Наш радавод
Кн.4 (Частка 1)
Памер: 238с.
Гародня 1992
Sanga religii na pograniczach wzrasta, kiedy kultura /-y/ ibgrar.ioza staje si^ ofensywna, nastawiona na konfrontacj^, . cjeje za. w sytuaeji kulturowego kompromisu, wspdidzialania, ■t с-У togranicze nie peini rol^ szanca lub przyezdika, a po-mestu. lOgranicze polsko-niemieckie bylo pograniczem konfron-
20
tacyjnym brzykiady badan na Sl^sku Opolskim, dowodnie Je potwierdzaje^.
,■: duzym stopniu konfrontacyjnym charakter pogranicza polsko-niesieckiego na Sl^sku Opolskim potwierdzily ostatnio dodatkowe wy ory senators w woj. opolskim. Kandydat na senator- Ob. H.Ardl, dziaiacz Stowarzyszenia Spoieczno-Kulturalne-go Xniejszosci HiemieckieJ na Sl^sku Opolskim, spytany, dlacze go nie prowadzi kampanii wsrdd ludnosci napiywowej, odpowie-dzial m.in. "bales si?. io wojnie zawsze zyiismy w strachu. Kampani? prowadzilem tylko wsrod swoich."
Generalnie pogranicze mi?dzy zbiorowosciami siowiariski-mi nie ma charakteru konfrontacyjnego, chociaz wyst?powalo szereg specyficznych przypadkdw w okreslonych Qkresach histo-rycznach, ktcre mozna okreslic Jako konfrontacyjne. Kialy one miejsce wdwczas, kiedy Jedne narody przejawiaiy dzialania ekspansywne wzgl?dem s=siednich w znaczeniu, jakie pojeciu ekspansywnosci przypisuje F.Znaniecki. "V.'yst?puJ^ - wg Autora cztery dobre znane typy ekspansji agresywnej", prowadz=cej do konflikwdt: ekspansja geograficzna, ekonomiczna, asymilacyjna i ideologiczna".^' Ekspansja tego typu zwykle napotkala opdr w postaci obrony wartosci grupy wiasnej. Frzykiadowo w sytu-acji ekspansji asymilacyjnej formq obrony stajq si? d^zenia do zachowania endogamii etniczno-naroaov.ej, ktdrej zagrazaj^ przede wszystkim malzeiistwa mieszane. Badania socjologiczne w Stanach Zjednoczonych potwierdzily istnienie wysokich wskaz-nikdw endogamii wsrdd podstawowych kategorii wyznaniowych: protestanckich, katolickich,’ tydowskich.^0 .Zasadne wi^c wydaje si<* uogdlnienie, iz wsz^dzie tarn, gdzie wyet^puje silne d^ze-nie przedstawicieli grupy etnicznej do zachowania wlasnej odr^bnosci w stosunku do grup s^siednich, osoby zmieniaj^ce wyznanie spotykaj= rdznego rodzaju sankcje negatywne. Dqtenie z^s asymilacyjne jednostek i grup spolecznych wi^zq si^ z akceptacj^ przez nich zmiany przynaleznosci wyznaniowej w kie-runku wyznania grupy asymiluja.eej. Jednakze dopiero w poiqcze-niu z akceptacjq zmiany wyznania asymilowanych przez grupe asymiluj^ ksztaltujq si? sytuaeje wspdldzialania i swoiste-go ladu pogranicza. W praktyce przynaleznosc religijna w spo-iecznej swiadomosci stanowi wazn^ i trwalq cech?, ktcra raz przypisana Jednostce w srodowisku lokalnym tywa nadal. czgsto
___________________________21__________________________________ nawet wore* formaInej zmiany wyznania. Zdaniem E.ldlera -kiopoty z asymilacj^ przejawiajq si^ wdwczas, gdy jakas cecna cystynktywna /kolor skory lub wyrazna cecna kulturowa/ yWoduje niemoznosc zatarcia roinicy ai^dzy przedstawicielami danej mniejszosci a wiekszosci spoieczenstwa, uninozliwia im "roz-topienie sie" w wiekszej masxe". Cechq ta moze eye inna w stosunku do wi^kszosc przynaleznosc religijna. Jest to nawi^-zanie do znanych w socjologii praw asymilacji sformuiowanycb m.in. przez O.Barera i L.Uasilewskiego, w ktorych m.in. wska-zuje si§, ze asyniilaeja. jest tym latwiejsza, ini mniejszosc jest bardziej podobna do wiekszosci pod wzgledem rasy, kultury, reli-gii, jezyka".0" kyst^puje to wdwczas, kiedy jednostki lub zoi-rowosci d^zq do roztopienia si§ wsrdd wiekszosci etniezno-narodowej. Utrudnienia zas zwiqzane z naznaezaniem religijnyc . mogq prowadzic do sytuaeji marginalnosci cz^sci spolecznosci pogranicza, do umacniania tendeneji nacjonalistycznych, co prowadzi do konfrontaeyjnego charakteru pogranicza.
