 1)
ГРОДНА, 1992
АДКАЗШJWKW
I УКЛАДАЛЬНІК: Дзмітрый Kapay (Гродна/
СЯІтаРЭЖАІЕГП? Георгій Галенчанка йінск;
— Удадзімір Конан (МІнск)
Сямен Падокшын (МІнск) Ігумен НІкан (Жыровічы) Уладзімір Сосна (МІнск) ЭгІ.дзІюс Банёніс (ВІльнюс) Алдона Васіляускене (ВІльнюс) Натальля Якавенка (КІеу) Юрый Мацык (Днепрапятроуск) Аляксандр Мыльнікау СС.-Пецярбург) Васіль Пуцко (Калуга) Ксёндз Тадэуш Крахель (Ееласток)
Анджэй ОадоускІ (Беласток) Дкым ДзІнглІ (Лондан)
3 -
Знаўцам I таленавітым даследодкам гісторыі культуры наро-цау БеларусІ, Летувы, Украіны, РасІІ I Польшчы спадарам:
АДАМУ МАЛЬДЗІСУ (БЕЛАРУСЬ)
ЭЛЕАНОРЫ ВЕЦЕР (БЕЛАРУСЬ)
ЮОЗАСУ ЮРГІНЮСУ (ЛЕТУВА)
ФЕДАРУ ШАУЧЭНКУ (УКРАІНА)
ЙРАНЦІШКУ СЯЛІЦКАМУ (ПСЛЫІЧА)
МАРЦЭЛІ КОСМАНУ (ПОЛЬШЧА)
АІВДЭЮ ЦІХАНАВЕЦКАМУ (ВЯЛІКАБРЫТАНІЯ)
прысвячаеода гэты "РАДАВОД".
I. ДАКЛАДЦ HA ПЛЕНАРНЫМ ПАСЯДЖЭННІ
5
RELIGIA A NAR6D W STREFIE FOGRAN1CZA
Andrzej Sadowski
Szereg badan nad Bialorusinani w polsce uwzglednia wiel-ki fenomen spo3 eczno-kulturowy w postaci zasadniczego zwiqzku miqdzy prawosiawiem oraz przynaleznosciq co biaioruskiej mniej szosci narodowej. Na podstawie badan socjologiczno-etnogra-ficznych w wojewcdztwie bialostockim W.Fawluczyk okreslii, ze "granice wschodnioslawianskie grupy etnicznej zwanej potocz-nie "Bialorusinami" w srodowiskach wiejskich wyznacza wyzna-r.ie prawosiawne. - zupeinie niezaleznie od istniejacych wkia-dow etnograficznych"1.
Obecnie relacje mi^dzy wyznaniem prawosiawnym a przena-lezrosciq narodowq wsrod spolecznosci wiejskich Biaiostocczyz-ny staiy sie bardziej ziozone szczegolnie w zwi^zku z przys-pieszeniem procesow ksztaitowania si^ swiadomosci narodpwej t warunkach demokracji oraz izyskania narodowej suwerennosci i niezaleznosci przez s<..jir e narody. Jednoczesnie zasad-nicze korelacje religijno-etniczne utrzymuj^ si^ nadal. Mozna sformuiowac nawet hipotez^, ze Biaiorusini zachowanie elements rnych form swiadomosci narodowej na zachodzie zawdzi°czaj% religii prawosiawnej, ktora stanowila podstawowe kryterium ocrecnosci w stosnnku do wi^kszosci polsko-katolickiej oraz rzymsko-katolickiej na wschodzie kraju, gdzie stanowila ona istotne kryterium odrpbnosci w stosunku do wi^kszosci rosyj-sko-prawosiawnej.
л pracy zamierzam rozwinqc i uzasadnic zasadnicze relacje mi^dzy wyznaniem religijnym mieszkancow a icn przynaleznosci^ narodow^ oraz podkreslic specyficzne warunki relacji mi^dzy wyznaniem a przynaleznisciq narodow^
w strefie pogranicza, warunki, ktore maj^ swoje odniesienie w ogclniejszych relacjach midday religiq a narodem.
л processed ksztaitowania si^ narodow europejskich i nie tylko, znalezc mozna wiele przykiaddw, w socjologii zas uogdl-nien na temat zwi^zkdw i zaleznosci wyst^pujacych mi^dzy reli-giq a ~rocese.T.i narodotwdrezymi majqc na uwadze zarowno zmie-niajaca siq rol^ religii w spoleczeristwie, jak rdwniez przeob-razenia samych narodow, od grup etnicznych o charakterze przed-narodowym do dojrzaiych i nowoczesnych narodow.
