Наш радавод
Кн.4 (Частка 1)
Памер: 238с.
Гародня 1992
kodobne procesy zostaiy odnotowane przez S.Czarnowskiego na gruncie Irlandii."Wrosni^cie kleru w spoieczenstwo rodowe wytworzyio 6w specjalny regionalize Koscioia irlandzkiego, jego napodowy charakter." ^
flieprzypadkowe jest odwolywanie si^ do doswiadczeri dzie-jowych Irlandii w procesie rozumienia i wyjasniania spraw psi skier, ha podooieristwo roll religii w Irlandii i w iolsce - kentekscie spraw narodowych zwracaio uwag^ kilku autorow.
.in. h.ascherson stwierdzil, ze "Wielki ruch laicyzacyjny /sziewi^tr.astowieczny - h.K./ ominqi caikowicie dwa katolickie -czostajace pod obcq okupacj^ kraje: Irlandi^ i iolske. W ot ;cwu religia katolicka prawie caikowicie zidentyfikowala sie z .-„is o przetrwanie kulturowe i nispodlegiosc". Codajmy, c- cccywaio sic to przede wszystkiE na szczeblu spoiecznosci -iz'.ilnych, paraiialnych, gdzie kultywowano wartosci religijno-'. d-TCGOk t •
ikleko icac detercinacja postaw etniczno-narodowych przez
ге‘'*^ЧІаіа miejsce na"gruncie Stanow Zjednoczonych Ашегукі szczegdlnie w pocz^tkach XX wieku. "W tradycyjnej spoiecznos-ci wiejskiej, z jakiej wywodziia si? wi?kszosc wychodzcow eu-ropejskich przybyiych do Ameryki przed 1925 rokiem - zdaniem A.rosern-Zielinskiego - sfery zycia swieckiego i religijnego nigdy nie byiy wyraznie oa siebie oddzielone. W nowej sytuacji interetniczej tap zwi^zek wyrazii si? w utozsamieniu konkret-nego wytnania z cechami aetniczymi?.Zwiqzek 6w przybral naz-w? - "uswi?cenie etnicznosci i etnizacja religii". W wyniku scisiego zwizzku religii i poczucia etniczno-narodowego m.in. pcwstai w Ameryce Folski Narodowy Kosciol Katolicki.’ Swiado-mosc religijno-etniczna ludu polskiego zostala utrwalona poprzez dziaialnosc Narodowej Demokracji w okresie mi?dzywojennym. Ich ideaiem bylo pahstwo religijnie i narodowo jednolite, chociaz w praktyce oznaczaio to zagrozenie znacznego okrojenia panstwa w stosunku do terytorium przedrozbiorowego. Dlatego tez narodo-wi decokraci nie byli przeciwni wi^czaniu przedstawicieli innych narodow do panstwa polskiego, ale z jednoczesnya giqbokim przekonaniem o potrzebie ich asymilacji w kierunku polskosci. “Tam gdzie mozemy pomnozyc swe sily i swq prac^ cywilizacyjna, wchlaniaj^c obce zywioly, zadne prawo nie zabrania nam tego, ale czynic to mamy obowi^zekj'"^ Negatywne doswiadczenia asymi-lacyjne na kresach wschodnich II RzeczypospoliteJ, a takze wie-le innych przykladcw wspolzycia mi^dzy кіікоша grupami religij-nymi a zamiarem asymilacji jednej grupy przez inn^ wskazujet, ze jest niesiychanie trudne zjednoczenie grup religijnych w jedn^ caiosc.