Znaczenie przynaleznosci religijnej na pograniczu wzrasta w warunkach rzeczywistego lub wyimaginowanego zagrozenia. Nast^-puje wdwczas wyzsze spoieezne "cisnienie" w kierunku autookres-lenia sie jednostek i grup spoiecznych, " oarunkach polskiego pogranicza i grup sqsiednich w niedawnej przeszlosci najezest-szym byio samookreslenie si$ religijne.
kzrost poczucia zagrozenia w strefie pogranicza nast^puje w wyniku wielu roznych przeslanek. Wszelkie znaczqce zniany po-lityczne w kraju, w strefie pogranicza nakladaj^ si^ na lokalne codziaiy i zrdznicowania doprowadzaj^c do ich wyostrzenia a czasaai i poloryzacji. rrzykiadowo w strefie pogranicza wzrost zwajemnych postaw antagonistycznych powoduja wszelkie plotki, czy rzeczvwiste d^zenia w kierunku dostosowania granic politycz-n-ch de granic kulturowych. Ooiektywnie wiadomo, ze istnieje strukturalna niemoznosc przeprowadzenia granic politycznych cokiadnie wealug podzialdw etniczno-kulturowych. Zatem wszelkie Korekty przewaznie zadoscuczyniaja oezekiwaniom jednej grupy craz rcwnolegle powoduja poczucie dyskryminaeji i nietoleracji wsrid innej/-ycn/.
•rzynaleznosd religijna r.a pograniczach etniczno-kulturo-wveh wyznacza kierunki sympatii i antypatii narodowych, co weaxe '"e oz^acza fern tozsaisosci naroaowej, chociaz w okreslonych
________________________^І______________________________________ warur.kacn c.cze rtanowic czynnik sprzyjaj^cy wytworzeniu si; pcczucia przyr.aleznosci narodowej. Odbywa si? ono jednak zwyk-le w poiaczeniu z innymi kryteriami i wskaznikami.
Ksztaitowanie si-; swiadomosci narodowej na Waraii i Razu-rach rnoze bye interesujacyic przykiadem tej zaleznosci. "narmi; i kazury - stwicrdza St.nieniewicz - rozdzielil poKoj toruriski w 1466 roku, kiedy to posiadrosci biskupstwa warainskiego przy-i»czone zostaly do rolski, podezas gdy okoliezne ziemie pozos-tawiono Zakonowi Krzyzackiemu. bkretee potem Zakon przestai istniec, narodziiy si; irusy Ksiqzgce, a ludnosc ich przyj;la reforrsac j;. « ciagu trzystu nast;pnych lat ewangelickie osad-nictwa na Razurach oddalabo si; stopniowo od polskosci, podezas gdy katoliccy лагпіасу, zarewno polsko - jak i піскіеско-jpzyczni, pozostali z rolskq zwiazani polityeznie i uczucio-wo".c Olaczego za sympatiami nie nast;piiy giosowania za i-ol-sk$ przykiadowo podezas plebiscytu na tarmii 11 lipca 1920 roku? Liatego ze polskosc -oznaczaia "zacofanie, smiesznosc, brak kultury, gorzej bo i wrogosc zarowno wobec Republiki Weimar-skiej jak i Trzeciej Rzeszy".0^ Oto w warunkach duzych roznic cywilizacyjnych, kulturowych, okreslonych presji spoiecznosci lokalnych i innych sympatie narodowe mog^ dalece odbiegac od deklaracji przynaleznosci narodowych. Mogq mianowicie obegmo-wac dwie sqsiadujace zbiorowosci narodowe.
Zwi^zek mi;dzy wyznaniem a sympatiami narodowymi stwier-dzony zostab w trakeie badari, jakie przeprowadziiers w woje-wodztwie bialostockim w 1987 roku.63 Badania potwierdzily, ze wyznanie oraz stosunek do wierzen i praktyk religijnych rdz-nicujq postawy wzgl^dem ZwiazKu Radzieckiego. Rie oznaczalo to jednak poezialu na zwolennikow i przeciwnikow ZSRR. Oznaczalo to co najwyzej podziai na osoby uaiarkowanie i wysoko zainteresowane przemianami w ZSRR, na osoby optyrr.istycznie nastawione wzgl;dem "pieriestrojki" oraz osoby umiarkowanie optymistyezne lub wyrazaj^ce yostaw; wyczekiwania przy zupebnie nieznaeznei czesci pesymistdw lub przejawiaj^cych brak zainte-resowani.