.Typclogicznie religijne uwarunkowania procesow narodot-worczych mozna sprowadzic do nast^pujqcych:
a/ religia jako podstawowy czynnik okreslaj^cy ksztalto-wanie sie i tozsamosc etniezno-narodowq;
b/ religia jako jeden z czynnikdw wpiywajqcych na powsta-nie tozsamosci etniezno-narodowej;
c/ wzgl^dna neutralnosc religii wobec procesow narodowych;
d/ religia jako czynnik utrudniaj^cy ksztaltowanie si^ tozsamosci narocowej.
W ramach przegl^du relacji mi^dzy religi^ a narodem nale-zy podkreslic, ze rdwniez okreslone ukiady etniezno-narodowe zwrotnie wpiywaj^ na chakarter i oblicze religii. W przedmo-wie do dziela "Kult bohaterdw i jego spoieezne podloze” S.Czar-nowski pisze m.in.: "widzimy tarn, jak system religijny - bez wzgl^du na oficjaln^ jednosc doktryny i jednobrzmi^ce akty wiary - zmienia sw^ tresc i swoje funkeje zaleznie od podlo-za, na ktore zostaje przeniesiony: zaleznie od miejscowych tradyeji kupturowych, od ukiadu stosunkdw spoieezno—gospodar— czych, od warunkdw topograficznych. I mity religijne, i postu-laty moraine, dyrektywy spoieezne zwiazane z systemem religij-nym uzyskuj^ rdzn^ tresc, a przynajmniej rdznq interpretacjQ w rdznych warunkach pod presjq rdznych tendeneji grupowych i interesdw"^. .
Jest to problematyka godna rozwini^cia, ale wykracza poza zakres yrzygotowywanej pracy, W pracy religi^ traktujq jako zmienn^ niezalezn^, jako wartosc stalq, chociaz w praktyce ulega ona przeciez gl^bokim i zlozonym przemianom. Dokonuj^ si^ one przewaznie w dluzszych okresach czasbwych.
1. RLLIGIa Jaki 1ODoTAaVaY CZiNMK f^ZT^cTO.,А..І
SI^ XOzoAr.ubCI ETNlCZO^N/iROLCWEG
irzynaleznosc religijna Jest cz^Sto utozsamiana z przyna-leznosci^ narodowa w swiadomosci potocznej. "Dia wielkiej ilos ci ludu polskiego - wedlug J.Alatra - iolaka przez lata rozpoz nawany byi po wyznaniu rzymsko-katolickia, Ukrainiec - po unic kin lub prawoslawnym, zas Niemiec - po ewangelickim"^.
■V przypadku swiadomosci potocznej mniej wazne.Jest to w Jakin storniu dana osoca rzeczywiscie. identyfikuje si® z rail — giq Jako taka lub z religia Jako wyznacznikiem przynaleznosci narodowej. botoczne segregacje narocowe wediug czynnika reli-gijnego obejmuja nawet osoby niewierzace. W przeszlosci wsrod S;oleczedstwa Siaiegostokd i wojewcdztwa utrzymywaio si® prze konarie, ze "rzadz^ nami prawosiawri", cnociaz adresaci owych przekonan - niektorzy funkcjonariusze partyjni - crayr-a Janie ^ ®rma inie deklarowali sis jako niewierzacy,
«yznanie staje sis cecha, wediug ktorej wreez t: chani-c.nie przypisuje sie chxonkow okreslonej zbiorowosci do dane-go narosz. a tej sytuacji nawet zagorzali ateisci zcuszeni. sa w swoi.n -stawach i zachowaniach uwzglgdniac spoieczne przy-porzadkowania narodowe.
Kryteriusi religijne bylo Jednyiz z najwazniejszych czyrmi— kow sprzyjajacych ksztaltowaniu si? grup etniczych. Foz;walaio ono na dokonywanie podzialu na "swoich" i "obeyed", na tych, ktorzy poazielaja wspolne przedmioty i miejsea kultowe oraz tych, ktrrzy w tym wzgledzie sa widoeznie inni. Syptem reli-g®Jnj bo„xen "wyznacza w dazym stopniu zakres wystepowania -yen samych, czy tez bardzo podoonych wzorow swietosci" lub po prostu cenior.ych wartosci, tych samych uswi=conych przoz grup® symbol! jej Jecnosci, tych samych wzorow zachowan spo-iecznych". л tym znaczeniu podstawy do potoeznego ich utozsa-miania.
a swiadomosci ludu polskiego tozsaaosc bycia katolikiem i Dolakiem ksztaitowala si^ w dlugim procesie historyeznym zas Jej elementy przechowaty si? do czasov. wspolczesnych. "Katoli-cyzn Jest religj^ olbrzyr.iej wiekszosci ludu polskiego tak
aaao.'jak jest religiq wyznawan^ przez prawie wszystkich Hisz-jandw, ;•.iochow, Francuzow, przez barazo znaczny odiam Niemcow. Ale w przekonaniu naszcgo chlopa jest on mierze o wiele wiek-szej polski niz powszechny, do tego stopnia, ze gra on role kryteriun narodowosci."