Fodstawowe utrudnienie wize s!q nie tylko z odmiennosci^ religii, obrzedow, zwiazanych z tym swiatopoglqdow, ale i z po-wodu odr^bnosci zakorzenionych w religiach kultur. k zwiazku z tym ksztaltuj^ce si^ glownie w Europie wartosci tolerancji i wolnosci religijnej nie powstaly II tylko w wyniku spolecznego wyboru, ale pojawily si^ raczej jako efekt historycznych dos-wiadczen niemoznosci wchloni^cia jednej religii przez іппг» i tworzenie wartosci narodowych opartych o jsdnolit^ kultur? reli-gijn^
Fotoczne utozsamianie przynaleznosci narodowej z wyznaniem
II
w lolsce przetrwaio do czasdw wspolczesnych. Wedlug A.hichni-ka "trzeba bye tolakiem-katolikiem po to, aby nie czuc sie w rolsce intruzem2. Naturalnie. nie oznacza to wszechobecnosci w zyciu spoieeznym rolski stereotypu "Polak-katolik", ale pot-wierdza spostrzezenie, ze nada 6w stereotyp utrzymuje si^ w zyciu codziennym Rzeczypospolitej rolskiej. ksydiczesnie wyst?-pujqce zjawiska traktowania religii jako jedynej lub najdonios-lejszej cechy etnieznej okreslic nalezy mianem nacjonalizmu wyz-naniowegc.
ft przedstwionych przypadkach religia stanowila podstawowy czynnik okreslijacy lub integruj^cy grupy etniezne oraz odezie-lajqcy j$ od innych. Nie oznacza to jednak, iz religia byla kry-terium tozsamosci etnieznej. Obok niej wyst^powaly tez inr.e, takie jak: jezyk, przywiazanie do pochodzenia, do wspolnego terytorium i inne, ale czynnik religijny wydawai si^ dominujqcy, podstawowy.
J.Smolicz nazywa to "wartosci^ .rdzenn^" okreslajaca toz-samosc kulturowq grupy. Zdaniem J.Smolicza "jesli ezionkowie okreslonej spoiecznosci odezuwajq bezposredniq wi=z mi^dzy ich tozsamosci^ grupowg a tym, co uwazajq za najbardziej klu-czowy i wvrdzniaj^cy si§ element icn kultury, element ten staje sr^ rdzennq wartosci^ tej grupy".
Przykiadowo J.Smolicz nie podziela opinii, it osrodkiem rdzennych wartosci kultury zydowskiej jest religia. Uwaza nato-riast, ze "system rdzennych wartosci kultury zydowskiej jest zawiiy, ale w najwyzszym stopniu zintegrowany. Jej trzy najbar-dziej fundamentalne komponenty moglyby bye okreslone jako wyni-kaj^ce z religii, pochodzenie i historii", podezas gdy "rdzenne wartosci irlandzkiej kultury etnieznej wydaj^ si§ bezwzgl^dnie wokci religii katolickiej".Utrzymujqce si^ zwlaszcza w soejo-logii amerykanskiej koncepcje grup etniczno-wyznaniowych row-niez majet na celu raczej poakreslenie znaczenia czynnika'reli-gijnego w kwestii tozsamosci grupowej, anizeli wskazanie n? jego wyigeznose w kwestii determinaeji tozsamosci grupowej.
Uogclniajqc w zasadzie jedynie w swiadonosci potoeznej mo'zna odnotowac tozsamosc religijno-etniczn?£. Obiektywnie rzecz biorqc nawet w grupach wyznaniowych religia wyst^puje w powi^zaniu z
innymi wartosciami, zachowujac wzgledem innych dominuj^ce zna-czenie. Najczesciej dopiero na bazie grup religijnych i ich kultur ksztaituja. si^ kultury narodowe.