■ Sympatiom proradzieckim, jakie relatywnie cz;sciej uzew-^ n;trznialy si; wsrod ludnosci wyznania prawosiawnego w porow-naniu do oseb wyznania rzymsko-katolickiego towarzyszyly z'io-zone procesy ksztaitowania si; swisdoxosci narodowej tej kate-
23
gorii wyznanicwej.
N.ianowicie ludnosc wyznania prawosiawnego wojewodztwa bia-lostockiego ewoluje w kierunku polskie, bialoruskiej oraz ukra-inskiej swiadomosci narodo^ej.
Rowniez skomplikowan^ jest ralacja miedzy wyznaniem a toz-samosci^ narodow^ w bialoruskiej cz^sci polsko-bialoruskiego pogranicza etniczno-kulturowego. Obok Biaiorusinow niewierz^-cych istnieje duza kategoria Biaiorusinow wyznania katolickie-go. kokoi, ich tozsamosci narodowej toczy si^ w Rolsce dyskusja na lamach prasy i czasopism. Oto wedlug radzieckiego spisu z 1973 roku na Biaiorusi bylo 403 tysi^ce iolakow oraz 2,25 milio-na rzymsko-katolikow. Uzyskane liczby staiy si^ podstaw^ do wielu spekulacji i rozwazan szczegolnie na temat przynaleznos-ci narodowej pozostalej cz^sci osob wyznania rzymsko-katplic-kiego nie deklarujqcych siebie jako tolakow. Zdaniem Z.Gajew-kiego "mo^na przypuszczac, ze rzymsko—katolickich Biaiorusinow jest okoio 1,5 Eiliona".°5 Z kolei liczby t^ podwaza R.Dzwon-kowski odwolujqc sip do stereotypowego niyslenia potocznego. "k sysleniu potocznym - stwierdza Autor - katolicyzm utozsa-mia sir- z polskosciq i na odwrdt. Roza wyjqtkani, ktdre trudno spotkac, Bialorusini-katolicy w ZSRR za Biaiorusinow si® nie podaj^".^
Nie ulega w^tpliwosci, ze liczba Folakdw na Biaiorusi wyraz-nie przewyzsza uzyskan^ w spisie z 1978 roku liczby 403 tysiqce osob. W swietle wielu rozmow i obserwacji, jakie przeprowadzi-lem na Biaiorusi w latach 80-tych, ustnieje tarn znaczna kategoria Bialorusinow-katolikow. Nadto wsrod nich wyst^puj^ trudne do oszacowania odsetki osob wyznania greko-katolickiego, poto-czr.ie okreslanego jako unickie, co w swietle znanej mi litera-tiry nie bylo dot^d uwzl^dniane w odniesieniu do spoieczenstv.a Rejubliki Bialoruskiej. W zwiazku z tym podezas analizy skladu wvzr.aniowo-narodowosciowy mieszkaricow Biaiorusi przyjecie ste-rectvpu "Iolak-katolik" croze prowadzic do wielu uproszczen,ana'wet zafaiszowan.
V, S.epublice Bialoruskiej obserwuje si^ wzoozone dzialania z-lerzajace do umocnienia tozsamosci narodowej mieszkancow. tolicki charakter 1/5 czqscI obywateli Republiki croze okazac si,- wanna baza spoleczno-kulturowa w kierunku utrwalania biaio-
__________________________24___________________________________ ruskiej swiadomosci narodowej kulturowo oddzielnej od rosyjskie,; /historycznie prawosiawnej/ Jak 1 polskiej /historycznie rzym-sko-katolickiej/ wiekszosci narocowo-panstwowej. Doswiadczesia innych relatywnie maiych narodow wskazuja, ze czynnik religij-ny odgrywa znaczycy rol^ w procesie ksztaitowania sie okreslo-nego narodu. Ewentualne szersze wiyczenie si ° religii w nurt umacniania suwerennosci Republiki hipotetycznej wiyzac si^ b^dzie z elementami jej "unarodowienia" m.in. poprzez wyrowa-dzienia jQzyka biaioruskiego do obrzedow majycych miejsca zarow-r.o w cerkwiacn Jak i kosciolach na terytorium Sialorusi. Z prze-jawami dzialalnosci tego typu mamy do czynienia Juz obecnie.
КНІГІ ОНЛАЙН