Io aluzszyni wyjasnianiu zwi^zkow mi^dzy kulturq ludowQ a kultem religijnym 3.Czarnowski ponstatuje, ze "wszystkie aottenty zycia chlopskiego od urodzin do smierci, wszystkie /.race domowe i polne, wszystkie troski i wesela wioscianina, zarowno dop jego i rodzina, jak wioska i gromada - nad wszyst-кіш tym czuwa Cz^stochowska Ratka Boska, ta wlasnie, pod kto— rej ebrazen jasnogbrskim odbywajq si^ uroczystosci wyrazaj^ce naboznosc carego narocu".
л zwi^zku z tym naturalng jest sytuacja, w ktorej "chiop nasz Jest dotychczas jeszcze skionny mieszac religie i naro-dowosc oraz ze wi^z narodowa przedstawia si^ u ludu w postaci wi=zi kultowej".
Irzywie^anie ludu polskiego do religii rzymsko-katolickie j stalo si^ pot^znym instrunentem walk! o zachowanie polskosci w okresie zaborow. Obrona katolickosci ludu polskiego, to jedno-czesnie walka z wszelkimi prcbami germanizacJi lub rusyfika-cji owczesnego spoieczeristwa polskiego prowadzonych z rozn^ intensywnosci^ przez caiy okres zaborow. Koscidi katolicki obok wartosci religijnych dostarczai tez wiernym w czasie zaborow wiele wartosci patriotycznych w postaci narodowych tradycji koscielnych, j^zyka polskiego i innych.
Religijny charakter hrupy etniczej nie dotyczy jedynie spoiecznosci polskich we wczesniejszych fazach rozwojowych. c
Jest cecha spoiecznosci sakralnych , w ktorych wi^kszosc lub wszystkie podstawowe elementy kultury etniczej wiqzaiy si§ z ich swi^tosci^.
Wedlug I.Hurwic-Nowakowskiej "religia byla podstawowym сгуппікіеш wyodr^bniaj^cym Zydow od otoczenia i determinuj^-cym poczuciu wspolnoty grupy zydowskiej. Negatywny fakt, ze Zyd nie jest chrzescijaniniem, wyobrsjbnia go we wlasnym poczuciu i w poczuciu chrzescijailskiego otoczenia".'"' Diagnoza dotyczyia sytuacji spoiecznosci zydowskiej w rolsce przedwojen-
3 nej. io wojnie wprawdzie w i-olsce zachowaiy si^ "szczatxi religijnej grupy zydowskiej, ktora jednak caikowicie przesta-la promieniowac na ogdi spoiecznosci zydowskiej". Jednakze analizujac jq w sposob autonomiczny wzgledem ogoiu spokecznos-ci zydowskiej w Polsce rowniez obecnie ma ona charakter grupy wyznaniowej. "Giown^ jej troskq ideologiczn^ - stwierdza 1. Hurwic-Nowakowska - stanowi przestrzeganie przepisow religij-nych, tradycji i obyczajow... Ta najbardziej tradycjonalistycz-na grupa zydowska konczy si- wyraznie z obecnym pokoleniem".'1
Silna wi^z religii z narodem realizcwana jest przede wszyst-kirn poprzez wirz z wartosciami spoiecznosci lokalnych. Udzial w zyciu spoiecznosci sasiedzkich, lokalnych, zerytorialnych dopiero stwarza warunki do uzewnetrzniania si^ religijnego charakteru tych spoiecznosci. Poprzez wiezi lokalne jadnost-ki sg wprowadzane do wi^zi ponadlokalnynh, narodowych. "k ten sposob wioscianin nasz - orzeka S.Czarnowski - zwiazany jest organicznie z grup^ regionally i z caiym narodem poprzez pidg-rzymki. Zwiazany jest jako czionek grupy, w ktorej imieniu ticlgrzymi wyruszaja w drog*, zwiazany jest jako parafianin, ako mieszkaniec wioski, jako czionek rodziny i jako domownik lamieszkaly w okreslonej chacie."'“
КНІГІ ОНЛАЙН