2. RELIGIA JaKO JEDEN Z CZYNNIKOw OKRESLAJ^CYCH TOZSaMOSC etnoczno-narodow^
. wielu wypadkach wyst^puje jako jeden z kilku /wielu/ komponentow ksztaitowania si^ zbiorowosci etniczno-narodowych. W wi^kszosci definicji grup etnicznych okrealanych jako zoioro-wosci wyrcznione na podstawie odr^bnej kultury wskazuje зі^, it religia, wierzenia 34 waznym elementsm kultury grupowej. Cook kultury na etnicznosc grupy skiadaj^ sie: jej genealogia po.jmowana w kategoriach wspdlnoty oiologicznej, rasowej albo losbw historycznych, cech osobowosci okreslanych jako cnarak-ter narodowy lub etniczny oraz terytorium."'' a roznych grupach etnicznych stosunkowo rbzne wartosci zajmuj^ mniej lub bardziej podstawowa pozycje. Zdaniem T.Spira "j^zyk wypiera ooecnie re-ligi§ jako poastawa identyfikacji narodoweJ".-° Erzykiadowo religia wyatapiia jako wazny czynnik ksztaitowania sie swiado-aosci narodowe.j w Indiach, ale w scisiym poi^czeniu z "dwoma podstawowymi procesami okrsu kolonialnego okreslanymi jako mo-dermzacja 1 tradyojonalizm".
Bliskie^wiazania religii z narodem, z poczuciem naroacwym wynikaj^ tez z faktu, ze ukiady religijne zachorujq i piel^gnu-j^ rczne spoiecznie wazne wa tosci narodowe. "Pierwszyai kroni-karzami dzi.ejbw - stwierdza F.Znaniecki - byli najcz^sciej kap-lani", zas pisana przez nich "historia religijna byla scisle powi^zana z historic pblityczn^"28.
* ksztaitowaniu poczucia narodowego zwykle wystepuje poc-rzeba odwoiywania si^ do autorytetdw.29 Cz^sto піші sa postacie religijhe lub osoby zwi^zane z Kosciolem. Eodkreslano juz foie sw.Fatryka w Irlandii w kwestii ksztaitowania зЦ poczucia od-r^bnosci narodowej. Wedlug W.Markiewicza "kult Maryjay, wyjatko-wo silnie w Eolsce eksponowany, odegrai w przypadku integracji narodowej bolakow rol^ w znacznym stopniu podobna do tej, jak^ w procesie krystalizowania si^ poczucia odr^brosci narodowej
Irlandczykdw speinii kult su . atryka".'■'
Juz obecnie tr.ozna stwirdzic, ze polskirr. cohater ~ narodo-ьут naszych czasow jest i pozostanie rapiez - roiak - Jan .-a^ei II. "to wyborze na papieza Jana tawia II poj^cie polskosci za-rcwno w swiadoraosci rolakow, Jak i in. .yen narodow jeszcze sil-niej sprz^glo si^ z katolickoscia... Juz * ciagu roku po ob-j-jciu przcz Karola kojty?e najwyjsz go ur.:-;du w r.c:;i le kato-Ііскік - kontynuuje 'I.? ■ nr. Ls> _cz - ukazaio 2' . na jo o tezat ‘5 ksiazek i w kaidej z rich Jeno poll':: yocnoczenie traktuje : iv Joko vyjitkoc лаіпу ... a;rytut J o in: I ktuiinej, reli-pijne-j a takze polityeznoj osobc. oidi"‘
istorii ksznaitc./ania «a . nor: : ax spotkac notaa tez przykiady, kiedy jroces powstawania narodew okreslan
narocy io..str.’--;iy w w$lce _ okreaiona roliy.. . z svzuacj Kicdy re__. .z .no::owaly, utrucniaiy grocery ..srodotworcze.
v.ed.u a.JeUner;. szerokie poczucie tozsaxosci narocowej /nacjcn-alizm/ powocuje homogenizacja kuituroua. "Jest ona vlas-ciwie v ujxciu autora - stwircza І.І.асглагйпкіет konieezny . tyc taraziej, ze ujednolicer.ie kultury literackiej wyposazonej w srocKi Konunikowania rro/.aczi do wytworzenia si^ poczucia tozsamosci, a .. i^c autetatyeznie do klasyfikowania ludzi o odrr.iennej kulturze jako obcych".'“ Fodstawowym zrodkem ksztak-Ю'л'аша sie poczucia tozsamosci kulturowej moze bye religia jako podstawowy "takst kulturowy" l.oze bye nim Towniez jakas inns po’wszechnie akc towana ideologia oboj^tna v-obec religii lub nawet antyreligijna.3>
rodstawowe idealy .-.ielkiej Rewolucji rrancuskiej - rdw-nozc, woinosc, niepodlegiosc - tworz^ce podwaliny nowoezesnege-. narodu francuskiego, byxy a.in. skierowane przeciwko instyru-cjon religiynym utozsaniianym z pot^piuna nierownosci^ spoiecz-no-ekonomieznq, ze stanem niepracuj^cyin, w skiad ktorego zali-
^zano tez struKtury religijno—koscielne.
14
' ГеіТЗіе zwykle siancxiiy wainy czynnik пВосіоЫгсгу spoieczenstwach cechujqcych si? duz? homogenicznosci^ kultu-row?. Natomiast w krajach pod wieloma wzgl?dami zroznicowanych, w tym etnicznie, rasowo, religijnie, w procesach ksztaitowani? si? narodu role wlod?c? odgrywaiy rowniez inne ideologie.
rrzykladowo w procesie ksztaitowania si? narodu meksykan-skiego znacz^cq role przypisuje si? "religii narodowo-panstwo-wej". Skiadai si? na ni? "szybko zinstytucjonalizowany obyczaj uroczystych swiqt narodowych po wsiach, zwlaszcza miasteczkach, miastach /dekoracje, orkiestry, pochody, mundury, przemowienia, okrzyki.../, a takze kult bohaterow 1 symbol! narodowych:sztan-caru, godla i hymnu. Rovmiez w przypadku ksztaitowania sig narodu orazylijskiego ogyomn^ rol? nalezy przypisac panstwu. irzewyci^zenie separatyzmow regionalnych, swoista asymilacyj-na wcbec imigrantow, stosunkowo dawno "rozwipzany" problem skladu rasowego ludnosci Brazylii /czerwoni, czarni i biali/ i inne doprowadzily do wytworzenia si? narodu brazylijskiego. Nie jest to narod tak zwarty i porownywalny do europejskich. Jest to narod "zamieszkujacy wielkie i zroznicowane terytorium zlozony z rcznych elementow etnicznych, na pewno jest jednoli-ty w znacznie mniejszym stopniu niz np.niektore narody euro-pejskie", ale jednoczesnie "narod brazylijski na pewno nie jest federacj^ mniejszych spolecznosci wyobr^bniaj^cych si§ na podstawie terytorialnej, terytorialno-etnicznej, ktorej czionkowie reprezentowaliby identyfikacj^ narodow^ podwojnq.. Dalcko idace przywiQzanie do religii mbze stanowic element ha-auj^cy powstawanie nowych i odr^bnych narodow. Jako przykiad moze sluzyc islamska kultura religijna, oraz ziozone procesy formowania sip narodow arabskich. Obok utrzymuj^cego siq nadal przekonania, ze wszystkie ludy arabskie i^czy w jedn$ caiosc kultura arabska i islamska, przeto tworz^ one jeden narod arab-ski, utrwala si ° obecnie tendencja podkreslajaca obiektywny pro' ces tworzenia si? odr^bnych narodow arabskich.Sa one wpraw-dzie oparte o kultury arabskie zdoninowane przez islam, to jed-nak rcinicuj^ si? znacz hie roznymi tradycjami, rdtn^ przyna-leznisciq oraz narastajacymi watrosciami swieckimi ksztaitowa- . nymi w obr?bie poszczegolnych panstw. t?cznie stwarzaj= pod-, stawy do powstawania odr?bnych kultur narodowych. kzrost roll i znaczenia wartosci swieckich odbywa sie obok- wartosci reli-
КНІГІ ОНЛАЙН
